– مەيىربەك اعا, ەلىمىزدەگى عارىش سالاسىنىڭ نەگىزىن قالاعان ۇركەردەي توپتىڭ ىشىندە ءوزىڭىز دە بارسىز. قازىر بۇل سالانىڭ ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدا ماڭىزى زور. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى مۇنى بىرنەشە رەت ايتتى دا. وسى ءبىر جاۋاپتى مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى قانداي؟ نەگە ءمان بەرۋىمىز كەرەك؟
– بۇل سۇراققا ءبىر سويلەممەن جاۋاپ بەرسەك, وندا عىلىمدى وندىرىستىك كۇشكە اينالدىرۋ قاجەت. عىلىمدى قاجەتسىنەتىن ءارى جوعارى تەحنولوگيالىق عارىش سالاسىن قۇرۋ تاجىريبەسى تۇرعىسىنان العاندا دا تەك وسى قادام دۇرىس بولماق. ونىڭ ۇستىنە ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ مىندەتىن قاداپ ايتىپ كەلەدى. بۇعان قانداي جولمەن جەتۋگە بولادى؟ ول ءۇشىن بىزدە «عىلىم – تەحنولوگيا – ءوندىرىس» ۇشتىگى ىركىلىسسىز جۇمىس ىستەۋى كەرەك. عىلىمي-تەحنولوگيالىق قولداۋسىز ءوندىرىس دامي المايدى. سول سەبەپتى بۇل مىندەتتى شەشۋدە وتاندىق عىلىمنىڭ ءرولى زور. ويتكەنى عىلىمي ازىرلەمەلەرسىز تەحنولوگيا جوق, ال تەحنولوگياسىز ءوندىرىس تۇرالايدى. وكىنىشكە قاراي, ازىرشە بىزدەگى شىندىق بۇدان ەداۋىر الىستاۋ.
– مۇنداي جاعدايعا قالاي تاپ بولدىق؟
– بۇعان بىرنەشە فاكتور اسەر ەتتى. سونىڭ نەگىزگى ەكەۋىنە توقتالايىن. ءبىرىنشى فاكتور – بىزدەگى عىلىم «قالدىق» قاعيداتى بويىنشا قارجىلاندىرىلدى. بۇل رەتتە ەلىمىز پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى مەملەكەتتەر اراسىندا دا, دامىعان ەلدەرگە ماڭايلامايتىن وزگە رەسپۋبليكالار اراسىندا دا اۋتسايدەرلەر قاتارىندا بولدى. ەكىنشى فاكتور – جوعارىدا ايتقانىمداي, بىزدە «عىلىم – تەحنولوگيا – ءوندىرىس» تىزبەگى جۇمىس ىستەمەدى. ەندى وسى ويلاردى ودان ءارى ورىستەتىپ كورەيىن.
كەيىنگى بىرنەشە جىلدا عانا عىلىمعا دەگەن بەتبۇرىس دۇرىستالا باستادى. ەل بيلىگى عىلىم مەن عالىمنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ءۇشىن ماڭىزدى قادامدار جاسادى. ماسەلەن, 2019 جىلى قازاقستاندا عىلىمدى قارجىلاندىرۋعا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 0,13 پايىزىنا تەڭ قارجى جۇمسالعان, ال يندۋسترياسى دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 3 پايىزدان اسادى. دەمەك كەمىندە 23 ەسە جوعارى. بۇل – تمد مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ەڭ تومەن كورسەتكىش. ال ودان كەيىنگى ءۇش جىلدا قارجىلاندىرۋ كولەمى 70 پايىزعا ۇلعايدى. مۇنى ءبىر دەڭىز. ەكىنشىدەن, ءتورت جىل بۇرىن عالىمداردىڭ عىلىمي ينستيتۋتتاردا تۇراقتى جۇمىس ورنى بولعان جوق. ويتكەنى ولار جوبالار بويىنشا ۋاقىتشا ءارى كونكۋرستا جەڭىسكە جەتكەن جاعدايدا عانا جۇمىس ىستەدى. قازىر زاڭناماعا بىرقاتار عىلىمي ينستيتۋتتىڭ ۇزدىكسىز قىزمەتىن قامتاماسىز ەتەتىن نورمالار ەنگىزىلدى. ۇشىنشىدەن, جوبالاردى ورىنداۋ مەرزىمى ءۇش جىلدان بەس جىلعا دەيىن ۇزارتىلدى. بۇل عىلىمي مەكتەپتەردى قالىپتاستىرۋعا ءارى عالىمدارعا جۇرگىزىلەتىن عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەر ءۇشىن تولەنەتىن تولەمنىڭ ۇزدىكسىز اۋدارىلۋىنا ىقپال ەتەدى. وسىنىڭ ءبارى ونداعان جىلدار بويى تازا ەنتۋزيازممەن جۇمىس ىستەپ كەلگەن عالىمداردى جىگەرلەندىرگەنى انىق. قازىر عىلىمعا اعىلعان جاستاردىڭ ءنوپىرى قالىڭ ەكەنىن بايقاپ وتىرمىز. بۇل وتە ماڭىزدى. جاس عالىمدارسىز وتاندىق عىلىمنىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر. ءبىرىنشى فاكتور جونىندە ايتارىم – وسى.
