القالى وتىرىستا ءسوز العان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مۇرات نۇرتىلەۋ ازياداعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق تەتىكتەردى تالقىلاپ, ءوز ۇسىنىستارىن ورتاعا سالىپ, پىكىر الماسۋعا نيەتتى ساراپشىلارعا العىسىن ءبىلدىردى. سونىمەن قاتار ۆەدومستۆو باسشىسى فورۋم قاتىسۋشىلارىنا ارنالعان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى.
«فورۋمدى وتكىزۋ يدەياسى جەتەكشى حالىقارالىق تالداۋ ورتالىقتارىنىڭ زيالىلارى, ساراپشىلارى, اكادەميكتەرىنىڭ ۇلكەن قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرعانى قۋانتادى. قازىرگى كۇردەلى جاھاندىق جاعدايدا ساراپشىلار قاۋىمداستىعىمەن تىكەلەي جانە اشىق ديالوگ شۇعىل قاجەتتىلىككە اينالىپ وتىر. بۇگىندە الەم بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن قيىندىقتارعا تاپ كەلدى. ءبىز حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسى نەگىزدەرىنىڭ قاۋىپتى ەروزياسىنىڭ ءوسىپ كەلە جاتقان گەوستراتەگيالىق شيەلەنىستىڭ جانە جاھاندىق ەكونوميكالىق بەلگىسىزدىكتىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. سەنىمسىزدىك, يدەولوگيالىق جانە اقپاراتتىق سوعىستار سەكىلدى جاعىمسىز ۇردىستەردىڭ ەرەكشە الاڭداۋشىلىعىن تۋدىرادى. سوندىقتان كۇش-جىگەرىمىزدى قاۋىپسىز, ءادىل الەم قۇرۋدىڭ سىندارلى يدەيالارى مەن ءتيىمدى تاسىلدەرىن تابۋعا باعىتتاۋ ماڭىزدى. وسى رەتتە ساياساتتانۋشىلار, ەكونوميستەر, بەدەلدى ساراپتاما ورتالىقتار مەن عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى بۇل ۇدەرىستە شەشۋشى ءرول اتقارادى. مەنىڭ ويىمشا, قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ورتالىق ازيا فورۋمى ەلىمىزدىڭ تۇراقتىلىعىن, ىنتىماقتاستىعىن جانە ورنىقتى دامۋىن نىعايتۋ ماقساتىندا وڭىرلەردىڭ زياتكەرلىك كاپيتالىن شوعىرلاندىرۋعا ءوز ۇلەسىن قوسادى», دەلىنگەن مۇرات نۇرتىلەۋ وقىپ بەرگەن پرەزيدەنتتىڭ حاتىندا.
جوعارى بىلىكتى ماماندار مەن ساراپشىلار ءوز ەلدەرىنىڭ احۋالىن, اگەنتتىكتەرىنىڭ حالىقارالىق ۇستانىمدارىن نىعايتۋعا, ءوزارا ءىس-قيمىل مەن شىعارماشىلىق ارىپتەستىكتى دامىتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسا الادى. بۇل ايماقتىڭ قازىرگى جاعدايدا الەمدەگى ميسسياسىن ۇعۋعا, قاۋىپسىزدىكتىڭ جالپى ىشكى مۇددەلەرىن جانە تۇراقتى ۇدەرىسكە جەتۋ جولىندا جان-جاقتى ىنتىماقتاستىققا ۇمتىلۋدا جول باستايدى. وسى رەتتە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ءسوز اراسىندا قازاقستان ورتالىق ازيانى كولىك-لوگيستيكالىق توراپقا اينالدىرۋ ۇسىنىسىن قولدايتىنىن جەتكىزدى.
– قازىر بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان ماسەلەلەر بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن. وسىلاردى ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان كوپۆەكتورلى, سىندارلى ساياساتتى جالعاستىرىپ كەلەدى. سونداي-اق ءبىز بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جارعىسىندا جانە حالىقارالىق قۇقىقتا بەكىتىلگەن قۇندىلىقتار مەن قاعيدالاردى بەرىك ۇستانامىز. بۇعان قوسا, ازيانىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي تۇرعىدان شەشۋشى ءرول اتقاراتىنى بەلگىلى. قازاقستان ءوز تاراپىنان ازيانىڭ ۇزاقمەرزىمدى جانە تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان باستامالاردى ۇنەمى كوتەرىپ وتىرادى. قازاقستان ورتالىق ازيانى كولىك-لوگيستيكالىق توراپقا اينالدىرۋعا ۇمتىلادى. ءبىز سولتۇستىك-وڭتۇستىك جانە شىعىس-باتىس باعىتىنداعى ترانسقۇرلىقتىق كولىك ءدالىزىن, سونىڭ ىشىندە ترانسكاسپي كولىك مارشرۋتىن دامىتۋدى قولدايمىز جانە جالعاستىرامىز, – دەدى مۇرات نۇرتىلەۋ.
سونداي-اق ول قازاقستان تاپشىلىق ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن وڭىرلىك سۋ-ەنەرگەتيكالىق كونسورتسيۋم قۇرۋدى ۇسىنعانىن ايتتى.
