كيبەرپول – جاڭا تەرگەۋ امالى

– جاندوس تالعات ۇلى, كەيىنگى جىل­دا­رى كيبەرقىلمىستار, سونىڭ ىشىن­دە ين­تەرنەت ارقىلى جاسالاتىن الا­ياق­تىق­ ارەكەتتەرى قانشالىقتى كوبەي­دى؟

– بۇگىنگى تاڭدا بۇكىل الەمدە, سونىڭ ىشىندە ەلىمىزدە دە كيبەرقىلمىستاردىڭ سانى مەن ءتۇرى كوپ. ونىڭ ەڭ كەڭ تارالعان جانە قاۋىپتى ءتۇرى – ەلەكتروندىق ۇرلىق, ياعني ينتەرنەت الاياقتىق. 2017 جىلدان بەرى كەيىنگى 6 جىلدا وسىنداي قىلمىستاردىڭ سانى 10 ەسەگە, ياعني جىلىنا 2 مىڭنان 20 مىڭ وقيعاعا دەيىن ءوستى. بۇل بارلىق تىركەلگەن قىلمىستاردىڭ 15%-ن قۇرايدى.

ناقتىراق ايتار بولساق, 2017 جىلى 2046 قىلمىس تىركەلگەن بولسا, وتكەن جىلى 20 444-كە جەتتى. بيىلعى 5 ايدا ەلىمىزدە 7 823 كيبەرقىلمىس جاسالعان. سالدارىنان ەل تۇرعىندارىنا كەلتىرىلگەن زالال ميللياردتاعان تەڭگەمەن ەسەپ­تە­لەدى. تەك بيىلدىڭ وزىندە ينتەرنەت الاياق­تاردىڭ قىلمىستىق ارەكەتتەرىنەن ازاماتتارىمىزدىڭ قالتاسىنان 4,8 ملرد تەڭگە جىمقىرىلعان. ال سوڭعى 5 جىلدا ينتەرنەت كەزگەن الاياقتار 45,5 ملرد تەڭگەنى زاڭسىز جولمەن قالتاعا باستى. بۇل شامامەن 100 ملن دوللاردى قۇرايدى.

– ىشكى ىستەر مينيسترلىگى تاراپىنان وسى قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قانداي قادامدار جاسالىپ جاتىر؟

– قازىرگى ۋاقىتتا ىشكى ىستەر ءمينيسترى, پوليتسيا گەنەرال-پولكوۆنيگى مارات احمەتجانوۆتىڭ باستاماسىمەن جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ كەلىسىمىمەن 2024-2028 جىلدارعا ارنالعان قوعاممەن سەرىك­تەستىكتە قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قام­تا­ماسىز ەتۋ تۇجىرىمداماسى ازىرلەندى. ول تۋرالى سىزدەردىڭ گازەتتەرىڭىزدە دە جا­زىل­عان بولاتىن. ونى ىسكە اسىرۋ اياسىندا حالىق­ارالىق جانە ۆەدومستۆوارالىق ىنتى­ماقتاستىق پەن ارىپتەستىكتى كەڭەي­تۋ, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قوعام­نىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ جانە قۇزى­رەت­تەردى دامىتۋ جونىندەگى شارالاردى كوزدەيتىن «كيبەرقىلمىسقا ءتيىمدى قارسى ءىس-قيمىل» اتتى جەكە ءبولىم قاراستىرىلعان. سونىمەن قاتار, ءىىم كيبەر­قىلمىسقا, ونىڭ ىشىندە تەلەفون جانە ينتەرنەت الاياقتىققا قارسى ءىس-قيمىل جونىن­دەگى ۆەدومستۆولىق باعدارلامانى ازىرلەپ, ىسكە اسىرىپ كەلەدى. بۇل قۇجات 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان جانە كەڭ اۋقىم­داعى ءىس-شارالاردى قامتيدى.

