– ءسىز تۋرالى: «...ءسوز جوق, ءحانبيبى سوي اقىندارىمىزدىڭ ءبىرى, ۇلكەن اقىندارىمىزدىڭ ءبىرى» دەپتى اقىن تەمىرحان مەدەتبەك اعامىز. ىشىڭىزدەگى ارباسىپ جاتقان مايداندا جەڭىسكە ءجيى جەتەسىز بە؟
– ىشتەگى ولەڭ سىرتقا شىعار كەزدە, جان دۇنيەمدە ارپالىس, تايتالاس بولاتىندىعى راس. ىشىمدە بىرنەشە ادام وتىرعان سياقتى, ارقايسىسى ءارتۇرلى جول كورسەتەدى. بۇل ارپالىس جاس كەزىمنەن قانىما ابدەن ءسىڭىپ قالعان قاسيەت. ءالى بۋىنى بەكي قويماعان جىرلارىم اياۋسىز سىنعا ۇشىراپ, قالام ۇستاماي كەتۋگە شاق قالدىم. سىنايتىن سىنشىم – قاتال اكەم ەدى. ءوزى دە ولەڭ جازعان بولۋى كەرەك, مەنىڭ 5-6 جاسىمدا, ۇيدەن ءبىر ساندىق قاعاز الىپ شىعىپ ورتەگەنى ەسىمدە. كوزىممەن كورگەن وتتىڭ جالىنى مەن قۋاتتىلىعى سونشالىقتى, اپپاق قاناتتارىمەن ايعا قاراي ۇشىپ بارا جاتقانداي اسەر قالدىرعان. اكەمنىڭ «اباي بولماعان سوڭ, ولەڭ جازۋدى قويۋ كەرەك!» دەگەن وكسىككە تولى ءۇنى ءالى قۇلاعىمدا. و كىسى ءاۋ باستان ولەڭ جازۋىما قارسىلىق ءبىلدىردى. ول سىناۋىن قويمادى, مەن جازۋىمدى قويمادىم. ولەڭ دەگەن زات كيەلى ءارى جولى اۋىر, تاعدىرى كۇردەلى, مىلتىقسىز مايدان ەكەندىگىن جاسىمنان ەسىمە سالعاندىقتان, ارپالىسسىز, ارباسۋسىز ولەڭ جازۋ مۇمكىن ەمەسىن ۇقتىم. جاقسى ولەڭ – جانىڭدى جەپ, قانىڭدى ءىشىپ كەلمەي مە, دۇنيەگە؟ وسىنى بايقاپ, ءبىز جايلى جوعارىدا سەن ايتقان جازباسىندا «بۇكىل ولەڭدەرىن قاراساڭىز, ارباسىپ جاتقان, تەكە-تىرەسىپ جاتقان, ءبىرىن-ءبىرى الا الماي, الاعاي دا بۇلاعاي, الاساپىران تۇستاردىڭ بارلىعىن جۇرەگىنەن وتكىزىپ, سونىڭ ىشىندە ارپالىسىپ ءوزى دە جۇرەتىن, سونداي قۇدىرەتتى, قارۋلى, قايراتتى, جىگەرلى, نامىستى اقىن!» دەگەن تەمىرحان دوسىمنىڭ قيالىنىڭ بارمايتىنى, كورمەيتىنى جوق-اۋ, ءسىرا!
– مىنەزىڭىزگە قاراسام, جاسىڭىزدان الاش ارداقتىلارىن ۇلگى ەتىپ وسكەن سياقتىسىز.
– اۋەلى اتامنىڭ «حالىق جاۋى» رەتىندە كامپەسكەلەنىپ, رەسەي اۋىپ كەتكەنى, سوناۋ اتىراۋدان وڭتۇستىككە كەلگەنىنىڭ ءوزى سۇراعىڭا جاۋاپ ەمەس پە؟ ەڭ وكىنىشتىسى, پرەزيدەنتتىڭ 1993 جىلعى «جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن رەابيليتاتسيالاۋ» تۋرالى جارلىعىن اكەمنىڭ كورمەي كەتكەندىگى. قاباعى قاتۋلى اكەمنىڭ ءوزى تۋرالى ءتىس جارماي كەتكەندىگىن – ءدىنى بەرىكتىگىنە, تەكتىلىگىنە بالايمىن. ءبىزدى ۇرەيدە ۇستاعىسى كەلمەگەندىگى دەپ ۇعامىن. سوندىقتان مەن «الاش» يدەياسىنىڭ ءبىر ۇشقىنى, ءارى جانكۇيەرى بولىپ وتكەن وتباسىندا تۋىپ-ءوستىم, بالكىم مىنەزىم دە وسى تەكتىلىكتەن تۋعان شىعار.
