قوسىمشا ءبىلىم الۋعا سۇرانىس تا, ۇسىنىس تا كوپ. اسىرەسە, ەمتيحان ۋاقىتىندا وقۋ ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسى قىزا تۇسەدى. ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋگە دايىندالۋ ماقساتىندا وقۋشىلار ءبىر جىل بۇرىن, نە كەمىندە التى اي بۇرىن ارنايى كۋرستارعا جازىلادى. ءدال وسىنداي مەكتەپكە دەيىنگى دايارلىقتان باستاپ, مامانداندىرىلعان ءبىلىم وردالارىنا, جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسۋگە, پاندىك وليمپيادالارعا دايىندىق كۋرستارى بار. قازىر اتا-انالار بالاسىنىڭ وقۋ ۇلگەرىمىن جاقسارتۋعا نەمەسە ءۇي تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن دە اقىلى وقىتۋ قىزمەتىنە جۇگىنەدى.
جىل سايىن سۇرانىس ارتىپ جاتىر. مۇنى وقۋ ورتالىقتارىنىڭ دامۋ قارقىنىنان بايقاۋعا بولادى. ماسەلەن, كوپ جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان ورتالىقتار جاقسى ناتيجەگە قول جەتكىزىپ, مەكتەپ اشقاندارى دا بار. 2022-2023 وقۋ جىلىندا اتىراۋ, اقتاۋ, قوستاناي, الماتى, شىمكەنت, قىزىلوردا قالالارىندا تەك قازاق تىلىندە تەرەڭدەتە ساباق بەرەتىن, ۇلتتىق قۇندىلىق پەن تاربيەنى ۇشتاستىرعان «Qazbilim» ۇلتتىق ليتسەيى اشىلدى. كومپانيا جۇمىسىن 2014 جىلى اقپاراتتىق پورتال رەتىندە باستاپ, 2016 جىلى وقۋ ورتالىعىن قۇرعان بولاتىن. سودان بەرى 6 قالادا مەكتەپ, 10 قالادا وقۋ ورتالىقتارى جۇمىس ىستەپ تۇر. ورتالىقتاردا 10 مىڭنان استام, ال مەكتەپتەردە 1 مىڭعا جۋىق شاكىرت ءبىلىم الىپ جاتىر. بۇل وقۋ ورتالىقتارىنا سۇرانىستىڭ كوپ ەكەنىن كورسەتەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, ەلىمىزدە مەكتەپتەر جەتىسپەيتىندىكتەن, جەكەمەنشىك ورتالىقتاردىڭ ءبىلىم ورداسىنا اينالۋى ءتيىمدى-اق. ولار باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى ءۇشىن ساپالى ءبىلىم بەرە الۋعا ءتيىس. ءارى مەكتەپتى مەملەكەت قانا دامىتۋى مىندەت بولمايدى. وسىلايشا, ساپالى ءبىلىم بەرۋدە باسەكە قالىپتاساتىنى انىق.
توعىز جىلدان بەرى ءتۇرلى وليمپيادالاردىڭ جەڭىمپازدارىن, ۇبت-دا جوعارى ۇپاي جيناپ جۇرگەن وقۋشىلاردى, نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى, رەسپۋبليكالىق فيزيكا-ماتەماتيكالىق مەكتەبى, «زەردە», «دارىن» مەكتەپتەرى, ءبىلىم-يننوۆاتسيا ليتسەيلەرى سەكىلدى مەكتەپتەرگە شاكىرتتەردى دايارلاپ جۇرگەن «زەردەلى» اقىل-وي دامىتۋ مەكتەبىنىڭ باسشىسى رىسبەك ءماۋىت جاقسى ناتيجەنىڭ نەگىزى مىقتى مامان مەن ماتەريالدىق بازا ەكەنىن ايتادى. ودان كەيىن وزىق وقۋ باعدارلاماسى مەن ءتيىمدى وقىتۋ تاسىلدەرى بولۋعا ءتيىس.
