كۇمبىرلە, قوڭىر دومبىرا!

جەر بەتىندەگى قانشاما ەل ىرگەسى سوگىلىپ, تاريحتان ءىزىن جوعالتتى. سانسىز ءتىل بىرىنەن سوڭ ءبىرى جويىلىپ كەتە باردى. تالاي تەڭىز تارتىلىپ, بۇلاقتار سارقىلدى. ال كيەلى دومبىرا ءالى كۇنگە دەيىن قا­زاقتىڭ تورىندە تۇر. قۇلدىراڭداپ جۇگىرگەن ءار بالا­سى­نىڭ قولىندا ءجۇر. بالكي, سول دوم­بىرا ءوزىنىڭ قانشا مىڭ عا­سىر جاساعانىن بىلمەس.

بىراق ونىڭ شاناعىنان شىق­قان قوڭىر ءۇن دۇنيە-جال­عانداعى بارشا ىزگىلىك پەن قيانات اتاۋلىنى ىشىنە جۇتقانداي تەبىرەنە توگىلەدى. ءتىپتى, بۇل دومبىرانىڭ عۇمىرى شەكسىز بە دەيسىڭ.

ءيا, قازاق قايدا بولسا, دومبىرا دا سوندا.

ۇلتتىڭ اياۋلى ءبىر بولشەگىنە اينالعان دومبىرانىڭ ولشەۋسىز قادىر-قاسيەتى مەن سيقىرى حاقىندا بۇعان دەيىن دە تالاي ءسوز ايتىلدى. قانشاما زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ, ماقالا جازىلدى دەسەڭىزشى. بۇل قازاقتا دومبىراعا جىر ارناماعان اقىن بار ما؟ «دومبىرا, سەندە ءمىن بار ما؟ ءمىنسىز بولساڭ, ءتىل بار ما؟ ءتىل جوق دەۋگە بولا ما؟ تىلدەن انىق ءۇن بار ما؟», دەپ تولعاماپ پا ەدى جانسۇگىردىڭ ءىلياسى. اسىل دومبىرا مەن وندا تارتىلاتىن كۇيدىڭ يۋنەسكو-نىڭ ماتەريالدىق ەمەس مəدەني مۇرا­لارىنىڭ تىزىمىنە ەنگەنى دە ۇلتتىق اسپاپتىڭ ءدال باعاسىن بەرە قويماس, ءسىرا. دەسەك تە تۇگەل قازاق ەلىندە ۇلتتىق دومبىرا كۇنى بەلگىلەنىپ, الاشتىڭ اردا بالاسىنىڭ باسى قوسىلىپ, قاز-قاتار تىزىلگەن مىڭ-سان دوم­بىرانىڭ شاناعىنان شارىق­تاي توگىلگەن كۇي ءبىر ساتتە اسپان استىن قوڭىر اۋەنگە بولەپ, تەربەي جونەلگەندە, اسىل ونەردىڭ ايبىنى اسقاقتاي تۇسكەندەي. سول ءۇن التايدان اتىراۋعا دەيىنگى دارقان دالاعا جايىلىپ, تابيعات-اناعا قازاق دەگەن ۇلت­تىڭ بار ەكەنىن تانىستىرىپ جات­قانداي.

شىلىڭگىر شىلدەنىڭ العاشقى جەك­سەن­بى­سىن­دە تويلاناتىن ۇلتتىق دومبىرا كۇنى بۇ­گىندە ءداستۇرلى مەرەكەگە اينالعان. ەسكە سالساق, اتاۋلى كۇن 2018 جىلى رەسمي بەكىتىلگەن ەدى. بۇل يگى باستاما كەڭ قولداۋ تاۋىپ, مەكتەپتەردە دومبىرا ۇيرەنۋ ساباقتارىن ەنگىزۋ ۇسىنىلدى.