– ويىڭىزعا ءجيى ورالاتىن ءسات؟
– تاۋەلسىزدىككە يە بولعان كەزىءمىز. ءبارىمىز باقىتتى ەدىك. تاۋەلسىزدىكپەن قاتار, نارىقتىق ەكونوميكا كەلدى. ەلدە داعدارىس باستالدى. بىراق ونى ەشكىم داۋىستاپ ايتپايتىن. ەكونوميكالىق تاپشىلىقپەن كۇرەس بارىنشا ءجۇرىپ جاتتى. جوقشىلىققا مويىمادىق, بولاشاعىمىزعا سەندىك. ءبارىمىز پاتريوتپىز, ەڭسەنى ەزگەن داعدارىستان ەلدىڭ امان شىعاتىنىنا سەنىمىمىز مول ەدى. بىراق مىنا ءبىر ءسات ويىما ءجيى ورالادى. سول كەزدە وبلىس اكىمى حالىق ابدۋللاەۆ ەدى. بىردە پرەزيدەنت كەلىپ جيىن وتكىزدى. بەس ءجۇز ورىندىق ۇلكەن زال. ول كىسى اكىمگە قاتتى شۇيلىكتى. اكىم جەر شۇقىپ تومەن قارادى. ءحالى وتە ايانىشتى, ءوڭى وزگەرىپ, تۇتىگىپ كەتكەن. سول كەزدە زال تولى ادامنان ءبىر ادام ونى قورعاپ سويلەي المادى. ايتپەسە سول زالدا جاسى دا جاسامىسى دا, كوسەمى مەن شەشەنى دە جەتكىلىكتى ەدى, جانىم اشىدى. اكىمىمىز تۋرالى ءوز اۋىلىنىڭ قاراپايىم ءبىر ادامىنان: «حالىقتىڭ اكەسى مايداننان ورالمادى. ءوزى وقۋعا وتە زەرەك بولعان. مەكتەپ قابىرعاسىندا ءجۇرىپ-اق اۋداندىق كىتاپحانانىڭ بار كىتابىن وقىپ بىتكەن, زەرەك, العىر بالا ەدى», دەگەنىن ەستىگەنمىن. ىشتەي جانكۇيەر بولىپ جۇرگەنىممەن ارىستاننىڭ اۋزىنان اراشالاپ الارداي مۇمكىندىگىم جوق ەدى. سويتكەن تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ كەيىننەن ءبىر كەلگەنىندە «ادامعا ءومىر ءبىر-اق رەت بەرىلەدى, ونى شىمكەنتتە ءسۇرۋ كەرەك», دەگەنىن دە ەستىدىك. دەسەك تە «قالعان كوڭىل – شىققان جانمەن تەڭ» دەگەندەي, سونداعى كورىنىس كوز الدىما كەلە بەرەدى. سول اكىم ۇزاق جاساعان جوق, قايتىس بولىپ كەتتى. مەنىڭ قاتتى قوبالجىعانىم, باسشى مەن قوسشىنىڭ اراسىنداعى كيكىلجىڭ ەمەس, ادامداردىڭ قورقاقتىعى, ساتقىندىعى, ەكىجۇزدىلىگى مەن تەز اينىعىشتىعى ەدى. انشەيىندە اكىم بەتىنە شىبىن قوندىرمايتىن جاعىمپازداردىڭ ادامي قاسيەتتەن جۇرداي ەكەندىگىن ەسىمە العاندا, كوڭىلىم كوڭ جەگەندەي كۇي كەشەدى. ادامدارعا دەگەن سەنىمىمدى جوعالتىپ العانداي بولامىن.
– ءبىر ولەڭىڭىزدە «استانا ەمەس, ەلدەمىن» دەيسىز. اۋىل اراسى كەيدە جان دۇنيەڭىزگە تارلىق ەتپەي مە؟
– بۇل ولەڭ:
«پەرىشتە ەمەس, پەندەمىن,
استانا ەمەس, ەلدەمىن
كوردىم تالاي مىقتىنىڭ,
مىقىنى كوكتەن كەلگەنىن...» دەپ باستالادى. ولەڭدە نەگىزگى اكتسەنت «پەرىشتە ەمەس, پەندەمىنگە» ءتۇسىپ وتىر. مارحابات بايعۇت اعامىز: ء«حانبيبى ولەڭدە كەيىپكەرلەرىن دە, ءوزىن دە الدامايدى», دەيتىن.