ال ەكىنشى فاكتورعا قاتىستى بىرنەشە سەبەپتى ايتۋعا ءتيىسپىز. ءبىرىنشى سەبەپ – ەلىمىزدىڭ قولدانىستاعى «عىلىم تۋرالى» زاڭىندا «عىلىم – تەحنولوگيا – ءوندىرىس» تىزبەگىندەگى عىلىمي ازىرلەمەلەردىڭ ءرولى ناقتى كورسەتىلمەگەن. زاڭنامالىق نورمالاردى ازىرلەۋ كەزىندە الدىمەن «عىلىمنان نە العىمىز كەلەدى؟», «ەكونوميكانى دامىتۋدا عىلىمعا قانداي ءرول ۇسىنامىز؟» دەگەن قاراپايىم سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋىمىز كەرەك ەدى. ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق دامۋىنداعى عىلىمنىڭ باستى ءرولى – تەك قانا جاڭا ءبىلىم الۋ ەمەس, سونىمەن بىرگە ءوندىرۋشى كۇشكە اينالۋ ءارى ەكونوميكالىق ناتيجە بەرۋ. بۇعان قالاي قول جەتكىزۋگە بولادى؟ ءوندىرىستى دامىتۋداعى عىلىمنىڭ ءرولى «عىلىم – تەحنولوگيا – ءوندىرىس» تىزبەگى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. ال تەحنولوگيانىڭ كوزى – عىلىمي ازىرلەمەلەر. وكىنىشكە قاراي, قولدانىستاعى «عىلىم تۋرالى» زاڭدا عىلىمنىڭ ءبىرىنشى بازالىق باعىتى – عىلىمي زەرتتەۋلەرگە عانا نازار اۋدارىلدى دا, ەكىنشى بازالىق باعىت – عىلىمي ازىرلەمەلەرگە ءتيىستى كوڭىل بولىنبەدى.
ەكىنشى سەبەپ – بىزدە عىلىمي ازىرلەمەلەرگە نەگىزگى سۇرانىستى تۋدىراتىن ونەركاسىپتىك ءوندىرىس ناشار دامىعان. بۇرىنعى كسرو-دان مۇراعا قالعان ءوندىرىستىڭ ءوزىن جوعالتىپ الدىق. قازىرگى ۋاقىتتا عىلىمي ازىرلەمەلەرگە دەگەن سۇرانىستىڭ بولماۋىنىڭ باستى سەبەبى – ونەركاسىپتىك ءوندىرىستىڭ جوقتىعى. جاڭا تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋ مەن جاڭا ونىمدەردى شىعارۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ءوندىرىس مالىمدەپ وتىرۋى كەرەك. يندۋسترياسى دامىعان ەلدەردە عىلىمي ازىرلەمەلەردى ونەركاسىپتىك كومپانيالار قارجىلاندىرادى. عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەرگە جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ 70 پايىزىنا دەيىنگى سوماسىن تولەپ بەرەدى.