– مەن ورتالىق ازيانىڭ بولاشاق دامۋى ءۇشىن مۇقيات نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەتىن بىرنەشە ناقتى ماسەلەنى اتاپ وتكىم كەلەدى. ولار: سۋ تاپشىلىعى, قورشاعان ورتا, شەكارا داۋى جانە اۋعانستانداعى جاعداي. حالىقتىڭ ءوسۋى مەن سۋ رەسۋرستارىنىڭ جەتىسپەۋى كەزىندە سۋ رەسۋرستارىن ءادىل جانە ۇتىمدى ءبولۋ باستى ماسەلەگە اينالدى. وسى سەبەپتى قازاقستان وڭىرلىك سۋ-ەنەرگەتيكالىق كونسورتسيۋم قۇرۋدى ۇسىنادى. ايتا كەتەيىك, ءبىزدىڭ ەلىمىز 1990-جىلداردىڭ باسىندا ورتالىق ازياداعى سەرىكتەستەرىمىزبەن بىرگە قۇرعان حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورلارى ارقىلى ارالدى قالپىنا كەلتىرۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. قازاقستان ترانسشەكارالىق وزەندەرگە قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ بويىنشا رەسەي, قىتاي, اۋعانستان سياقتى مەملەكەتتەرمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەپ جاتىر. سونىمەن قاتار ورتالىق ازياداعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ اۋعانستاندا بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق ورناتۋدى قامتيدى. اۋعانستان حالىقارالىق قولداۋدى قاجەت ەتەدى. اتالعان ەلدە بەيبىتشىلىك ورناتۋ ورتالىق ازياعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جالپى ازيا مەن ەۋروپاداعى تۇراقتىلىققا تىكەلەي اسەر ەتەدى. وسى ماقساتتا قازاقستان الماتىدا ورتالىق ازيا مەن اۋعانستاندى تۇراقتى دامىتۋ جونىندەگى بۇۇ حابىن قۇرۋدى ۇسىنامىز, – دەپ تۇيىندەدى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى.
ءىس-شارا – ميۋنحەن قاۋىپسىزدىك كونفەرەنتسياسى, IISS-Shangri La Dialogue, Raisina Dialogue, پريماكوۆ وقۋلارى جانە استانا حالىقارالىق فورۋمى سياقتى جىل سايىنعى الاڭداردىڭ جاھاندىق ەكوجۇيەسىنىڭ بولىگى. فورۋم – الەمنىڭ جەتەكشى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ كورنەكتى ويشىلدارى مەن ساياساتتانۋشىلارىنىڭ ديالوگى مەن ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ جاڭا فورماتتارىن كورسەتتى. ويتكەنى پانەلدىك سەسسيالارعا «ازيانىڭ جاھاندىق قاۋىپسىزدىگى: بولاشاق مۇمكىندىكتەرى», «ەۋرازيانىڭ جاڭا كونتينەنتتىك ءوزارا بايلانىستىلىعى: ورتا ءدالىز جانە ينتەگراتسيا ديالوگى», «يننوۆاتسيالار مەن «اقىل-وي» ءۇشىن جاھاندىق باسەكەلەستىك: جاڭا تەحنولوگيالار, جاساندى ينتەللەكت جانە ادامي كاپيتال» سىندى وزەكتى تاقىرىپتار ارقاۋ بولدى. وتىرىستا ءسوز سويلەگەن بۇۇ وكىلى «جۋسان» ارنايى وپەراتسياسى الەم ەلدەرىنە ۇلگى ەكەنىن ايتتى.
– قازاقستان الەم ەلدەرى اراسىندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ شەتەلدەردەگى شيەلەنىس ايماقتارىنان ءوز ازاماتتارىن شىعارعان مەملەكەت. «جۋسان» ارنايى وپەراتسياسىن ۇيىمداستىرىپ, سيريادان قازاقستاندىقتاردى الىپ شىققانىن الەم ەلدەرى بىلەدى. قازاقستاننىڭ بۇل باستاماسى قاقتىعىس ايماعىنان ءوز ازاماتتارىن شىعارماعان وزگە شەت مەملەكەتتەر ءۇشىن ۇلگى, مول تاجىريبە. قازىر تەرروريزمنەن تونەتىن قاۋىپكە جەكە ەمەس, تەك ەلدەردىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرى ارقاسىندا توتەپ بەرە الامىز. بۇل باعىتتا بۇۇ ءوز جۇمىسىن جالعاستىرىپ, ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن سەرىكتەستىكتە بولادى, – دەدى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تەرروريزمگە قارسى كوميتەتىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ناتاليا گەرمان.
بۇعان قوسا ءۇندىستاننىڭ قازاقستانداعى ەكس-ەلشىسى, نيۋ-دەليدەگى جاھاندىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ پرەزيدەنتى اشوك سادجانحار ازيادا ەكونوميكالىق وركەندەۋ باستالادى دەپ وتىر.