اۋىلدا ءجۇرىپ تە كەڭدىككە يە بولۋعا بولادى ەكەن. مەنىڭ كۇيەۋىمنىڭ عاشىق بولعان قىزىنا ارناپ «نۇريكامال» ءانىنىڭ ءسوزىن جازۋىمنىڭ استارىندا سول كەڭدىك جاتقان جوق پا؟ ارينە, استانادا قالىپتاسقان ادەبي ورتا بار. بىراق ولاردىڭ كەڭدىككە يە بولعانى از. ءدال قازىرگى كەزدە استانا بولسىن, اۋىل بولسىن, جازامىن دەگەن جانعا كەدەرگى جوق.
– ەلدە ءجۇرىپ-اق جالپاق جۇرتقا تانىلعان مارحابات بايعۇتپەن جاراسقان ءازىل-قالجىڭدارىڭىز كوپتىڭ كوڭىلىندە. وسى جايلى ايتىپ وتەسىز بە؟
– ماحاڭ تۋرالى اڭگىمە ايتۋدىڭ ءوزى اۋىر. 30-40 جىلداي ءبىر قالانىڭ اۋاسىن جۇتىپ, اسفالتىن تاپتاپ بىرگە ءجۇرىپپىز. «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىندە, ءوزى دە اق قاعازداي بولىپ ۇزاق جىلدار قىزمەت ەتتى. گازەت قۇرساۋىنان جاسى الپىسقا جاقىنداعاندا بوسادى-اۋ.
مەنىڭ 55 جاسقا تولعانىم اتالاتىن بولىپ, ماحاڭا جيىندى «سەن جۇرگىزسەڭ قالاي بولادى؟ – دەپ, ءوتىنىش بىلدىرگەنىمدە – «ويباي, مەن تەك جازۋعا بارمىن, ساحنادا كەش جۇرگىزىپ كورمەگەم!» – دەپ ات-تونىن الا قاشتى. – «جۇرگىزەسىڭ!» – دەدىم, وسىمەن ءسوز ءتامام دەگەندەي. ماحاڭ تالانتتى بولۋىمەن قاتار ىشكى مادەنيەتى باي, بايسالدى, ماقتانى جوق, اقىلدى ءارى تەرەڭ بولاتىن. كەيىنگى مەرەيتويلارىمنىڭ دا جۇرگىزۋشى-مودەراتورى ءوزى بولدى. ءبىزدى وقۋ ورىندارى مەن مەكەمەلەرگە, مەكتەپتەرگە كەزدەسۋگە بىرگە شاقىراتىن. ءبىر-ءبىرىمىزدى كوتەرمەلەپ, كەشتىڭ ءارىن كىرگىزىپ, ەگىز قوزىداي جۇرەتىنبىز. ول پروزا جازعانىمەن, اقىندىعى دا بولاتىن. كەيدە ءىش پىستىرارلىق جيىنداردا نەمەسە اقىندار ايتىسىندا ءبىزدىڭ ءوز ايتىسىمىز ءجۇرىپ جاتاتىن. اراداعى قۋلار (جاستار) جازبالارىمىزدى جولدان ۇستاپ الىپ, ءماز بولىساتىن. تالاي-تالاي قالجىڭدار ايتىلدى. بىردە قىزداركۇل جەڭگەمىز (ايەلى): «قىز-اۋ, اعاڭا اباي بولشى, كەيدە ارتىق-اۋىس سوزدەن قاتتى جارالانىپ قالاتىنى بار. جانى نازىك قوي, كەرىسىنشە قولداپ ءجۇرشى», دەگەن سوزىنەن كەيىن, ول جاققا قاراي «وق اتقان» جوقپىن. اعالى-قارىنداستاي كۇن كەشتىك. بۇل اجالعا توقتام بار ما؟ وسىدان ءتورت جىل بۇرىن, 70 جىلدىعىمدا كوپەن ەكەۋى قوس قاناتىمداي بولىپ, ەكى جاعىمدا وتىرىپ كەشتى جۇرگىزىپ ەدى. ەندى قاراسام, ەكەۋى دە جوق ومىردە.