ءۇشىنشى سەبەپ – الەۋمەتتىك ءارى ستراتەگيالىق ماڭىزدى مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن عىلىم الدىنا ءتيىستى دەڭگەيدە ۇلكەن ماقسات قويىلمايدى. بىزدەگى قازىرگى جاعداي قانداي؟ عىلىمي ازىرلەمەلەردى ۇيىمداستىرۋدىڭ قولدانىستاعى جۇيەسى ولاردىڭ ناتيجەسىن تۇپكىلىكتى تۇتىنۋشىعا باعىتتامايدى. عىلىمدى دامىتۋدا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماقسات قويۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن مىنا ءبىر مىسالمەن ايتۋعا بولادى. ماسەلەن, كسرو-دا يادرولىق قارۋدى جەتكىزۋ ءۇشىن يادرولىق قارۋ مەن زىمىران تەحنيكاسىن جاساۋدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزدى مىندەتتەرىن شەشۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. اتالعان ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ ناتيجەسى – ءۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى تەجەيتىن يادرولىق قۇرالدار جاساۋ عانا ەمەس. سونىمەن قاتار بۇل مەحانيكا, ماتەماتيكا, فيزيكا, حيميا, بيولوگيا سياقتى ىرگەلى عىلىمداردىڭ دا, ەسەپتەۋ تەحنيكاسى (انالوگتىق جانە تسيفرلىق), ماتەريالتانۋ, اۆتوماتتى باسقارۋ تەورياسى, راديوەلەكترونيكا, راديوبايلانىس, روبوتتەحنيكا, جاساندى ينتەللەكت سياقتى قولدانبالى عىلىمداردىڭ دا دامۋىنداعى ايتۋلى جەتىستىك بولدى.
ءتورتىنشى سەبەپ – عىلىمي ازىرلەمەلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن جەكە ينۆەستيتسيالاردى تارتۋعا ءتيىستى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ بولماۋى. عىلىمي ازىرلەمەلەردى ورىنداۋعا بولىنەتىن بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ شەكتەۋلى ەكەنىن بىلەمىز. مۇنداي جاعدايدا عىلىمي ۇيىمداردى ءوز قاراجاتى مەن ءتۇرلى قورلاردىڭ قارجىسى ەسەبىنەن وتاندىق تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋگە نەمەسە جەكە ينۆەستورلار تارتۋعا ىنتالاندىرۋ ماڭىزدى. ال بۇرىن بولىنگەن بيۋدجەت قاراجاتى شەڭبەرىندە ورىندالعان عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى عىلىمي ازىرلەمەلەرگە نەگىز بولا الادى.
– عىلىمدى قارجىلاندىرۋ قۇرىلىمىنداعى عىلىمي ازىرلەمەلەردىڭ ۇلەسىن قالاي ۇلعايتا الامىز؟ ونەركاسىپتىك ءوندىرىستى دامىتۋ ءۇشىن بولىنەتىن قاراجاتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ قانداي جولدارى بار؟
– مۇنىڭ جولدارى كوپ. سونىڭ تورتەۋىنە توقتالايىن. ءبىرىنشى – عىلىمدى عىلىمي زەرتتەۋلەر جانە عىلىمي ازىرلەمەلەر دەپ ەكى بازالىق باعىتقا زاڭنامالىق تۇرعىدان ءبولۋ. بۇل يندۋسترياسى دامىعان ەلدەردىڭ عىلىمدى R&D (research and development) دەپ ءبولۋ تاجىريبەسىنە سايكەس كەلەدى. ويتكەنى عىلىمنىڭ نەگىزگى ەكى باعىتى ماقساتى, جۇمىس سيپاتى جانە تۇپكىلىكتى ناتيجەسى بويىنشا ءبىر-بىرىنەن تۇبەگەيلى ەرەكشەلەنىپ تۇرادى. عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ماقساتى – جاڭا ءبىلىم الۋ. ونسىز عىلىم دامىمايدى. ال عىلىمي ازىرلەمەلەردىڭ ماقساتى – الىنعان ءبىلىمدى قولدانۋ. ونسىز عىلىم وندىرىستىك كۇشكە اينالا المايدى. العاشقىسى ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەر تۇرىندە, ال ەكىنشىسى تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق, تەحنولوگيالىق جانە سىناق جۇمىستارى تۇرىندە ورىندالادى. عىلىمي زەرتتەۋلەر ءبىلىم دەڭگەيىن جانە عىلىمي جاريالانىمداردى ارتتىرۋ ارقىلى الەۋمەتتىك اسەرگە, ال عىلىمي ازىرلەمەلەر جاڭا تەحنولوگيالار, نوۋ-حاۋ, ماتەريالدار, ونىمدەر مەن قىزمەتتەر ارقىلى تىكەلەي ەكونوميكالىق اسەرگە باعىتتالادى. ەكونوميستەر مەن قارجىگەرلەردىڭ كوزقاراسى بويىنشا, عىلىمنىڭ ەكى نەگىزگى باعىتى ءبىر-بىرىنە قايشى كەلەدى. ويتكەنى العاشقىسى اقشانى بىلىمگە, ەكىنشىسى ءبىلىمدى اقشاعا اينالدىرادى. سوندىقتان «عىلىم – تەحنولوگيا – ءوندىرىس» تىزبەگى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ازىرلەنىپ جاتقان «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭنىڭ جوباسىنا عىلىمي ازىرلەمەلەر ءوندىرىس تەحنولوگيالارىنىڭ كوزى ءارى ونى كەڭەيتۋ عىلىمدى وندىرىستىك كۇشكە اينالدىرۋدىڭ نەگىزگى جولى ەكەنى تۋرالى ەرەجە ەنگىزۋ قاجەت.