قاسيەتتى دومبىرا قازاقتىڭ بار سىرىن بىلەدى. سالت-ءداستۇرىن دە, ءبىتىم-بولمىسىن دا, ءان-كۇيىن دە تانيدى. ءتىپتى رۋحىن دا سەزەدى. بۇرىنىراقتا مايتوبەنىڭ تۇسىنان دومبىرانىڭ سۋرەتى بار تاڭبالى تاس تابىلعانى بارشاعا ايان. عالىمدار ول سۋرەت بەرىسى 4 مىڭ, ارىسى 6 مىڭ جىل بۇرىن بەدەرلەنگەنىن دəلەلدەدى. ارال ماڭىندا دومبىرا ۇستاعان ادامنىڭ ءمۇسىنى ءبىزدىڭ دəۋىرىمىزگە دەيىنگى IV عاسىردىڭ مۇراسى بولىپتى. ال التايدان تابىلعان اتا دومبىرا ءبىزدىڭ دəۋىرىمىزگە دەيىنگى V عاسىرعا تيەسىلى. سوندا بار قازاق دالاسى 4-5 مىڭ جىلدان بەرى قوڭىر دومبىرانىڭ ءۇنىن ەستىپ كەلە جاتىر. موينىنا كونە تۇركى تاڭباسىمەن «جۇپار كۇي əۋەنى ءبىزدى سۇيسىندىرەدى» دەپ جازىلعان اسپاپ سوناۋ كۇلتەگىن زامانىنان اياق باسقان. ودان بولەك 1927 جىلى ارحەولوگ رۋدەنكو سكيفتەردىڭ قورعانىنان قوبىز اسپابىن تاپقانى بار. ول ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان 5000 جىل بۇرىن جاسالعان. Əلگى قوبىزعا شەبەر ۆاسيلەۆ رەكونسترۋكتسيا جاساپ شىقتى. كەيىنگى جىلدارى ەۋرازيالىق اۋماقتا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارىنان وسىدان 2 نەمەسە 2,5 مىڭ جىل بۇرىنعى ۇلتتىق اسپاپتاردىڭ كەي دەتالدارى تابىلدى. ۇلىتاۋداعى جانعابىل وزەنىنىڭ بويىنان 1946 جىلى اكادەميك Əلكەي مارعۇلان بالبال تاس تاۋىپ زەرتتەگەنى ءمالىم. بالبالدىڭ جاۋىرىنىندا قوبىز, قوڭىراۋ بار. ەل ىشىندە ونى «باقسى تاس» دەسەدى. مۇنىڭ ءوزى سوناۋ 1600 جىلدىڭ ارعى جاعىنا ساپار شەكتىرەدى.

جازۋشى اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ «قازاق­تىڭ كۇي ونەرى» اتتى كولەمدى ەڭبەگىنە قارا­ساق, تانىمال كەيبىر كۇيلەردىڭ تاريحى 2 مىڭ جىل بۇرىن تىركەلگەنىن بايقايمىز. سونداي-اق اۆتور ريم تاريحشىلارى «تۇركى­لەر­ قاعاندارىن كۇي شەرتىپ وياتادى» دەپ جاز­عانى جايلى باياندايدى.

كەز كەلگەن حالىق ادامزات رۋحانياتى­نا­­­ قوسقان ۇلەسىمەن باعالانسا كەرەك-ءتى. كەڭ دۇنيەنى ەركىن جايلاعان قازاقتىڭ الەم­­دىك رۋحانياتقا قوسقان ۇلەسىنىڭ ءبىرى­ كۇي ونەرى ەكەنى داۋسىز. ماسەلەن, بۇ­گىن­گى كۇنگە «اقساق قۇلاننىڭ» ون ءتۇ­رى جەتكەن. ال اسان قايعىنىڭ «ەل ايى­رىل­عان» كۇيى حVI عاسىردىڭ مۇراسى. قاز­تۋعاننىڭ «ساعىنىش» اتتى كۇيىن دە بىلە­مىز.­ ابىلايدىڭ «قارا جورعاسى» حVIII عاسىر­­دىڭ تۋىندىسى.