– جاقسى ناتيجەگە جەتۋدىڭ ءبىرىنشى سەبەبى – مۇعالىمدەر قۇرامى. سەبەبى مىقتى مۇعالىم بالاعا وتە جاقسى ءتۇسىندىرىپ جەتكىزەدى ءارى ناتيجە كورسەتە الادى. ەكىنشىسى – ماتەريالدىق بازا. باسقالارعا قاراعاندا ەرەكشە تاسىلدەر پايدالانۋ ارقىلى ۇلكەن ناتيجەلەرگە قول جەتكىزەدى. وسى باعىتتا جۇمىس ىستەگەننەن كەيىن ەمتيحاننىڭ جۇيەسى زەرتتەلەدى. قاي ەمتيحاندا بولسىن بالانىڭ لوگيكاسى وتە ماڭىزدى. ءبىز تومەنگى سىنىپتاردان باستاپ, وسىعان ەرەكشە ءمان بەرەمىز. سوندىقتان بىزدەگى بالالاردىڭ ناتيجەسى بىردەن بايقالادى. ءبىزدىڭ مەكتەپتەن ايىرماشىلىعىمىز قوسىمشا ءبىلىم بولعاننان كەيىن «بالامدى وقىتايىن» دەگەن اتا-انالار كوپ كەلەدى. اقشاسىن سالىپ, تولەگەننەن كەيىن ول جەردە جاۋاپكەرشىلىك بولادى, – دەيدى رىسبەك ءماۋىت.
مەكتەپكە قاتىستى ماسەلە كوتەرىلگەندە وقۋلىقتاردىڭ ساپاسى مەن مۇعالىمدەردىڭ مارتەبەسى دە ءجيى ايتىلادى. جاۋاپتى مينيسترلىك تاراپىنان جىل سايىن پەداگوگكە قويىلاتىن تالاپ جوعارىلاپ, مامان ساپاسىن كوتەرۋ قولعا الىنعانىن كورىپ ءجۇرمىز. دەگەنمەن وقۋلىققا, وقۋ باعدارلاماسىنا قاتىستى ماسەلەنىڭ ءالى دە وزەكتى ەكەنى بايقالادى. زاڭدا وقۋ ورتالىقتارىنىڭ دا ءبىلىم باعدارلاماسى بولۋى كەرەك دەگەن تالاپ بار. سوندىقتان مۇنداي ورتالىقتار ءوز وقۋ جوسپارىن بەكىتىپ, ءوز وقۋلىقتارىن قۇراستىرىپ شىعادى. ر.ءماۋىت تە وسى وقۋلىق قۇراستىرۋ ىسىمەن اينالىسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, وقۋلىقتا ەسكەرىلۋى كەرەك كوپ دۇنيە بار. ءار وقۋشىنى ءوز دەڭگەيىندە وقىتۋ اسا ماڭىزدى ءىس. ال مەكتەپ وقۋلىقتارىندا وسى ماسەلە نازاردان تىس قالىپ ءجۇر.
– مەكتەپتە ورىن جەتىسپەۋشىلىك دەگەن ماسەلە بار. ماسەلەن, ءبىر سىنىپتا 30-دان اسا بالا وتىرادى. مۇعالىم بارلىق بالاعا ساباقتى ءتۇسىندىرىپ ۇلگەرمەيدى. بىزدە ءبىر توپتا ەڭ كوپ دەگەندە 12 بالا بار. سودان كەيىن ايتىلىپ جۇرگەن باعدارلاما, وقۋلىقتىڭ قيىندىق دەڭگەيى دەگەن سياقتى ماسەلە كوپ. وقۋلىق جازۋ ۇدەرىسىنە ءوزىم دە قاتىسىپ ءجۇرمىن. سوندىقتان مەكتەپتەگى بىلىمگە قاراعاندا وسىنداي ايىرماشىلىق بار. ودان كەيىن وقۋ ورتالىعىنداعى شاكىرتتەر دەڭگەيگە بولىنەدى. مىسالى, وقۋشىنى ءوز دەڭگەيىندە وقىتۋ وتە ماڭىزدى. بىرەۋى تەز يگەرىپ كەتەدى, ەندى ءبىرى يگەرە الماي جاتادى. ياعني ەكى بولەك دەڭگەيدى بىرگە وقىتۋعا بولمايدى. بىزدە اۆتورلىق كىتاپتار مەن وقۋلىقتارىمىز بار. 1-11-سىنىپتاردىڭ ماتەماتيكاسى مەن اعىلشىنىنا دەيىن قامتىلعان. بارلىعى جوعارى دەڭگەيدە جازىلعان. سونداي-اق ءبىز تەك ءبىلىم بەرۋمەن اينالىسپايمىز, اۆتورلىق وليمپيادالار دا ۇيىمداستىرامىز, – دەيدى ول.
