كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
بارلىق دامىعان ەل ءوز فەرمەرلەرى مەن وندىرۋشىلەرىنىڭ مۇددەلەرىن قورعاپ, ءبىرىنشى ورىنعا قويادى. ال بىزدە وتاندىق ءوندىرۋشىنىڭ نارىق قاتىناسىنداعى جاعدايى ءاۋ باستان دۇرىس قالىپتاسپاعان. ساۋدا جەلىلەرى باسقا قاتىسۋشىلارعا ءوز ەركىن بىلدىرەتىن مونوپولياعا اينالىپ, وتاندىق ءونىم مەن يمپورتتىق ونىمگە قاتىستى تەڭسىز ەرەجەلەر ورنىققان. وتاندىق تاماق ونىمدەرىن بولشەك ساۋداعا وتكىزۋدەگى سىني جاعدايدى جۋىردا سالا ماماندارى ءماجىلىستىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر جونىندەگى كوميتەتىمەن جانە «Amanat» پارتياسىنىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەن بويىنشا كەڭەسىمەن بىرلەسىپ تالقىلاعان بولاتىن.
بيزنەس-قاۋىمداستىق وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, ساۋدا جەلىلەرى وندىرۋشىلەردىڭ تاۋارلارىن بارىنشا ارزان باعامەن الۋعا بەيىل. مۇنداي كوزقاراستى ءوز ىڭعايىنا قاراي پايدالانعان شەتەلدىك كومپانيالار ساپاسى كۇماندى ونىمدەرىن تومەن باعامەن ەلىمىزگە توعىتىپ جاتىر. سالدارىنان دۇكەن سورەلەرىندەگى وتاندىق تاۋارلاردىڭ ۇلەسى جىلدان-جىلعا ازايىپ بارادى. وسىدان كەيىن ءوز ءوندىرىسىمىزدىڭ كولەمى قىسقارىپ, كوپتەگەن كاسىپورىننىڭ قۋاتى جارتىلاي عانا جۇكتەلۋدە. ال ارزان, ساپاسىز ونىمدەردى ۇنەمى تۇتىنۋ ەل تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعىنا تەرىس اسەر ەتەتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى.
ماسەلەن, سوڭعى جىلدارى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ساۋدا جەلىلەرىندە يمپورتتىق ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى كوبەيگەن. جەرگىلىكتى شاعىن كاسىپورىندار ساپالى ءونىم شىعارۋعا باعىت ۇستانعاندىقتان, ساۋدا جەلىلەرى ءۇشىن ءونىمدى كورشى ەلدەردىڭ ءىرى وندىرۋشىلەرىنەن ەڭ تومەن باعامەن ۇلكەن كولەمدە ساتىپ الۋ تيىمدىرەك. مۇنداي جاعدايدا جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەر ءوندىرىس كولەمىن ازايتۋعا, جۇمىس ورىندارىن قىسقارتۋعا جانە ءتىپتى نارىقتان كەتۋگە ءماجبۇر. وڭىردەگى ەت وڭدەۋمەن اينالىساتىن 15 كاسىپورىننىڭ 7-ءنىڭ بانكروتقا ۇشىراۋىنا وسى پروبلەما سەبەپ بولعان.
ازىق-ت ۇلىكتىڭ 80%-ىن يمپورت قۇراعاندىقتان, ساۋدا سورەلەرىندە وتاندىق ونىمگە ورىن قالمايدى. قازاقستان ءسۇت وداعىنىڭ ديرەكتورى ۆلاديمير كوجەۆنيكوۆتىڭ ايتۋىنشا, جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەردىڭ ءونىمى بارلىق وكىلەتتى ورگانداردىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا بولسا, يمپورتتىق ازىق-ت ۇلىك زەرتحانالاردا العاش اكەلىنگەن كەزدە عانا تەكسەرىلەدى. ودان كەيىن ءۇش جىل بويى اكەلۋگە رۇقسات. مۇنداي ءىس-قيمىل نارىقتا ادال باسەكەلەستىكتىڭ بولماۋىنا بايلانىستى قالىپتاسىپ وتىرعاندىقتان, ساۋدا-ساتتىق جەلىلەرىنىڭ قىزمەتىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە رەتتەۋ ماڭىزدى.
قازاقستان قۇس وسىرۋشىلەر وداعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى باقىت قوسشىعۇلوۆانىڭ پىكىرىنشە, ساۋدا جەلىلەرىنىڭ جۇمىسىن رەتتەۋدە دامىعان ەلدەردە جاسالعانداي «ساۋدا ۇستەمەسى» ۇعىمىن عانا قالدىرۋ كەرەك. ء«بىز رەتروبونۋس, باسقا دا بونۋس تۇرلەرىن بىلدىرەتىن, ساۋدا كومپانياسىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن جەتكىزۋشى تاراپىنان قوسىمشا قىزمەتتەر تولەۋدى كوزدەيتىن «سىياقى» ۇعىمىن ساۋدا قىزمەتى تۋرالى زاڭنان الىپ تاستاۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. ساۋدا جەلىلەرىنە وتاندىق وندىرۋشىلەردەن رەتروبونۋستار الۋعا, جەتكىزىلەتىن تاۋارعا قوسىمشا قىزمەتتەر نەمەسە جەڭىلدىكتەر, قولدانىستاعى پرايس-پاراقتان ساتىپ الۋ باعاسىنا جەڭىلدىكتەر تالاپ ەتۋگە تىيىم سالۋ قاجەت», دەيدى ول.