بۇدان بولەك, ءىىم مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگان­دارمەن بىرلەسىپ ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارىنىڭ اۋىسىمدىق نومىر­لەرىنەن جاسالاتىن حالىقارالىق قوڭى­راۋ­لاردى بۇعاتتاۋ بويىنشا جۇمىستار جۇر­گىزدى. بۇدان بىلاي مۇنداي قوڭىراۋلار دە­رەۋ انىقتالىپ, بۇعاتتالادى. وسى جىل­دىڭ باسىنان بەرى 5 ايدىڭ ىشىندە الاياقتار تاراپىنان ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىنا شالىنعان 17 ميلليوننان استام جالعان قوڭىراۋعا توسقاۋىل قويىلدى. بيىل بۇل كورسەتكىشتىڭ وسكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. ال وتكەن جىلى 19 ميلليون قوڭىراۋ بۇعاتتالعان بولاتىن.

–  سوندا الاياقتار 19 ميلليون حال­­­قى­­­­­مىزدىڭ بارىنە قوڭىراۋ شالىپ­ شىق­­قان دەۋگە دە بولادى ەكەن. وسى وراي­دا بانك قىزمەتكەرى بولىپ حابارلاساتىن شەتەلدىكتەردىڭ كوبى ۋكراين­ ازاماتتارى دەگەندى ەستيمىز. بۇل قانشا­لىقتى راس؟

– ءيا, ۋكراينا تاراپىنان كوپ قوڭى­راۋ­ شالىنادى. ماسەلەن, وتكەن جىلى ەلى­مىز­دىڭ­ اۋماعىندا ينتەرنەت الاياقتىق ار­قى­لى­ اقشا جىمقىرۋمەن اينالىساتىن 5 تران­­­س­ۇلتتىق قىلمىستىق توپ انىقتالىپ, جولى كەسىلدى. ماسەلەن, جەلتوقسان ايىن­­دا ءبىز­دىڭ ورتالىق قىزمەتكەرلەرى ۋكراي­نا­عا قىز­مەتتىك ىسساپارعا بارىپ, دنەپرو­پەت­روۆسك­ وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ۋكراينا پولي­­تسياسىمەن بىرلەسىپ ارنايى وپەراتسيا جۇر­­گىزدى. ناتيجەسىندە, تەلەفون­ ارقىلى الاياق­­تىقپەن اينالىسقان, قۇرا­مىندا 32 ۋكراينا ازاماتى بار قىل­مىس­تىق توپتى قولعا ءتۇسىردى. ولار كولل-ورتالىق ۇيىم­­داستىرىپ, بانك قىز­مەت­كەرى بولىپ تەك وتانداستارىمىزعا عانا ەمەس, باسقا دا مەملەكەتتەردىڭ ازا­مات­تا­رى­نا حابارلاسۋ ارقىلى قارا­جات­تا­رىن جىم­قىرىپ وتىرعان. ماسەلەن, ءبىزدىڭ ەل­ تۇر­عىندارىنان 18 ملرد تەڭگەدەن اس­تام­ اقشا­نى الاياقتىق جولمەن شەكارا اسىر­عان.

بۇدان بولەك, الماتى قالاسى پد كيبەرقىلمىسقا قارسى كۇرەس ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جەدەل-ىزدەستىرۋ شارالارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا ينتەرنەت الاياقتارىنىڭ تاعى ءبىر كولل-ورتالىعىن انىقتاپ, گرۋزيا رەسپۋبليكاسىنىڭ 24 ازاماتىنان تۇراتىن توپتى قۇرىقتادى.

ينتەرنەت الاياقتىق قىلمىستارىن جاساۋدا ءوز ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى دا شەتەلدىك «ارىپتەستەرىنەن» قالىسپاي تۇر. ماسەلەن, استانا قالاسىندا كيبەرقىلمىسپەن كۇرەس ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ينتەرنەت الاياق­تىق قىلمىستارىن جاسادى دەگەن كۇدىكپەن ەكىباستۇز قالاسىنىڭ تۇرعىنىن ۇستادى. ول Instagram الەۋمەتتىك جەلىسىندە ارنايى پاراقشا اشىپ, تومەن باعامەن تون ساتۋ تۋرالى حابارلاندىرۋ جاريالاعان. قاراپايىم حالىق جالعان «ساۋداگەرلەرگە» سەنىپ قالىپ, تاۋاردى قولىنا الماي تۇرىپ, اقشالارىن اۋدارىپ جاتاتىنى بەلگىلى. بۇل قىلمىسكەر دە وسىنداي جولمەن 4,2 ميلليون تەڭگەنى قالتاعا باسقان.

