اۋقىمدى جوبا مىسىر ەلىن بيلەگەن ماملۇكتەردىڭ قولباسشىسى سۇلتان بەيبارىستىڭ 800 جىلدىعىنا, قازاقتىڭ ۇلى حاندارىنىڭ ءبىرى, مەملەكەت قايراتكەرى, ديپلومات جانە قولباسشى ابىلاي حاننىڭ 310 جىلدىعىنا, الاش قايراتكەرى, اقيىق اقىن ماعجان جۇماباەۆتىڭ 130 جىلدىعىنا ارنالعان. اۆتوكەرۋەندى اقمولا وبلىسى اكىمدىگى جانە «وتانداستار قورى» كەاق ۇيىمداستىرىپ وتىر.
اتالعان ساپار قازاقستان, رەسەي جانە موڭعوليا مەملەكەتتەرى اراسىن جالعايتىن ەكسپەديتسيا جاساۋ ارقىلى حالىقتاردىڭ ءبىرتۇتاس مادەنيەتىن ناسيحاتتاۋ, كوشپەلىلەر وركەنيەتىنىڭ مۇراسى مەن سول ەلدەردەگى تاريحي جادىگەرلىكتەرمەن تانىسۋ, قازىرگى داۋىردەگى قازاق-ورىس, قازاق-موڭعول حالىقتارىنىڭ ءوزارا دوستىق, باۋىرلاستىق بايلانىستارىنىڭ تاريحي نەگىزدەرىن دارىپتەۋ ماقساتىن كوزدەيدى. سونداي-اق رەسەي مەن موڭعوليادا تۇراتىن قازاقتارمەن رۋحاني بايلانىس ورناتۋ, پىكىر الماسۋ, قازاقستان حالقىنىڭ تاريحي-مادەني جانە رۋحاني مۇرالارىن ناسيحاتتاۋ جوسپارلانعان. ودان بولەك, قازاق دالاسىنان شىققان تاريحي تۇلعالاردى دارىپتەپ, ولاردىڭ قايراتكەرلىك, ەلدىك ىستەرىن كورسەتۋ دە نازاردان تىس قالمايدى.
ايتا كەتەيىك, بۇل حالىقارالىق ەكسپەديتسيا – ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت وتكەن «ابىلاي حاننىڭ قارا جولى» ەكسپەديتسياسىنىڭ جالعاسى. اۆتوساپار قۇرامىندا بەلگىلى عالىمدار, جازۋشىلار, ەتنوگراف-تاريحشىلار, ونەر جانە قوعام قايراتكەرلەرى, باق وكىلدەرىنەن جاساقتالعان 22 ادام بار. ەكى اپتاعا جۋىق ۋاقىت ساپار شەگەتىن توپ مۇشەلەرى 10 000-عا جۋىق شاقىرىمدى ەڭسەرىپ, ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىمەن رەسەي مەن موڭعوليا مەملەكەتتەرىنىڭ تاريحي ەلدى مەكەندەرىن شارلاپ شىعادى.
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-دىڭ پروفەسسورى, تۇركىتانۋشى عالىم تۇرسىنحان زاكەن ۇلى اتالعان ەكسپەديتسيانىڭ تاريحي مانىنە توقتالدى.