– ءبىز بۇگىندە «ەجەلگى ازيا» تۇجىرىمداماسىنا ورالىپ جاتىرمىز. بۇل ۋاقىتقا دەيىن ەكونوميكالىق ءوسىم باتىس ەلدەرىندە بولدى. ەندى ەكونوميكالىق وركەندەۋ ازيادا جۇرەدى. سەبەبى الەمنىڭ جەتەكشى مەملەكەتتەرى وسىندا ورنالاسقان. باستى ماسەلە ازياداعى ەلدەردىڭ وسى مۇمكىندىكتى قانشالىقتى پايدالانۋىنا بايلانىستى. بۇل رەتتە قازاقستان ماڭىزدى ءرول اتقارادى. سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدىڭ ماڭىزدى ورتالىقتا ورنالاسۋى, ىشكى جالپى ءونىمنىڭ تۇراقتى ءوسۋى سياقتى فاكتورلارىن ۇتىمدى قولدانۋعا بولادى. سونىمەن قاتار قازاقستان ارقاشان اشىق, ەركىن ديالوگقا دايىن, – دەدى ۇندىستاندىق ديپلومات.
ال پرەزيدەنت جانىنداعى قسزي ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى الۋا جولدىبالينا ازياداعى باستى قاۋىپ-قاتەرلەردى تىزبەكتەدى.
– سيريا ماسەلەسى, بوسقىنداردىڭ اعىلۋى ازياداعى مەملەكەتتەردىڭ كۇن تارتىبىنە ۇلكەن وزگەرىس ەنگىزەدى. يننوۆاتسيالىق, تەحنولوگيالىق كەدەرگىلەر بار. ولاردى شەشۋ ءۇشىن ازياداعى مەملەكەتتەر ءارتۇرلى باستاما جاساپ جاتىر. قازىر يننوۆاتسيالىق, تەحنولوگيالىق جاعىنان الەم ازياعا اۋىسىپ كەلە جاتىر. الەمدەگى ادام كاپيتالى, ودان بولەك, مەديتسينا, ءبىلىم سالالارى ۇلكەن وزگەرىسكە ۇشىرايدى. ەڭ ءبىرىنشى ماسەلە – سۋ قاۋىپسىزدىگى, سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ. بۇگىندە تابيعي اپاتتاردىڭ سالدارىنان بولىپ جاتقان قاتەرلەردىڭ ىشىندە ەڭ وزەكتىسى تابيعي رەسۋرستار, ونىڭ ىشىندە سۋ رەسۋرستارى, ەكىنشىسى ينفراقۇرىلىم. ياعني ورتا ءدالىزدى پايدالانۋ, تاۋار جەتكىزۋ, ترانزيت, ءوزارا ساۋدا-ساتتىقتى ورناتۋ – ورتالىق ازياداعى وزەكتى ماسەلەلەر, – دەدى ساراپشى.
پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەركىن تۇقىموۆ ورتالىق ازياداعى سۋ تاپشىلىعىنان تۋىندايتىن سالدارعا توقتالدى. ونى ءتۇسىندىرۋ ول ءۇشىن تاياۋدا ەكى ەل اراسىندا بولعان وقيعانى مىسالعا كەلتىردى.
– سۋ كولەمى ازايىپ بارادى. جاقىندا عانا پرەزيدەنت اكىمدىكتىڭ جۇمىسىن سىنعا الدى. ەگەر ەلوردانىڭ حالىق سانى 2 ميلليونعا جەتسە, وندا ءبىز سۋ, ەلەكتر قۋاتىن قايدان الامىز؟ مۇنىڭ بارلىعى ابستراكتىلى سۇراق ەمەس. كليماتتىڭ وزگەرۋى دە كۇن تارتىبىمىزدە تۇرعان ماڭىزدى ماسەلە. جاقىندا سۋ ءۇشىن اۋعانستان مەن يران اراسىندا شيەلەنىس بولدى. ەندى تاجىكستانمەن ءامۋداريا بويىنشا ءدال وسىنداي قاقتىعىس بولمايتىنىنا كەپىلدىك قايدا؟ ءامۋداريا قازاقستان ارقىلى وتپەيدى, بىراق ول ارال تەڭىزىنە قۇيادى عوي. بۇل تىكەلەي قىزىلوردا وبلىسىنا قاتىستى, – دەدى ە.تۇقىموۆ.
ايتا كەتەيىك, سپيكەرلەر قاتارىندا بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى, بۇۇ كونترتەرروريستىك باسقارماسىنىڭ باسشىسى ۆلاديمير ۆورونكوۆ, ەۋروپالىق وداقتىڭ ورتالىق ازيا بويىنشا ارنايى وكىلى تەرحي حاكالا, جاپونيانىڭ ۇلتتىق ساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى نارۋشيگە ميچيشيتا, سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, يران ءسىم ساياسي جانە حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ پرەزيدەنتى مۋحامماد حاسان شەيح ءال يسلامي, قاتارداعى دجوردجتاۋن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەملەكەتتىك ساياسات پروفەسسورى, اراب زەرتتەۋلەر جانە ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ يراندىق زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ باستىعى مەحران كامراۆا سەكىلدى ساراپشىلار بار.