جوعارىداعى وقيعالارعا قاراپ ءبىز ينتەرنەتتەگى الاياقتىق قىلمىستارى شەكارا تالعامايتىنىن, ياعني قۇقىق بۇزۋشىلىق ارەكەتتەرىن جاساۋ اۋقىمى تىم كەڭەيگەنىن كورىپ وتىرمىز. سول سەبەپتى دە ەلىمىز ءۇشىن حالىقارالىق دەڭگەيدە ءوزارا ءىس-قيمىلدى نىعايتۋ ءۇشىن ەۋروپا كەڭەسىنىڭ كومپيۋتەرلىك قىلمىستار تۋرالى كونۆەنتسياسىنا (بۋداپەشت كونۆەنتسياسى) قوسىلۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلىپ, ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە, بيىل ءساۋىر ايىندا اتالعان قۇجاتقا قوسىلۋعا شاقىرۋ الدىق.

– قازىر ەلىمىزدىڭ بىرقاتار وڭىرىندە پوليتسيا دەپارتامەنتتەرى جانىنان كيبەرپول دەپ اتالاتىن بولىنىستەر اشىلىپ, جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. ونىڭ ماقسات-مىندەتتەرى قانداي؟

– ءىىم-ءنىڭ جەدەل كريميناليستيكا­ دەپارتامەنتى قۇرامىندا تسيفرلىق كريمي­ناليستيكالىق زەرتحانا اشىلعان بولاتىن. كيبەرقىلمىسقا قارسى كۇرەس ورتالىعى وسى زەرتحانامەن تىكەلەي بايلانىستا جۇمىس ىستەيمىز. ودان بولەك, استانا, الماتى, قاراعاندى جانە تۇركىس­تان قالا­لا­رىندا «كيبەرپول» اتتى قانات­قاقتى جوبالار اشىلىپ, جۇمىسىن باستاپ جاتىر. مۇنداي ورتالىقتار جاقىن ارادا باسقا وبلىستاردىڭ بارىندە دە اشىلادى. بۇل جەدەل توپتىڭ ەرەكشەلىگى – ء«بىر تەرەزە» قاعيداتىمەن جۇمىس ىستەيدى.

بۇرىن ينتەرنەت الاياقتىق قىلمىسى بويىنشا ادامداردان ارىز تۇسكەننەن كەيىن, ونىڭ ورىندالۋى ءبىراز ۋاقىتتى الاتىن. ەندى مۇنداي ارىزداردى كيبەرپول ءبىر تەرەزە ارقىلى قابىلدايدى دا, تەز ارادا جۇمىستى باستايدى. ماسەلەن, ول جەردە 3 قىزمەتكەر وتىرادى: ايماقتىق پد جەدەل كريميناليستيكا باسقارماسىنىڭ ءبىر قىزمەتكەرى, تەرگەۋشى جانە جەدەل ۋاكىل جۇمىس ىستەيدى. ۇشەۋى بىرلەسىپ, تۇس­كەن ارىزدار بويىنشا شەتەلدىك جانە وتان­دىق باعدارلامالىق جۇيەلەر ارقىلى قىل­مىس­كەردى تەز تابۋ ءۇشىن جەدەل ارەكەت ەتەدى.