ەكىنشى قادام – ىشكى سۇرانىستى زەردەلەۋ ءارى يننوۆاتسيالىق ۇدەرىستى مەملەكەتتىك تۇرعىدان بەلسەندى قولداۋ, ەكونوميكا سالالارىندا ىشكى نارىقتا ناقتى سۇرانىسقا يە تۇپكىلىكتى ونىمدەردىڭ تىزبەسىن قالىپتاستىرۋ. ەكسپورتتىق ءونىم ءوندىرىسى بولماسا دا وسى ءتيىمدى. ويتكەنى ول جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشادى ءارى شەتەلدىك ونىمدەردىڭ يمپورتىن تومەندەتەدى. ەكونوميكا سالالارى بويىنشا تۇپكىلىكتى ءونىم تىزبەسى بار بولسا, ونى وندىرۋدە تالاپ ەتىلەتىن عىلىمي ازىرلەمەلەردىڭ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ قيىن ەمەس. ونەركاسىپتىك ونىمگە سۇرانىستى ارتتىرۋدىڭ مۇنداي ءتاسىلى ەڭ الدىمەن قورعانىس ونىمدەرىنە قاتىستى قولدانىلۋعا ءتيىس. وندا دا بۇل حالىقارالىق شارتتارعا سۇيەنە وتىرىپ جاسالۋى كەرەك. قورعانىس-ونەركاسىپتىك كەشەنى دامىعان ەلدەردە بۇل سالاداعى عىلىمي ازىرلەمەلەر ارقاشان مەملەكەتتىڭ يننوۆاتسيالىق ءوسۋى مەن ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ قۋاتتى قوزعالتقىشى بولىپ سانالادى. قازاقستاندا اسكەري ءونىم ءوندىرۋدى ۇيىمداستىرۋ ءبىرىنشى كەزەكتە وتاندىق تەحنولوگيالارعا سۇيەنۋگە ءتيىس.
ءۇشىنشى شارا – بۇرىنعى كسرو-نىڭ عىلىم مەن ادامي الەۋەتىن دامىتۋ تاجىريبەسىن قولدانۋدان تارتىنباۋ. بىردەن ايتايىن بۇل – وتكەندى كوكسەۋ ەمەس, قايتا قاجەتتى دۇنيەنى كادەگە جاراتۋ. ماسەلەن كەلمەسكە كەتكەن كسرو تاجىريبەسىن قازىر بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى ءساتتى قولدانىپ وتىر. ەلدىڭ تەحنولوگيالىق دامۋى مەن ادامي الەۋەتىن دامىتۋدىڭ جوعارى ستراتەگيالىق ماقساتىنا جەتۋ ءۇشىن ءباا 2021 جىلى مارستى زەرتتەۋگە ارنالعان عىلىمي عارىش ستانساسىن قۇرۋدى ناقتى الەۋمەتتىك ماڭىزدى ماقسات رەتىندە انىقتادى. بۇل ەل جاستارى اراسىندا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىردى. عارىش تەحنيكاسىن, جاڭا اپپاراتۋرانىڭ كەڭ سپەكترىن, پەرسپەكتيۆالى عارىش تەحنولوگيالارىن, ازاماتتىق جانە اسكەري سالالاردا تۇتىنۋشىلىق الەۋەتى جوعارى قوسىمشالاردى ازىرلەۋ مىندەتتەرىن شەشۋگە بايلانىستى عىلىمي زەرتتەۋلەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتى وياتتى. سول سەكىلدى 10 ميلليونعا جەتەر-جەتپەس حالقى بار الاقانداي يزرايل تۇراقتى اسكەري قاراما-قايشىلىق جاعدايىندا كۇن كەشىپ وتىرسا دا, ادامي الەۋەت پەن قورعانىس ونەركاسىبى سالاسىنداعى جوعارى تەحنولوگيالاردى دامىتۋعا دەن قويۋ ارقىلى يندۋستريالىق ءارى اۋىل شارۋاشىلىعى باعىتىنداعى عىلىم مەن تەحنولوگيالاردى دامىتۋدىڭ الەمدىك كوشباسشىسىنا اينالدى.