«ابىلاي حاننىڭ قارا جولى» اتتى 5-ەكسپەديتسيا ەلىمىزدىڭ ءداستۇرلى حاندىق ءداۋىرىنىڭ استاناسى بولعان بۋراباي بوكتەرىنەن, ابىلاي حان الاڭىنان جولعا شىقتى. بۇل ەكسپەديتسيانىڭ «ابىلاي حاننان ابىز تونىكوككە دەيىن» دەپ اتالۋى دا تەگىن ەمەس. مۇندا ۇلكەن تاريحي, ەتنو-مادەني, ساياسي ماعىنا بار. ويتكەنى ءبىزدىڭ ابىلاي حاننىڭ كەزىندە ءومىر سۇرگەن قازاق مەملەكەتى – ول سوناۋ ورتا عاسىرلارداعى تۇركى قاعاناتىنىڭ, التىن وردانىڭ جالعاسى. تۇركى قاعاناتىنىڭ, عۇن يمپەرياسىنىڭ, شىڭعىس حان يمپەرياسىنىڭ ورتالىعى – قازىرگى موڭعوليا. موڭعوليانىڭ ورتالىعى وتۇكەن قويناۋى – ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ ەجەلدەن ماڭگىلىك ەل قىلۋعا ۇمتىلعان كيەلى قۇتتى مەكەنى, قارا ورنى, تۇپكى قانى. سول جەرگە كەتىپ بارا جاتىرمىز. كۇلتەگىن بابامىزدىڭ ايتقان «تۇركى حالقى وتۇكەن قويناۋىندا وتىرسا, ەلدە مۇڭ جوق» دەگەن كيەلى قونىسى. «از حالىقتى كوپ قىلدىم, اش حالىقتى توق قىلدىم, ەل قۇردىم, مەملەكەت قۇردىم, قارا تەرىمدى اعىزدىم, قىزىل قانىمدى جۇگىرتتىم, تۇركى حالقى سەن ءۇشىن» دەگەن تۇسقا كەتىپ بارامىز. ول جەردە شىعىستا قىتايدان, باتىستا ريمنەن, ارابتان, پارسىدان ەلشىلەر كەلەتىن. وردا سارايلار سالدىرعان. سول جەردەن XIII عاسىردا ءبىزدىڭ بابالارىمىز ىرگە كوتەرگەن. ءبىز سول كيەلى مەكەنگە بەت بۇردىق. بۇل ساپار تاريحتا قالادى. ارقا مەن وتۇكەننىڭ اراسىن جالعاعان تاريحي ساپار – تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاريحناماسىندا, جاڭا تاريحىندا, تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسىندە قالاتىن ۇلكەن تاريحي ساپار», دەيدى تۇرسىنحان زاكەن ۇلى.
ەكسپەديتسيا قاتىسۋشىلارىنىڭ ساياحاتى اقمولا وبلىسىنىڭ تاريحي جەرلەرى – بۋرابايداعى ابىلاي حان الاڭى, «بوتاي» ارحەولوگيالىق كەشەنى مەن «بوزوق» تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشىنەن باستاۋ الدى. بۇدان كەيىن پاۆلودار وبلىسىندا بولىپ, «ابىلاي حاننان ابىز تونىكوككە دەيىن» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرىپ, جەرگىلىكتى تاريحشى عالىمدار, ولكەتانۋشىلارمەن كەزدەسۋ وتكىزدى. رەسەي فەدەراتسياسىنداعى قازاق كوپ قونىستانعان قوساعاش, ءنوۆوسىبىر, ومبى شاھارلارىندا بولىپ, قازاق دياسپورالارىمەن كەزدەستى. اتالعان قالالاردىڭ تاريحي ورىندارىنا ساياحات جاسادى. سونداي-اق موڭعولياداعى بايان-ولگەي, ۇلانباتىر قالالارىنداعى قازاقتارمەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىپ, ۇلى تۇركى مەملەكەتىنىڭ تاريحي ەسكەرتكىشتەرى بىلگە قاعان, قۇتلىق قاعان, كۇلتەگىن, تونىكوك كەشەندەرىنە بارۋدى جوسپارلاپ وتىر. ودان ءارى ەكسپەديتسيا قاتىسۋشىلارى التاي مەن سايان تاۋلارىنداعى ساق-عۇن, كونە تۇرىك كەزەڭدەرىندەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن تاريحي ورىندارعا ساياحات جاسايدى. جوسپار بويىنشا اۆتوكەرۋەن 20 شىلدەدە كوكشەتاۋ قالاسىندا مارەسىنە جەتەدى.