بالاعا ءبىلىم مەكتەپتە دە بەرىلەدى جانە ارنايى قوسىمشا ۇيىرمەلەر دە بار. الايدا اتا-انا اقىلى قىزمەتتى تاڭدايدى. ويتكەنى اقشاسىن تولەسە, جاۋاپكەرشىلىك بولادى دەپ سەنەدى. سولاي دا. ورتالىقتاردىڭ ۇلكەن ءبىلىم ورداسىنا اينالۋى سۇرانىستىڭ جوعارىلاۋىنا بايلانىستى بولىپ وتىر. ويتكەنى كەلگەن وقۋشىدان ناتيجە بايقالادى. وسى تۇستا ءارى مەكتەپتە ءبىلىم الىپ, ءارى قوسىمشا كۋرستارعا بارۋ بالاعا قيىن بولماي ما دەگەن سۇراق تۋادى. دەگەنمەن ورتالىقتاردىڭ ءبىلىم بەرۋ ءتاسىلى مەكتەپتەگى جۇيەدەن وزگەشە.
– وقۋشى تۇسكە دەيىن مەكتەپتە وقىسا, تۇستەن كەيىن قوسىمشا كۋرستارعا كەلەدى. بۇل اۋىرلىق ەتپەيدى دەپ ويلايمىن. سەبەبى قوسىمشاعا كەلگەن بالا مەكتەپتەگى سياقتى 5-6 ساعات وقىمايدى. مىسالى, ماتەماتيكا مەن اعىلشىنعا ءبىر-ءبىر ساعاتتان كەلگەن بالا كۇنىنە 2 ساعات قانا جۇمسايدى, اپتاسىنا 3 رەت كەلىپ كەتەدى. ودان بوس ۋاقىتتارىندا باسقا دا كۋرستارعا قاتىسىپ جاتادى. بالاعا قۇيعان ينۆەستيتسياعا ساي ناتيجە شىعىپ جاتقانىن كوزبەن كورىپ ءجۇرمىز. ال بالالار كەرىسىنشە ءبىزدىڭ ورتالىقتارعا قىزىعۋشىلىقپەن كەلەدى. سەبەبى بۇل مەكتەپتەن تىس ورتا ءارى وقىتۋ ءتاسىلى بولەك. سوندىقتان لايىقتى كومەگى ءتيىپ جاتىر دەپ ويلايمىز, – دەيدى «زەردەلى» اقىل-وي دامىتۋ مەكتەبىنىڭ باسشىسى.
مەكتەپ مۇعالىمدەرى دە بالا سانىنىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتادى. سونداي-اق جاۋىر بولعان دۇنيە دە كوپ دەيدى.