ءتورتىنشى شارا – مەملەكەتتىك-جەكەشەلىك ارىپتەستىكتى جان-جاقتى كەڭەيتۋ. بىراق بۇل جەردە مەملەكەت تۇپكىلىكتى ءونىمنىڭ سۇرانىسىنا كەپىل بولۋى كەرەك. مۇنداي قادامنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەيتىن مىسال رەتىندە «قازعارىشتىڭ» اۆاريالار مەن اپاتتار كەزىندە شۇعىل ارەكەت ەتەتىن مەملەكەتتىك اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەسى ن ايتۋعا بولادى. بۇل جۇيە كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ورتاق شەشىمىمەن قۇرىلعان بولاتىن. ورتاق شەشىمنىڭ نەگىزىندە مەملەكەت اتالعان جۇيەگە جانە ونىڭ قىزمەتتەرىنە دەگەن سۇرانىسقا كەپىلدىك بەردى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە «قازعارىشقا» ۆەدومستۆولىق تۇرعىدان باعىنىستى عارىشتىق تەحنيكا جانە تەحنولوگيالار ينستيتۋتى جۇيەنى ازىرلەۋگە مۇددەلى جەكە ينۆەستور تاپتى. سول سەكىلدى مەملەكەتتىڭ شارتتى تۇردە سوتتالعانداردى باقىلاۋدا ۇستايتىن ەلەكتروندى قۇرالدار (ەلەكتروندى بىلەزىكتەر) جۇيەسىن قۇرۋى دا ءدال وسىنداي جولمەن ىسكە اسىرىلدى. دەمەك ەگەر ازىرلەۋشىلەر ءونىمنىڭ سۇرانىسىنا كەپىلدىك بەرىلگەنىنە سەنىمدى بولسا, وندا ولار وتاندىق تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋگە ءوز قاراجاتىن دا, جەكە ينۆەستورلاردى دا تارتا الادى.
– عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن عىلىمي ازىرلەمەلەردىڭ ناتيجەلىلىگىن قانداي ولشەممەن باعالاۋ كەرەك؟
– ەكەۋىنىكى ەكى ءتۇرلى بولۋى كەرەك. كريتەريلەر عىلىمنىڭ ەكى باعىتىنىڭ ماقساتى, جۇمىس سيپاتى جانە تۇپكىلىكتى ناتيجەسى ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن جەدەلدەتۋ تۇرعىسىنان العاندا ءبىر-بىرىنەن ەرەكشە ەكەنىن ناقتى ءبىلدىرۋى كەرەك. شەتەلدىك باسىلىمدارداعى جاريالانىم سانى ءبىزدىڭ عىلىمنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى ناتيجەلىلىگىن عانا ەمەس, باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن دە باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. الايدا بۇل كريتەري عىلىمي ازىرلەمەلەردىڭ ناتيجەلىلىگىن باعالاۋ ءۇشىن مۇلدەم جارامسىز. مۇنداي تۇجىرىمنىڭ سالماقتى ءۇش سەبەبىن اتاۋعا بولادى: ءبىرىنشى – نوۋ-حاۋدى جاريالاۋ جانە وزگەلەرگە پاش ەتۋ اقىلعا قونبايدى, ەكىنشى – نوۋ-حاۋدى جاريالانىم ارقىلى وزگەلەرگە تانىستىرۋ كوممەرتسيالىق قۇپيالاردى اشىپ, وتاندىق وندىرىسكە باسەكەلەستىك تۋعىزادى ءارى ەلدىڭ ەكونوميكالىق مۇددەسىنە ۇلكەن زيان كەلتىرەدى, ءۇشىنشى – مۇنداي قادام مەملەكەتتىك جانە اسكەري قۇپيالاردى جايىپ سالادى, تيىسىنشە ەلدىڭ ۇلتتىق مۇددەسىنە ايتارلىقتاي زيانىن تيگىزەدى. وسى سەبەپتەرگە بايلانىستى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلىلىك كريتەريى جاريالانىمدار سانىمەن كورسەتىلمەۋى كەرەك. عىلىمنىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە ەكونوميكانىڭ عىلىمدى قاجەت ەتەتىن سالالارىن دامىتۋعا قوسقان ۇلەسىن ەسەلەۋ تۇرعىسىنان عىلىمي ازىرلەمەلەردىڭ ناتيجەلىلىك كريتەريى ازىرلەنگەن تەحنولوگيا نەگىزىندە, قۇرىلعان جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ سانىمەن, ازىرلەنگەن تەحنولوگيانى پايدالانۋ ارقىلى وندىرىلگەن ونىمنىڭ/قىزمەتتىڭ قوسىلعان قۇنىمەن كورسەتىلۋگە ءتيىس.