تاعدىر بىرەۋدى جازالاعىسى كەلسە, ەت جاقىندارى مەن تىلەۋلەس دوستارىن الادى ەكەن. وتكەن جىلى – ماحاڭ مەن كوپەن, «نۇريكامالدىڭ» اۆتورى – تۇردىقىلىش پەن نۇريكامال, نەمەرە اعام امانكەلدى ايتالى, قۇربىم اسەلحان قالىبەكوۆالاردىڭ قازاسى جانىمدى جۇدەتىپ, قولعا قالام ۇستاۋدان قالدىم. قازىرشە قالتىلداعان قايىقتا وتىرعانداي بولىپ, 80-نەن اسقان نارماحان اعامنىڭ جەر باسىپ جۇرگەنىنە شۇكىر دەيمىن. ماحاڭنىڭ 2000 جىلى جازعان ء«جۇز جىلدىق جارا» اتتى شىعارماسىندا اباي وبلىسىنداعىداي وڭتۇستىكتە دە الاپات ءورت بولعان. سوندا: «...اينالايىن اعاشتاردىڭ كيەسى دە كوككە ۇشقانداي كورىندى, قايتا ورالا ما, جوق پا؟ اللادان مەدەت تىلەيىك. ادامدار امان بولعاي. ال سەبەپكەر بولعان ايۋانعا اينالعانداردى قۇداي كورىپ تۇرعان شىعار. تابيعات انانىڭ تامىلجىعان ءبىر تۇسىنا ءجۇز جىلدىق جارا ءتۇستى. ءجۇز جىلدا جازىلار ما؟!», دەپ ساۋال تاستايدى. ماحاڭ ءتىرى بولعاندا بۇگىن دە وسى ءسوزدى ايتقان بولار ما ەدى؟
– ءجيى كوزگە جاس الاسىز با؟
– بۇگىندە كوز ەمەس, جۇرەك جىلايدى.
– نە وقىپ, نە جازىپ ءجۇرسىز؟
– وقيتىن كىتاپ كوپ, وقىلاتىنى از. قازىر ولەڭ جازۋدان, كىتاپ شىعارۋ وڭاي بولىپ كەتتى. سونداي شىعارعان كىتابىن سىيلايتىندار كوبەيدى. كەيدە ۋاقىت شىعىن قىلماي, بۇرىنىراق جازىلعان كىتاپتاردى وقيمىن. بيىل سماعۇلدىڭ «اقبوز ءۇيىن», ۇلىقبەكتىڭ ء«ابىلحاياتىن», عالىم جايلىبايدىڭ «قارا ورامالىن», باۋىرجاننىڭ «شىراعدانىن» قايتا وقىپ شىقتىم.
ءدال قازىر كەمەل توقاەۆتىڭ بەس تومدىق تاڭدامالى شىعارمالارىن وقىپ جاتىرمىن. ءبىزدىڭ زاماننىڭ جازۋشىسى عوي, جاقسى اسەر الدىم.
جازۋعا كەلسەك, بۇرىنعىداي – وي شاپشاڭ, سەزىم سەرگەك ەمەس. دەسەك تە «وزگە ەمەس, ءوزىم ايتام, ءوز جايىمدى», دەگەن مەمۋارلىق شىعارمانىڭ جوباسىن باستادىم. ءاربىر شىعارماشىل جاننىڭ ءومىرى – كەيىنگى جاستارعا, جالپى وقىرماندارعا قىزىق شىعار دەگەن ويدىڭ جەتەگىندەمىن. اللام, ءومىر بەرسىن!
– قالامگەر اعالاردىڭ جان جىلۋىن, جاقسىلىعىن كوپ كوردىڭىز بە؟
– بۇكىل ءومىرىم – شىمكەنتتە ءوتتى. جاس كەزدە ارالاس-قۇرالاس بولماعان سوڭ, ۇلكەن اقىنداردىڭ كوزىنە دە, سوزىنە دە تۇسپەدىم دەسەم بولادى. ەرتەرەكتەگى ءبىر جازبامدا «ىلۋدە ءبىر الماتىعا جول تۇسكەن كەزىمدە, «الدىمەن اقباس الاتاۋعا باس يەمىن, ەكىنشى كەزەكتە اقىنداردىڭ اناسى – ءماريام حاكىمجانوۆا اپاما سالەم بەرەم. سوسىن, الپىس ارمانىمدى, سەكسەن سەزىمىمدى, ءۇمىت پەن كۇدىككە تولى توقسان تولعانىسىمدى ىلەستىرىپ, فاريزا اپايدىڭ ەسىگىن قاعىپ تۇرامىن», – دەپپىن.
