مال ارزان, ءشوپ قىمبات

جاز مەزگىلى قىسقى مال ازى­عىن دايىنداۋعا وتە قولايلى كە­زەڭ.  وسىنى بىلەتىن شارۋالار جەمشوپ قورىن ەرتە كەزدەن ازىرلەۋگە كىرىستى. ءشوپ دا­يىن­داۋ, ارينە, وڭاي شارۋا ەمەس. اۋا رايىنىڭ اشىق كۇن­دە­رىندە ءشوپتى شاۋىپ, ونىڭ ءنارى تۇگەلدەي جويىلىپ كەتپەي تۇرعاندا جيناپ الۋ قاجەت. ادەت­تە مال ازىعىن دايىنداۋ ماۋسىم, شىلدە ايلارىندا جۇ­رە­دى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ۇلگەرمەي قالساڭ, ءارى قاراي ءشوپ قۋراپ, بويىنداعى ءنارى ازايادى. بۇل ىستە, اسىرەسە, جازدىڭ اپتاپ ىستىعىنا قاراماستان دالا ءتوسىن دۇبىرگە بولەپ, ماڭداي تەرلەتە ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن شارۋا­لاردىڭ اتقارىپ جۇرگەن جۇ­مى­سى جوعارى باعاعا لايىق دەۋگە بولادى. دالا ءتوسىن دۇبىرگە بو­لە­گەن ءشوپ شابۋ ناۋقانى قازىر جەتىسۋ جەرىندە قىزا ءتۇستى.

ايتا كەتەيىك, ەگىس القاپ­تا­رىن ءارتاراپتاندىرۋ ساياساتىنا سايكەس, وڭىردەگى ەگىس قۇ­رى­لىمىندا مال ازىعى داقىل­دا­رىنىڭ كولەمى ۇلعايدى. جوسپار بويىنشا بيىل 2205,5 مىڭ توننا ءشوپ ازىرلەۋ قاجەت. سو­نىڭ بۇگىندە 61,2 مىڭ تونناسى, ياعني  13 پايىزى دايىن. سو­نى­مەن بىرگە پىشەندەمە, سابان, جەمدىك ازىق, سۇرلەم ازىرلەۋ جۇ­مىستارى دا تالاپقا ساي ءجۇ­رىپ جاتىر. مامانداردىڭ اي­تۋىنشا, ناۋقان كۇزگە دەيىن جالعاسىپ, وسى مەز­گىل­دىڭ ورتاسىندا اياقتالادى.

«جۇرتشىلىقتىڭ مالىن قو­عام­­دىق جايىلىمدارمەن قام­تۋ جۇمىسى ەرەكشە باقىلاۋعا الىن­عان. وبلىس بويىنشا قو­عامدىق جايىلىمعا 719,4 مىڭ گەكتار جەر بەكىتىلدى جانە بۇ­گىن­گى كۇنگە بار قاجەتتىلىكتى قام­تاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 688 مىڭ گەكتاردى قوسىمشا بەكىتۋ بو­يىنشا جۇمىستار اتقارىلۋدا. دەگەنمەن جىلدان-جىلعا جا­يىل­ىمداردىڭ قۇنارلىعى تو­مەن­دەۋدە, ونىڭ سەبەبى تۇبە­گەي­لى جاقسارتۋ جۇمىستارى اگروسۋبەكتىلەرى تاراپىنان مار­دىمسىز جۇرگىزىلەدى. بۇل ما­سە­لەنى شەشۋ ءۇشىن عالىم­دار­مەن بىرلەسە ونىمدىلىگى جوعارى ازىقتىق داقىلدارمەن قوسا ارنايى تابيعي شوپتەردى ءوسىرۋ تەحنولوگياسىن جاپپاي قولدانۋدى ەنگىزۋ قاجەت», دەيدى وبلىس اكى­مىنىڭ ورىنباسارى الىبەك جاقانباەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت تاراپىنان, جايىلىمداردى سۋلاندىرۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالار قاراستىرىلعان, كەيىنگى ءۇش جىلدا 113 مىڭ گەكتار جايىلىمداردى قامتيتىن 359 شارۋاشىلىقتاردىڭ جەرلەرىندە ۇڭعىمالار قازىلعان.

بيىل مال قىستاتۋ ناۋقانىنا ازىقتىڭ قاجەتتىلىگى 1 ملن 985 مىڭ توننا, قوسىمشا قوردى ەسكەرىپ 2 ملن 205 مىڭ توننا جەم-ءشوپ دايىنداۋ جوسپارلانىپ وتىر. اتاپ ايتساق, ءشوپ – 1271 مىڭ توننا, پىشىندەمە – 117,3 مىڭ توننا, سۇرلەم – 204 مىڭ توننا, سابان – 300 مىڭ توننا, جەم 313,1 مىڭ توننا جينالۋى شارت. ايتسە دە بۇل مەجەگە شارۋالار جەتە الا ما, جەتە الماي ما, ول جاعى بەلگىسىزدەۋ.