– جوعارىدا «قازعارىشتى» تىلگە تيەك ەتتىڭىز. بۇل مەكەمە جاساعان عىلىمي ازىرلەمەلەردەن قانداي ەكونوميكالىق, تەحنولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك اسەر كۇتۋگە بولادى؟
– عارىشتىق تەحنيكا جانە تەحنولوگيالار ينستيتۋتى عارىش جۇيەلەرىنىڭ ونىمدەرى مەن قىزمەتتەرىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەكونوميكا سالالارىنداعى جانە كۇشتىك ۆەدومستۆولارداعى تۇپكىلىكتى پايدالانۋشىلار ءۇشىن ارنايى ونىمدەردىڭ كەڭ تىزبەسى بويىنشا عىلىمي ازىرلەمەلەر جاسادى. عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى نەگىزىندەگى ونىمگە دەگەن سۇرانىسقا كەپىلدىك بەرىلسە, قازىرگى ۋاقىتتا سۇرانىسقا يە رەاكتيۆتى سناريادتار نەمەسە ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارى سياقتى بىرقاتار ازاماتتىق جانە اسكەري ونىمدەردى ءوندىرۋ تەحنولوگيالارىنىڭ عىلىمي ازىرلەمەلەرىن ورىنداۋعا مۇمكىندىك بار. وتاندىق قورعانىس كاسىپورىندارىندا اسكەري ءونىمنىڭ بەلگىلى ءبىر تۇرلەرى بويىنشا مەملەكەتتىك قورعانىس تاپسىرىسىن ورنالاستىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانسا, عىلىمي-زەرتتەۋ جانە سىناق ۇيىمدارىنىڭ ونىمدەرىنە ۇزاقمەرزىمدى ءارى سەنىمدى سۇرانىس قالىپتاسار ەدى. بۇل ولاردى جەكە قاراجات نەمەسە ءتۇرلى قوردىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن جاڭا ءونىم ءوندىرۋدىڭ وتاندىق تەحنولوگيالارىن ازىرلەۋگە ىنتالاندىرار ەدى. جەكە ينۆەستورلاردىڭ قاراجاتىن تارتۋعا دا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل تۇبىندە ءوندىرىس قۇرىلىمىن وزگەرتۋ جانە عىلىمدى قاجەتسىنەتىن ونەركاسىپ سەكتورىن قالىپتاستىرۋعا, عىلىمي ازىرلەمەلەرگە جۇمسالاتىن بيۋدجەت قاراجاتى شىعىندارىنىڭ ايتارلىقتاي تومەندەۋىنە, تۇپكىلىكتى ءونىمدى ءوندىرۋ تەحنولوگيالارىن جاساۋعا باعىتتالعان عىلىمي ازىرلەمەلەردىڭ ناتيجەلىلىگىن ارتتىرۋعا, جاڭا ونەركاسىپتىك ءونىم ازىرلەۋ كەزىندە تەحنيكالىق تاۋەكەلدەردى تومەندەتۋگە, عىلىمي ۇيىمداردا دا, قورعانىس ونەركاسىبى مەن ماشينا جاساۋ سالاسىنداعى كاسىپورىنداردا دا جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا جول اشادى.