الماتىدا تۇراتىن ارىپتەستەرىم ءۇشىن ءباسپاسوز بەن راديو-تەلەديدار قولجەتىمدى ەدى. ورتا بولدى. ءبىر-ءبىرىن ەتەنە تانىدى. ءبىر كۇنى «قازاق ادەبيەتىن» وقىپ وتىرسام, ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ ماقالاسىنا كوزىم ءتۇسىپ, وزىمە-ءوزىم سەنبەي قالدىم. بۇل 1972 جىل بولۋى كەرەك.
وندا «مەن جاقىندا «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە باسىلعان ەكى جاستىڭ ولەڭىن وقىپ بولعان سوڭ, قاستەرلەپ الىپ قويدىم. كەيىنىرەك بىرنەشە قايتالاپ وقىدىم. سول جاستىڭ ءبىرى – شىمكەنتتەگى ءحانبيبى ەسەنقاراەۆا دەگەن قىزىمىز ەكەن. ء«حانبيبى «نايزاعايلى ءتۇن» دەگەن ولەڭىن:
«دىرىلدەتىپ, دۇبىرلەتىپ كوك بەلدى,
نوسەر الىپ كەلە جاتتى
كوكتەمدى.
ارۋ اسپان اسىعىستاۋ كوكتەيدى,
التىن جىپپەن جىرتىق قارا
شەكپەندى», دەپ باستاپتى.
ادال شىنىم, مەن وسى ولەڭدى ءوزىم جازباعانىما وكىندىم. ءبىر شۋماق ولەڭدە قانشا ەپيكالىق قۋات, كوركەم سۋرەت بار. التىن جىپپەن جىرتىق بۇلتتاردى كوكتەۋ – تابيعات قۇدىرەتىنىڭ, تابيعاتى كۇشتى اقىننىڭ قولىنان عانا كەلەدى», دەپتى. بەلگىلى – پوەزيا پاتريارحىنىڭ سول كەزدە ايتىلعان جىلى ءسوزى ءالى كۇنگە دەيىن قۋات بەرىپ كەلەدى. ول كەزدە ۇلكەن اقىندار جاستاردىڭ ولەڭىن وقيتىن. قاي جەردە جۇرسەڭ دە, سەنى كوتەرەتىن – ولەڭىڭ عانا. ءابدىلدا اعامىزدىڭ ءبىراۋىز جىلى ءسوزى – ايالى الاقانداي, ماعان ومىرلىك ازىق بولدى.
بەرتىندە ءابىش كەكىلباەۆ اعامىز: ء«حانبيبى ولەڭدە كۇيىپ-جانىپ سويلەيدى, كۇيزەلە تەبىرەنەدى. سەرگەلدەڭ سەزىم مەن ساپىرىلىستاعى سانا عانا ءسوز ونەرىن قۇنارلاندىرا الادى. حانبيبىدە سونىڭ ەكەۋى دە مولىنان بايقالادى. ونىڭ شابىتى, ءالى ارىنى قايتا قويماعان البىرت شابىت. ولەڭ ولكەسىنە اياق باسقانى كۇنى كەشە عانا بولماسا دا, ءاۋ باستاعى ەكپىنىن ەسەلەي تۇسپەسە, تەجەي قويماعان. اق تۇتەك شابىت», دەپ جازدى. جىلى قاباق تانىتقان, جازبالارىمنان ءۇمىت ەتكەن اعالاردىڭ بارلىعى قالامىما قايرات بەرگەنى انىق. دەمەك جاقسى جىر – اراقاشىقتىقتى قىسقارتىپ, الىستى جاقىنداتاتىنىنا سەنۋگە بولادى ەكەن. كەزىندەگى اعالاردىڭ قولداۋىن قارىمتاسىز قالدىرمايىن دەپ, ءوزىم دە تۇلعالىققا جەتكەن اعالارىم تۋرالى ەسسەلەر جازا باستادىم. العاشقىسى – «ايبارلى اتام ەدى» – باۋىرجان مومىش ۇلىنا ارنالسا, «قاھارمان – قاسىم قايسەنوۆ», «باقىتتىسىڭ, ءاز اعا» – ءازىلحان نۇرشايىقوۆقا, سافۋان شايمەردەنوۆ, ءابىش اعا, فاريزا اپا تۋرالى جازعاندارىم, بۇگىندە كوپتىڭ نازارىندا.