قازىرگى ۋاقىتتا ساۋدا جەلىلەرى پوست-تولەم بويىنشا قولايسىز شارتتاردى بەلگىلەگەن. سالالىق وداق وكىلدەرى تولەمدى كەيىنگە قالدىرۋ تۇرىندەگى تاجىريبەدەن باس تارتۋ قاجەت دەپ سانايدى. ماسەلەن, ءوندىرۋشى ءونىم شىعارۋمەن قاتار, ونى وزدەرى جەتكىزەدى, سالىق, قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىن تولەۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى قاراجات قاجەت. ال جەلى ساتىلعان تاۋارعا اقشا تولەۋدى بىرنەشە ايعا دەيىن كەشىكتىرىپ, ءوندىرۋشىنى اينالىم كاپيتالىنان ايىرۋى مۇمكىن. بۇعان قوسا سۋپەرماركەتتەر يمپورتتىق ءونىمدى ساتىپ الىپ, وعان ءوز برەندىن قويادى دا, وتاندىق ءونىم رەتىندە ساتادى.
قازاقستان ەت وداعىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى اسەم ءابدىرىموۆانىڭ ايتۋىنشا, جاڭا سالىق كودەكسىن ازىرلەۋ بارىسىندا ماماندار ساۋدا جەلىلەرى سالىق سالۋدىڭ تيىمدىلىگىنە بايلانىستى يمپورتتاۋشىلارمەن بەلسەندى جۇمىس ىستەپ جاتقانىنا نازار اۋدارعان. وندىرۋشىلەر ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنەن وسى ماسەلەنى پىسىقتاۋدى سۇرايدى. بۇل رەتتە نە باستاپقى ققس-تى ءىشىنارا سۋبسيديالاۋ, نە ساۋدا جەلىلەرىنە وتاندىق وندىرۋشىمەن جۇمىس ىستەۋ ىڭعايلى جانە ءتيىمدى بولۋى ءۇشىن وسى اسپەكتىنى باسقاشا پىسىقتاۋ قاجەت.
سونىمەن قاتار كەزدەسۋ بارىسىندا وندىرۋشىلەر «قازاقستاندا جاسالعان» ۇلتتىق باعدارلاماسىن ازىرلەۋشىلەردىڭ ساپاسىز پىسىقتاۋىنا شاعىمداندى. ماسەلەن, بارلىق تالقىلاۋلار ءتيىستى دايىندىقسىز ونلاين رەجىمىندە وتەدى, بۇل رەتتە سالالىق وداقتار مەن وندىرۋشىلەر قاۋىمداستىقتارى تاراپىنان ۇسىنىستار ەش جەردە تىركەلمەيدى. شەنەۋنىكتەردىڭ وسىنداي جاۋاپسىز ءتاسىلىنىڭ ناتيجەسىندە ستراتەگيالىق ماڭىزى بار باعدارلامادا وتاندىق ءوندىرىستى قولداۋ بويىنشا ناقتى شارالاردان جالاڭ ءسوز باسىم. ال جەرگىلىكتى ءوندىرۋشىنى قورعايتىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ شارالارىن ەنگىزۋ, نورماتيۆتىك قۇجاتتاردا ساۋدا جەلىلەرىندە ءوزىمىزدىڭ ونىمدەر ءۇشىن باسىم جاعدايلاردى بەكىتۋ, سونداي-اق وتاندىق ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن جىلجىتۋ مەن تانىمال ەتۋگە ساۋدا جەلىلەرىن تارتۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك قولداۋ ماسەلەلەرىن جۇيەلى تۇردە شەشۋ كەرەك. سايكەسىنشە, ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى ءوز ونىمدەرىمىزدى ساتىپ الۋدىڭ ارتىقشىلىعىن, ءوز ەكونوميكامىزدى قولداۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن تەرەڭ تۇسىنۋگە ءتيىس.
ءماجىلىستىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر جونىندەگى كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, «Amanat» پارتياسىنىڭ اوك جونىندەگى كەڭەسىنىڭ باسشىسى نۇرجان اشىمبەتوۆ ساۋدا جەلىلەرى ءوز مۇددەلەرى ءۇشىن پايدالاناتىن نارىقتاعى جاعداي ءوز ۋاقىتىندا وندىرۋشىلەر مەن تۇتىنۋشىلاردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ءتيىستى تۇردە رەتتەلمەگەنىن, ەندى بۇل كەمشىلىكتەردى تۇبەگەيلى تۇزەتۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى.
ءماجىلىستىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى سەرىك ەگىزباەۆ پارلامەنتتە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى تۋرالى زاڭدى ازىرلەۋ ءۇشىن ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلاتىنىن, وعان سالالىق وندىرىستىك قاۋىمداستىقتاردىڭ وكىلدەرى دە كىرەتىنىن ايتتى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ساۋدا سورەلەرىندە يمپورتتىڭ نەگىزسىز ۇستەمدىگىنە قاتىستى بارلىق ماسەلە شەشىلۋگە ءتيىس. بۇل رەتتە جاعدايدى مامانداردىڭ ءوز اۋزىنان ەستىپ, سالانىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە جەتە ءمان بەرۋدىڭ ماڭىزى بولەك.