– وتاندىق عارىش عىلىمىنىڭ نەگىزگى جەتىستىگى رەتىندە نەنى ايتار ەدىڭىز؟
– قازاقستاننىڭ عارىش عىلىمىن دامىتۋدا سالانى جاساقتاۋدىڭ جوعارى ستراتەگيالىق ماقساتىن ايقىنداۋ ناتيجەسىندە عىلىمي ازىرلەمەلەر بويىنشا سەرپىلىس جاسالدى. ەلىمىزدە عارىش قىزمەتىن دامىتۋدىڭ 2005-2007 جىلدارعا ارنالعان جانە رەسپۋبليكانى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋدىڭ 2009-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالارى اياسىندا عارىش قىزمەتىن دامىتۋدىڭ سالالىق باعدارلاماسىن قابىلداۋ ءارى ىسكە اسىرۋ وتاندىق عارىش عىلىمىنىڭ دامۋىنا ايرىقشا سەرپىن بەردى. وسىلاردىڭ ناتيجەسىندە 2007-2014 جىلدارى بەلگىلى عارىشكەر, مايتالمان ينجەنەر تالعات مۇساباەۆ باسقارعان ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگى عارىش سالاسىنىڭ عىلىمي جانە ينجەنەرلىك وزەگىن قالىپتاستىردى. سول ارقىلى عارىش تەحنيكاسىنىڭ وتاندىق ۇلگىلەرىن جاساۋ جونىندەگى عىلىمي ازىرلەمەلەردىڭ جاڭا باعىتتارى دامىدى. ەل عالىمدارى مەن ينجەنەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن عارىشتىق بايلانىس جانە جەردى قاشىقتان زوندتاۋ جۇيەلەرى قۇرىلدى. ەلىمىزدىڭ جوعارى دالدىكتەگى سپۋتنيكتىك ناۆيگاتسيا جۇيەسى دۇنيەگە كەلدى. ونى تولىعىمەن وتاندىق عالىمدار ازىرلەپ شىقتى. سپۋتنيكتىك ناۆيگاتسيا سالاسىنداعى قۇزىرەتتەردى جانە عارىش جۇيەلەرى قىزمەتتەرىنىڭ تۇپكىلىكتى تۇتىنۋشىلارى ءۇشىن كوپتەگەن قوسىمشانى قارقىندى دامىتۋ ءۇشىن ءتيىستى جاعداي جاسالدى. عارىشتىق تەحنيكانى جانە عارىش قىزمەتتەرىن تۇتىنۋشىلاردىڭ اپپاراتتىق-باعدارلامالىق قۇرالدارىن ازىرلەۋ مەن ءوندىرۋدىڭ عىلىمي-تەحنولوگيالىق جانە وندىرىستىك بازالارى قۇرىلدى. ءبىزدىڭ عالىمدار مەن ينجەنەرلەردىڭ ارقاسىندا عىلىمي جانە تەحنولوگيالىق ماقساتتاعى وتاندىق ەكى عارىش اپپاراتى قۇرىلىپ, ۇشىرىلدى, ويداعىداي ىسكە قوسىلدى. مىنە, وسىنىڭ ءبارى عارىش عىلىمىنىڭ جەتىستىگى ەمەس پە؟
جالپى, عارىش سالاسىنىڭ, عارىش عىلىمىنىڭ الەۋەتى زور. ءبىزدىڭ ناقتى الەۋمەتتىك ماڭىزى زور باعىتتىڭ ءبىرى قورعانىس-ونەركاسىپ كەشەنى بولۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل اەروعارىشتىق كەشەننىڭ دامۋىمەن بايلانىستى. ويتكەنى ولاردىڭ بىرىڭعاي عىلىمي-تەحنيكالىق نەگىزى بار. قورعانىس-ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ دامۋى تۇتاستاي العاندا مەملەكەتتىڭ دامۋىنا, ونىڭ قاۋىپسىزدىگىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. عارىش جانە قورعانىس ونەركاسىبى سالاسىنداعى عىلىمي ازىرلەمەلەردىڭ دامۋىن جانە ولاردىڭ ناتيجەلەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋدى تەجەيتىن باستى ماسەلە – وسى ۋاقىتقا دەيىن عىلىمي ازىرلەمەلەرمەن قاتار ونەركاسىپتىك سىناقتاردى دا قامتيتىن تولىق تەحنولوگيالىق تسيكلى بار وندىرىستەردىڭ قۇرىلماعاندىعى. ءدال وسى جاعداي عارىشتىق, اسكەري جانە قوس ماقساتتاعى ونەركاسىپتىك ونىمدەردىڭ تىزبەسى مەن ءوندىرىس كولەمىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى. وسىنى ەسكەرگەن ابزال.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
فارحات قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