– ءبىر ولەڭىڭىزدە:
«جالعان ءسوزدىڭ جارلىعىن,
جالپ ەتكىزىپ, ءسوندىردىم...» دەيسىز. جالعاندىقپەن كۇرەسۋدە جەڭىسىڭىز كوپ پە, الدە جەڭىلىسىڭىز بە؟
– جالعاندىق جانە جاساندىلىقپەن كۇرەسىپ جۇرگەنىمىزدە جەمقورلىق دەگەن اۋرۋ كەلىپ قوسىلدى. ەسكىلىك ەسىكتەن شىعىپ كەتپەي, جاڭانىڭ تورلەۋى ەكىتالاي.
– ەگەر عايىپتان سيقىرلى كۇش كەلىپ, ءبىر ارمانىڭىزدى ورىندار بولسا, نەنى ايتار ەدىڭىز؟
– بيلىككە – مەيىر, حالىققا – پەيىل تىلەر ەدىم. ء«وزىمدى الساڭ ال, قۇداي, پەيىلىمدى الما!» دەگەندى ەستىپ وسكەن ۇرپاقپىز. ءپىر بەكەتتىڭ ءارى قىسقا, ءارى نۇسقا باتاسى بار ەكەن. ول: ء«وز نيەتىڭ وزىڭە جولداس بولسىن!». ءدال قازىرگى كەزدە ادامزاتقا, ءار قازاققا ەڭ قاجەت نارسە – نيەت پەن پەيىل! وسىنى جوعالتىپ العان سياقتىمىز. تويىمسىزدىق پەن قاناعاتسىزدىقتىڭ ءتۇپ-تامىرى – وسى سوزدە جاتىر.
– قازىرگى قوعامدا ءسىزدى نە مازالايدى؟
– ءبىر مەن ەمەس, مازاسىزدىقتى كوپ ادام باستان كەشۋدە. «كوش كەرى كەتسە, اقساق تۇيە جول باستايدى» دەگەندەي, كوپ نارسە كەرى كەتىپ جاتىر. حالىقتىڭ بارومەترى بولعان, قوعامنىڭ ايناسى – اقىن-جازۋشىلاردىڭ جاعدايى ءماز ەمەس. كەرىسىنشە ءمان-ماعىناسى جوق اندەر مەن حالىقتىڭ ساناسىن ۋلاپ جاتقان, ءپاتۋاسىز شوۋلار مەن ناشار انشىلەر ساحنانى جاۋلاپ الدى. تۇرمىستارى دا جامان ەمەس. ءبىزدىڭ مارتەبەمىز ولارعا قاراعاندا تومەندەپ كەتتى. سودان كەيىن كاسىبي جۋرناليستەر تاسادا قالىپ, بلوگەر دەگەندەر اقپارات قۇرالدارىن جاۋلاپ الدى. ولارعا اۋىزدىق جوق. وتىرىك-شىندى ارالاستىرىپ, جۇرتتىڭ ساناسىن ۋلاۋدا. بولسىن – بولماسىن, سەنساتسيا جاساۋعا قۇمار. ايتقاندارى وتىرىك بولىپ جاتسا دا, جاۋاپقا تارتىلمايدى. «اۋىل» پارتياسى وسى ماسەلەنى كوتەرىپ جاتىر ەكەن, سوڭىنا جەتسە ەكەن دەيمىز.
سونداي-اق تىرشىلىك ءۇشىن ماڭىزدى سانالاتىن مەديتسينا سالاسىندا دا ماسەلە كوپ. قاراپايىم حالىققا قولجەتىمدى ەمەس. «كۆوتا» دەي مە, «پورتال» دەي مە, ونىسى دا ۋاقىتىندا بولىنبەيدى. قازاق قاشان جوسپارمەن اۋىرىپ ەدى؟! تابان استىندا اۋىرىپ قالعانداردى اۋرۋحاناعا جاتقىزا الماعانداردى تالاي كوردىم.