«شالعىنعا وراق سالىپ, ءشوپ جيناۋدى قىزدىرۋدامىز. ءشوپ شىعىمى بىلتىرعىداي قالىڭ ەمەس. جوڭىشقا اۋىل شارۋا­شى­لىعى تەحنيكاسىمەن ورىلىپ, شەتىنەن باستىرىلۋدا. قازىردىڭ وزىندە ءشوپ تايلاعىش تەحنيكا كومەگىمەن  مىڭنان اسا تاي ءشوپ ازىرلەندى. قوجا­لىق نەگىزىنەن قىزىلشا ەگىپ, جيناۋعا ارنالعان تەحنيكالارمەن قامتىلدى. ءشوپ شابۋعا قا­جەتتى تەحنيكانى جالدايمىز. ءشوپتى شاپقانى ءۇشىن ءار گەكتارىنا 10-15 مىڭ تەڭگە الادى. ءشوپتى قالاپ, جيناعانى ءۇشىن جۇمىسشىلارعا ءار تاي ءشوپ ءۇشىن 100 تەڭگەدەن تولەي­مىز. ءشوپتى ساتىپ الۋعا نيەت بىلدىرگەن ازاماتتار كوپ, بيىل ءار تاي ءشوپ بىلتىرعىدان قىم­بات­تاۋ, دەيدى «ۇلان» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى ايىمگۇل قوشقارباەۆا.

قازىرگى تاڭدا اتالعان تاپ­سىر­­مانىڭ ورىندالۋى اۋدان جانە قالا اكىمدىكتەرىنىڭ اقپا­رات­تارىنا سايكەس 61,2 مىڭ گا كوپ­جىلدىق ءشوپ شابىلعان. ماسەلەن, اقسۋ – 5,8 مىڭ گا, الاكول – 9,9 مىڭ گا, ەسكەلدى – 5,5 مىڭ گا, قاراتال – 3,4 مىڭ گا, كەربۇلاق – 9,0 مىڭ گا, كوكسۋ – 3,9 مىڭ گا, پانفيلوۆ – 14,9 مىڭ گا, سارقان – 7,8 مىڭ گا, تالدىقورعان قالاسىندا – 0,6 مىڭ گا, تەكەلى قالاسىندا 15  گا جەر شابىلعان.

«بۇگىندە جينالعان ءشوپ – 239,0 مىڭ توننا, ورتاشا ءونىم – 39,0 تس/گا, ال سالىنعان پىشىندەمە 16,3 مىڭ توننانى قۇرايدى.  وسى ۋاقىتتا تابيعي ءشوپتى شابۋ جۇمىسىن باستاۋ جوسپارلانۋدا. جەمشوپ دايىنداۋ ماسەلەسى – تۇراقتى باقىلاۋدا. وبلىس بويىنشا 2308 قىستاق بار, وندا 2 354  شارۋاشىلىق مالىن قىستاتادى. مال قىستاۋىنا دا­يىندىق جانە مال قىستاتۋ ناۋ­قانىنا قاجەتتى جەمشوپتىڭ قو­رىن قامتاماسىز ەتۋ بو­يىنشا جۇمىستار تۇراقتى با­قىلاۋدا. قازىرگى ۋاقىتتا وبلىس بويىنشا 940 646 باس اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارى جايلاۋعا شىقتى», دەيدى اۋىلشارۋاشىلىعى باس­قار­ما­سى­نىڭ ماماندارى.

كەيىنگى جىلدارى ءشوپتىڭ با­عا­سى ەداۋىر وسكەن. سوندىقتان بولار, قولىندا ازىن-اۋلاق مالى بار جاندار پىشەن شابۋعا كەلگەندە ارىق بويىنداعى قا­مىس-قۇراقتى دا اۋلاسىنا تاسىپ الادى. شارۋالار شابىلعان ءشوپتى شابىندىق باسىندا كەپ­تى­رىپ, قورا باسىنا تاسۋمەن ءجۇر. اۋلاعا ۇيىلگەن ورام-ورام شوپ­پەن بىرگە تايلانعان ءشوپتى دە ساتىپ الىپ جاتىر. جۇرت جەم­شوپ قورىنىڭ مول بولعانىن قا­لايدى.

«بيىل ءبىر تاي جوڭىشقانى 2 مىڭ تەڭگەگە, ال ۇلكەن ءبىر ورام ءشوپتى 8 مىڭنان ساتىپ جا­تىر. جازدىڭ ءتۇنى سۋىق, ءشوپ بىل­تىرعىداي ەمەس, وتە سيرەك شىققان ءارى بويى دا الاسا. سوندىقتان شارۋالاردان الۋعا ءماجبۇرمىز. شاما باردا قا­مىس­تى دا ورىپ, جيناپ جاتىرمىز. بازاردا مالدىڭ باعاسى ارزان, ال ءشوپتىڭ قۇنى كۇننەن كۇنگە ءوسىپ جاتىر. العاشقى شابىندىقتىڭ باعاسى 2 مىڭ بولسا, كەيىن 4 مىڭعا دەيىن بارۋى مۇمكىن. قا­زىر اۋىلداعى شاعىن شارۋالار ابىگەرگە تۇسۋدە. بيىل قىس­تان امان شىقساق يگى بولار ەدى», دەيدى بەرەكە اۋىلىنىڭ تۇر­عى­نى ماسان ارمان ۇلى.

قازىر وڭىردە شارۋاشىلىق يەلەرى مال ازىعىن دايىنداۋ­دى باستى نازارعا العان. پىشەنشىلەر قازىردىڭ وزىندە اجەپتەۋىر ءشوپ مايا­لاپ الدى.

جەتىسۋ وبلىسى