كەي زەرتتەۋشىلەر دومبىرا قازاقتان بۇرىن بولعان دەيدى. راس تا شىعار. ءفارا­بي­دىڭ توعىز ىشەكتى دومبىراسى, شىڭعىس حان­نىڭ الدىنا بارعان, كەيىنگە دەيىن جار­قىن­ شəكəرىم ۇستاعان ءۇش ىشەكتى دومبىرا سول­ قازاققا دەيىنگى ءداۋىردى كورگەن بولسا كەرەك. دەسەك تە, قازاق دەگەن اتاۋ بولماسا­ دا­ سول جەردى مەكەندەگەن رۋ-تايپالار ءبىز­دىڭ­ قانىمىزدان الىس كەتپەگەن بولار. وسى ورايدا بەلگىلى انتروپولوگ ورازاق سما­عۇلوۆقا اكادەميك قانىش سəتباەۆتىڭ قوي­عان­ سۇراعى ەسكە ءتۇسىپ وتىر. «وسى قازاق دالا­سىندا ەرتە دəۋىرلەردە مەكەندەگەن تاي­پالار ءبىزدىڭ بابالارىمىز با, جوق پا, سونى انىقتاپ بىلۋگە بولا ما؟ سەبەبى بۇل ۇلى­ دالادا ەرتە دəۋىرلەردە وركە­نيەتتىڭ وزىق ۇلگىلەرى دامىعان», دەسە كەرەك.­ سəت­با­ەۆ ول كەزدە عىلىم اكادەمياسىن­ باس­قا­رىپ­ تۇرىپتى. جاپ-جاس ورازاق سماع­ۇلوۆ ونى­ دəلەلدەپ شىعۋعا كوپ قاراجات كەرەگىن ايتا­دى. قانەكەڭ «تابامىن» دەپ, جاس انترو­پولوگ ىسكە كىرىسىپ كەتىپ, دəلەلدەپ شىق­قان.

ال جۇماگەلدى نəجىمەدەنوۆ «دوم­بى­را­نىڭ قوڭىر ءۇنى» كىتابىندا «مايتوبە» جايلاۋىنان (الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانى) تاسقا قاشالعان كونە دومبىرا سۋرەتىنىڭ تابىلعانىن جازادى. ونى 1986 جىلى بەلگىلى ەتنوگراف جاعدا بابالىق ۇلى تاۋىپتى. سۋرەتتە ءəرتۇرلى قيمىلدا بيلەپ تۇرعان بەس ادامنىڭ بەينەسىنەن بەرىرەكتە, الدىڭعى جاقتا اسپاپ سالىنعان. ەكى قۇلا­عى­ بار, ياعني ەكى ىشەكتى, ۇزىن موينى, بەت­قاق­پاقپەن جابىلعان شاناعىنا دەيىن ۇقساس. باسىنا ۇكى تاعىلعان. ال دومبىراعا ۇكى تاعۋ əدەتى بىزدە باياعىدان بارى بارشاعا ايان. ارحەولوگ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كەمەل اقىشەۆ باستاعان ءبىر توپ عالىم تاسقا قاشالعان وسى سۋرەتتى زەرتتەپ, بۇل سۋرەت كەم دەگەندە نەوليت (ب.د.د. 4000 جىل) دəۋىرىندە بەينەلەنگەن دەپ تاپقان ەكەن. ءبىزدىڭ دəۋىردەگى 2 مىڭ جىلدى قوسسا, تاريح كوشى 6 مىڭ جىلعا ءبىر-اق اكەتەدى.