مەكتەپ رەفورماسى دا شاتشالاعاي. تالاي ايتىپ ءجۇرىپ, مۇعالىمدەردى قوعامدىق جۇمىستاردان قۇتقاردىق, جالاقىسى ۇلعايدى. ەندەشە بارلىق مەكتەپتەردە «اقىلى كۋرستار» نە ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى؟ بۇل قارا حالىقتى توناۋ ەمەس پە؟ مەكتەپتىڭ وزىندە تياناقتى ءبىلىم بەرۋگە نە كەدەرگى؟ ونىڭ ۇستىنە مەكتەپ بىتىرۋشىلەر ءارى تەست تاپسىرادى, ءارى اتتەستات الۋعا مەملەكەتتىك ەمتيحان تاپسىرادى. بۇل بالانىڭ پسيحولوگياسىنا اسەر ەتەدى دەپ ويلاماي ما؟
سوسىن مۇعالىم دە, دارىگەر دە قاعازباستىلىقتان ارىلماي وتىر. بۇل دەگەنىڭ اۋرۋدىڭ دياگنوزىن قويۋ مەن وقۋشىنىڭ ءبىلىم الۋىنا بولىنگەن ۋاقىتتى جەيدى. ماماندار – باسشىلىق الدىندا ەسەپ بەرۋدى نەگىزگى فۋنكتسياسىنان جوعارى قويادى.
ايتا بەرسەڭ, اڭگىمە كوپ. حالىقتىڭ مىنەزى وزگەردى. ءتوزىمسىز, اشۋشاڭ, قيت ەتسە, كىنالىنى ىزدەۋ, وزىنەن وزگەنى جەك كورۋ سياقتى ميزانتروپيالىق كەزەڭگە ءوتىپ كەتكەندەيمىز. ادامنىڭ ادامعا قۇرمەتى, باۋىردىڭ باۋىرعا دەگەن ىقىلاسى, بالانىڭ اكە-شەشە الدىنداعى پارىزى تىپتەن تومەنگى دەڭگەيگە جەتكەندىگىن بايقايمىز. «قارتتار ءۇيى» مەن «جەتىمدەر ءۇيى» دەگەن تاريحىمىزدا جوق نارسەلەر, كۇندەلىكتى ومىرىمىزگە سىنالاپ ەنىپ جاتىر.
جاعدايدى قالاي تۇزەيمىز؟ ءارتۇرلى سۇرلەۋگە ءتۇسىپ الىپ, «اداسقاننىڭ الدى ءجون, ارتى سوقپاقتان» قالاي قۇتىلامىز؟ مەنىڭ ويىمشا جالعىز جول بار. ول – ۇلتتىق يدەولوگياعا ورالۋ. وتكەن وتىز جىلدا «ەكونوميكا مەن ساياساتتى» الدىڭعى شەپكە قويدىق تا, يدەولوگياعا ءمان بەرىلمەدى. ەكونوميكا – كيىندىردى, تاماقتاندىردى, بىراق رۋحاني اشتىققا ۇرىندىردى. نەگە يدەولوگيادان قورقامىز؟ وليگارحتار ءۇشىن بە؟ ولاردا اباي ايتقان ء«بىلىم, ەڭبەك, تەرەڭ وي, قاناعات, راقىم» بار ما؟ ارينە, جوق! ولارعا حالىقتىڭ ساۋاتتىلىعى مەن بىرلىگى قاجەت ەمەس.
اۋداندار مەن وبلىستىق اكىمدىكتەردە يدەولوگيا جونىندە ورىنباسارلار بار, بىراق يدەولوگيا جوق. يسلام ءدىنىن ناسيحاتتاۋداعى مۇحاممەد پايعامباردىڭ يدەولوگياسى جەتى عاسىردان استى, ءالى كەلە جاتىر. كەڭەستىك يدەولوگيا دا جەتپىس جىل ءومىر ءسۇردى. قازىر تاۋەلسىز مەملەكەتپىز, ۇلتتىق يدەولوگيانى قالىپتاستىراتىن كەزەڭ. ءاليحان بوكەيحان مەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى يدەولوگيا نەگىزىن قالاپ كەتتى. ەندىگى ىزدەنۋ, جاڭا جولىمىزدى ايقىنداۋ – عالىمدارىمىز بەن ۇلت زيالىلارىنا بايلانىستى.
اڭگىمەلەسكەن
باتىرحان سارسەنحان,
«Egemen Qazaqstan»