– بالانىڭ سانى نەعۇرلىم از بولعان سايىن ساباقتى ءتۇسىنۋى جاقسى بولادى. مىسالى, كورسەتكىش بويىنشا وقۋشى سانى از مەكتەپتەر ۇبت-دان جوعارى ۇپاي جينايدى. كەيبىر وقۋشىلار كوپشىلىكپەن بىرگە ۇيرەنە الماي, ال وڭاشا وقىتسا عانا قابىلداۋى مۇمكىن. مۇنداي وقۋشىلاردىڭ ورتالىقتارعا بارىپ ءبىلىم العانى دۇرىس دەپ ويلايمىن. ال مۇعالىمدەردەگى باستى ماسەلە – قۇقىعىنىڭ تومەن بولۋىندا. ويتكەنى قانداي جاعداي بولسا دا اركەز وقۋشى مەن اتا-انانىكى دۇرىس بولىپ شىعادى, – دەيدى پاۆلودار وبلىسىنداعى قالقامان ورتا مەكتەبى ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى ارشاگۇل ەرمەكباي.
استاناداعى №72 مەكتەپ ليتسەيى ينفورماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى ايدانا شالقارقىزىنىڭ ايتۋىنشا, مەكتەپتە ورىن جەتىسپەگەندىكتەن ءبىر سىنىپتا كەمىندە 20-30 بالا وتىرادى. بالا كوپ, مۇعالىم بىرەۋ. بۇل وقۋ ساپاسىنا اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى. ويتكەنى ءبىر-ەكى ساعاتتىڭ ىشىندە ولاردىڭ ارقايسىمەن جەكە جۇمىس ىستەۋ مۇمكىن ەمەس. اسىرەسە, تاجىربيەسى از جاس ماماندارعا قيىن. ال ساپالى ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن ءار بالاعا ءارتۇرلى جولمەن ءتۇسىندىرۋ كەرەك.
– ارينە, بارىنشا وقۋشىنى قىزىقتىراتىن تاسىلدەردەردى پايدالانا وتىرىپ, ساباق وتكىزەمىز. ال بالالاردىڭ وقۋ ورتالىعىنا بارىپ قوسىمشا ءبىلىم الۋى وقۋشىنىڭ جاعدايىنا بايلانىستى. دەگەنمەن مەكتەپتە مۇنىڭ بارلىعى قاراستىرىلعان. وقۋ ورتالىعى دەگەن كەيىننەن قالىپتاستى عوي. مەكتەپتە ۇيىرمەلەر, قوسىمشا ساباقتار بۇرىننان بار. بىراق قازىر اتا-انا مەكتەپتىڭ بىلىمىنە سەنىمسىزدىك تانىتادى. ولار 30 وقۋشىنىڭ ىشىندەگى بالاعا كوڭىل بولىنبەي قالۋى مۇمكىن ەكەنىن بىلەدى. سوندىقتان ورتالىقتاردىڭ قىزمەتىنە جۇگىنەدى. شىن مانىندە, مەكتەپتە ساباق بەرىپ جۇرگەن مۇعالىمدەردىڭ بارلىعى بىردەي مىقتى ەمەس. ولاردىڭ دەڭگەيى ءارتۇرلى. الايدا مۇعالىمنىڭ بىلىكتىلىگىنە اسەر ەتەتىن كەيبىر فاكتوردى جوققا شىعارا المايمىز. ونىڭ ىشىندە اتا-انانىڭ, مۇعالىمنىڭ, وقۋشىنىڭ ءبىرى-بىرىمەن قارىم-قاتىناس ماسەلەسى وزەكتى. ءىشىنارا كيكىلجىڭ كوپ بولادى. مەكتەپتەگى بۋللينگتىڭ ءوزى ساپالى بىلىمگە ۇلكەن كەدەرگى. سوتقا دەيىن جەتكەن ىستەر قانشاما. سودان اتا-انانىڭ بالاسىنا ارتىق ءسوز ايتقىزبايتىنى تاعى بار. مەنىڭشە, مۇعالىم ورىندى دۇنيە ايتسا, ونى قابىلداۋ كەرەك. جالپى, مۇعالىمنىڭ كۇش-جىگەرى وسىنداي ماسەلەلەردى شەشۋگە كەتىپ قالىپ جاتادى, – دەيدى ايدانا شالقارقىزى.