كيبەرپول – تەرگەۋ امالدارىنىڭ جاڭا ءتاسىلى. وسىنىڭ ارقاسىندا كيبەر­قىلمىستار بويىنشا تەرگەۋ مەرزىمى 20-30 كۇننەن 3-4 كۇنگە دەيىن قىسقاردى. سونداي-اق بۇل جوباعا وتاندىق IT-كوم­پانيالار دا (كيبەرشابۋىلداردى تالداۋ جانە تەرگەۋ ورتالىعى, سەۆەنحيلس) ءوز ۇلەس­تەرىن قوسىپ جاتىر, ولار الىنعان تەحنيكانى زەرتتەۋگە, سونداي-اق تسيفر­لىق دالەلدەمەلەردى ىزدەۋگە جانە وڭدەۋ­گە­ كومەكتەسەدى. بۇدان بولەك, جوبا شەڭ­بە­رىن­دە بىرقاتار ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكپەن جانە كريپتوپلاتفورمامەن شوتتاردان اقشا ۇرلاۋ فاكتىلەرىنە جەدەل ارەكەت ەتۋ, جابىرلەنۋشىلەردىڭ ترانزيت ءۇشىن پايدالانىلاتىن اقشالاردىڭ شوتتارىن دەرەۋ بۇعاتتاۋ تۋرالى كەلىسىمدەر جاسالدى.

– ينتەرنەت جاعالاعان الاياق­تار­دىڭ قۇربانى بولماۋ ءۇشىن وتانداس­تا­رى­مىزعا قانداي كەڭەس ايتاسىز؟

– بۇگىنگى تاڭدا مۇنداي قۇقىق بۇزۋ­شىلىقتاردىڭ الدىن الۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى ءادىسى – قۇقىقتىق ساۋاتتىلىقتى كوتەرۋ. وسى ماقساتتا ءبىز ۇنەمى اقپا­رات­­تىق حابارلامالار تاراتىپ كەلە­مىز.­ بيىلدىڭ وزىندە باق-تا پروفي­لاك­­تيكالىق سيپاتتاعى 6 مىڭنان استام ماتەريال جاريالاندى. سونىمەن بىرگە, بايلانىس وپەراتورلارىمەن فرود-قوڭىراۋلارعا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى مەموراندۋمدار جاسالدى. «كولەسا», «كرىشا» حابارلاندىرۋ سايتتارىمەن جانە تساركا IT-كومپانياسىمەن (كيبەرشا­بۋىلداردى تالداۋ جانە تەرگەۋ ورتالىعى) كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى.

الاياقتاردىڭ قۇربانى بولماۋ ءۇشىن بىرىنشىدەن, تەكسەرىلگەن جارناما سايتتارىن پايدالانۋ; ەكىنشىدەن, تاۋاردى العاننان كەيىن عانا تولەم جاساۋ; ۇشىنشىدەن, تاۋاردىڭ بار ەكەنىنە الدىن الا كوز جەتكىزۋ قاجەت. مىسالى, بەينە قوڭىراۋ ارقىلى حابارلاسىپ, تاۋاردى ءوز كوزىڭمەن كورۋىڭ كەرەك.

سونىمەن قاتار قاراپايىم قاۋىپسىزدىك امالدارىن ساقتاۋ ارقىلى ءوزىڭىزدى الاياق­تاردىڭ الداۋىنان قورعاي الاسىز. اتاپ ايتقاندا, ەشكىمگە ءوزىڭىزدىڭ دەربەس دەرەكتەرىڭىزدى, ابونەنتتىك ءنومىرىڭىزدى, بانك كارتالارىن جانە ولاردىڭ دەرەك­تە­مە­لەرىن بەرمەۋ; تەلەفونىڭىزعا كەز كەلگەن جەردەن كوشىرىلگەن باعدارلامالاردى ور­ناتپاۋ; تەك «App stor» جانە «Play Market» رەسمي كوزدەرىنەن قوسىمشالاردى پاي­دالانۋ; بانك نەمەسە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرى بولىپ حابارلاسقان ادام­نىڭ نۇسقاۋلارىن ورىنداماۋ; كۇمان­دى مامىلەلەر بويىنشا اۋدارىمداردى جۇزەگە اسىرماۋ; بانك قوسىمشاسىنا كىرە­تىن پارولدەردى ۇنەمى وزگەرتىپ وتىرۋ­ ار­قىلى دا اياق استىنان تونەتىن بالە-جالا­دان ساقتانا الاسىزدار.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

ەسكەندىر زۇلقارناي,

«Egemen Qazaqstan»