ونەرتانۋشى ەرلان تولەۋتايدىڭ مىنا ءبىر اڭگىمەسى ويعا ورالىپ وتىر. «قازاق پەن باشقۇرتتى قاتار جاۋلاعان ەكاتەرينا دەگەن قاتىن پاتشا وتكەن ورىس تاريحىندا. بىردە وسى قاتىن پاتشانىڭ سارايىنا ەلشىلىك ساپارمەن بە, əلدە باسقامەن بە – باشقۇرتتىڭ يگى جاقسىلارى كەلىپتى. ەكاتەرينا ولاردى سəن-سالتاناتپەن قابىلداسا كەرەك. كوڭىلدى جيىندا باشقۇرتتىڭ ءبىر ونەرپازى كۇڭىرەنتىپ دومبىرا تارتىپتى. پاتشا سارايىن دومبىرانىڭ قوڭىر ءۇنى كەرنەپ, كۇمبىر داۋىس التىن سارايعا سىيماي كەتكەندە قاتىن پاتشانىڭ ۇرەيى ۇشىپ كەتىپتى. كەيىن اقجەلكە ۋəزىرلەرىن جيىپ الىپ ايتقان ەكەن دەسەدى: «مىناداي مۋزىكالىق اسپابى بار, مىنانداي رۋحتى كۇيى بار حالىقتى باعىندىرىپ ۇستاپ تۇرا المايمىز, سوندىقتان الدىمەن بۇل حالىقتى دومبىراسىنان ايىرۋ كەرەك», دەپ پəرمەن بەرىپتى. ول زاماندا اق پاتشانىڭ پəرمەنى ەكى ەتىلمەيدى, باشقۇرتقا قالىڭ əسكەر شىعارىلىپ, əلگى əسكەر ءبىر جازدىڭ ىشىندە باشقۇرتتىڭ كۇللى دومبىراسىن تۇك قالدىرماي جيناپ الىپ, تاۋ-تاۋ عىلىپ ءۇيىپ, وت قويىپ ورتەپ جىبەرىپتى جəنە وسى شارالاردان كەيىن ەندى قايتىپ باشقۇرت حالقىنا دومبىرا ۇستاۋعا تىيىم­ سالىنىپتى. دومبىراسىنان ايى­رىل­عان باشقۇرت حالقى تەز جۋاسىپ­تى, سىبىزعىعا سۇيەنىپ قالعان باش­قۇرتتاردىڭ وسى زامانعا دەيىن تەك سىزىلتىپ قانا مۇڭلى كۇيلەر تار­تا­تىنى سودان دەيدى اڭىزدار. ال قازاق ەشقاشان دومبىراسىنان ايى­رىلعان جوق. ايىرىلمايدى دا.­ قازاقتىڭ قولىنداعى دومبىرا­ – يادرو­لىق وقتۇمسىق سەكىلدى سۇمدىق جوي­قىن كۇشكە يە قۋات­تى قارۋ, سون­دىق­تان قازاققا جاۋ نيەت­تىلەردىڭ بار­لىعى əۋەلى دوم­بى­را­نىڭ تۇبىنە جە­تۋگە تىرىسادى.­ دومبىرانىڭ تۇبىنە جەتسە – قازاق­تىڭ­ دا تۇبىنە وڭاي جەتەتىنىن بىلە­دى».­

مىنە, شىلدەنىڭ العاشقى جەكسەنبىسى دە جاقىندادى. تۇگەل قازاق دالاسىن دومبىرا شاناعىنان توگىلگەن رۋح كەرنەي­تىن كۇن كەلدى. سوناۋ الىس-الىس قىراتتار­دا قالعان عاسىرلار تۇبىنەن مارجان توككەن كۇي تۇلا بويىمىزدى تولقىتىپ, رۋحتى وياتادى. ءار سەكۋند سايىن اسپانعا شاپشي تۇسكەن سونى سارىن ەندى ءبىر ءسات توقتاماستاي بولاشاقتىڭ جولىمەن جۇيتكىپ بارادى. شەكسىز عۇمىر – شەكسىز ءۇن.