سۋرەتتى تۇسىرگەن ازامات قۇسايىنوۆ
باق قىزمەتكەرلەرى كۇنى قارساڭىندا الماتىداعى دوستىق ۇيىندە «قازاق» گازەتى جانە ۇلتتىق ءباسپاسوز» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرىلىپ, كاسىبي جۋرناليستيكانىڭ كەلەشەگىنە قاتىستى مازمۇندى اڭگىمە ءوربىدى. قازاق مەديا قاۋىمداستىعىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن, اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن وتكەن جيىندا «قازاق گازەتتەرى» جشس باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى دۋمان اناش اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى دارحان قىدىرالىنىڭ قۇتتىقتاۋ لەبىزىن جەتكىزدى. قۇتتىقتاۋدا «قازاق» گازەتىنىڭ العاشقى سانى جارىق كورگەن 2 اقپاندى «ۇلتتىق ءباسپاسوز كۇنى» دەپ اتاۋ تۋرالى باستاما كوتەرىلگەنى ايتىلادى.
وتاندىق باق-تىڭ بولاشاعى مەن بەتالىسى تالقىلانعان وتىرىستا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سۆەتلانا سماعۇلوۆا باسىلىمنىڭ ءبىر جىلدىعىنا وراي جاريالانعان «2-ءشى فەۋرال» دەگەن باس ماقالادا تاۋەكەل دەپ گازەت شىعارۋدى باستاعاندا, باسىلىمنىڭ نەبارى 750 سوم قاراجاتى بولعانىن, جابىلۋعا شاق قالعاندا قالتالى ازاماتتار جۇمىلا كوتەرمەلەپ, جاردەم بەرگەنىن العا تارتتى. ال بۇل دەرەكتى «جۇرت ازاماتتارىنىڭ ءبىر سىپىرالارى پۇل جاعىنان, ءبىر سىپىرالارى قالاممەن, ءبىلىم جاعىنان, ءبىر سىپىرالارى ەكى جاعىنان دا جاردەم ەتتى» دەپ, «قازاق» گازەتى اتىنان العىس جازعان احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ جازباسى دايەكتەيدى.
عالىم سۆەتلانا سماعۇلوۆا «قازاق» گازەتىنىڭ بەيرەسمي ەنتسيكلوپەديالىق باسىلىم بولعانىن, بۇرىن 264 داناسى شىققان گازەتتىڭ مامبەت قويگەلدىنىڭ زەرتتەۋىمەن تاعى 2 سانى تابىلعانىن, ياعني بارلىعى 266 ءنومىرى شىققانىن, رەداكتسيا سان رەت قۋعىندالسا دا سول كەزەڭدەگى قوعامنىڭ كۇندەلىكتى تىنىس-تىرشىلىگىنەن تولىق حابار بەرگەنىن جەتكىزدى.
دەسەك تە, ءالى دە تاعدىر تالايى تاۋسىلماي كەلە جاتقان قازاق باسىلىمدارىنىڭ بۇگىنگى احۋالى نەندەي دەسەك, دۋمان اناش «قازاق» گازەتى مەن «قازاق گازەتتەرى» جشس اراسىنداعى ۇزىلمەگەن جالعاستىق «ۇشقىنعا» ۇلاسقانىن, قازىرگى «Egemen Qazaqstan»-نىڭ «قازاق» گازەتىنىڭ باسپاحانا قۇرالدارىن پايدالانا وتىرىپ العاش رەت جارىق كورگەنىن ەسكە سالا كەلە, قازىرگى ءداستۇرلى باسىلىمداردى قوعام سۇرانىسىنا ساي جەتىلدىرۋ, الەۋمەتتىك جەلىمەن ينتەگراتسيالاۋ مەن جازىلىم ناۋقانىن ۇيىمداستىرۋ, قارجىلىق جاعدايى دا بۇرىنعىشا وزەكتى ەكەندىگىن اتادى. بۇگىندە «قازاق گازەتتەرىنىڭ» قۇرامىنا 12 باسىلىم, 3 ينتەرنەت پورتال كىرەدى. «قازىرگى باسىلىمدار – «قازاق» گازەتىنىڭ مۇراگەرلەرى. كەيبىرەۋلەر «مەرزىمدى ءباسپاسوز كەرەك پە؟» دەيدى. ارينە, كەرەك. باسپاسوزگە جارناما بەرۋ بۇرىنعىدان ازايدى. سول ءۇشىن الەۋمەتتىك جەلىدەگى ارنالارىمىزدى دامىتۋعا كۇش سالىپ جاتىرمىز», دەدى دۋمان اناش.
بەلگىلى جۋرناليست, مەديامەنەدجەر سەرىك جانبولات اقپاراتتىق شايقاس سوعىس دەڭگەيىنەن دە اسىپ كەتكەن قازىرگى كەزەڭدە اقپاراتتىق ساياساتقا ءجىتى كوڭىل ءبولۋ كەرەگىن, بىراق كەيبىر قادامدار قازاق گازەتتەرىن وسىرۋگە ەمەس, وشىرۋگە, ماسەلەن «قازپوشتا» بانكتەرمەن باسەكەگە ءتۇسىپ كەتكەنىن, شەتەلدىك اقپاراتتىق اكتسيالاردىڭ ۇلەسىن كەمىتۋ جونىندە ماسەلە كوتەردى. جۋرناليست «قازاق» گازەتى دە كەزىندە قىسپاق كورىپ قانا قويماي, قۋعىنعا ۇشىراپ, ايىپپۇل تولەپ وتىرۋعا ءماجبۇر بولعانىن ەسكە سالدى. گازەتتىڭ قىزىقتى تاريحىن مىنا دەرەكپەن دە دايەكتەۋگە بولادى. عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن جارىق كورگەن باسىلىم سول زاماندا «تيتانيكتىڭ» سۋعا باتقانى تۋرالى دا اقپارات بەرگەن ەكەن.
«مىرجاقىپ دۋلات ۇلى تاقىر جەردەن «قازاق» گازەتىن بەس جىل بويى شىعارعان احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي جاريالاعان ومىرباياندىق وچەركىندە باسىلىم جارىق كورگەن جىلدارى ەلدەگى كەلەڭسىز جايتتاردى, پاراقورلىقتى, الاياقتىقتى ايقىن سىنعا العانى ءۇشىن بىرنەشە رەت پاتشا اكىمشىلىگى تاراپىنان سالىنعان ايىپپۇلداردى تولەۋگە ءماجبۇر بولعانىن كەلتىرەدى. وسىدان كەيىن «قازاق» گازەتى پاتشا اكىمشىلىگىنىڭ قاتاڭ باقىلاۋىنا ىلىگىپ, ءاربىر جاريالانعان ماقالا ءجىتى تەكسەرۋدەن وتكەنى, الايدا 1918 جىلى ۇلتشىل باعىتتى ۇستانعان باسىلىم جابىلىپ تىنعانى بەلگىلى», دەيدى عالىم سۆەتلانا سماعۇلوۆا.
ال ءبىزدى ويلاندىراتىنى – ەندىگى اقپاراتتىق ساياساتتىڭ تۇتاستىعىنا, اۋىزبىرشىلىككە, ەلدىك مۇددەگە بۇگىنگى باق قالاي ىقپال ەتەدى, قانداي قىزمەت اتقارادى دەگەن ساۋال. بۇل سۇراق اقپارات ايدىنىنداعى تاجىريبەلى جۋرناليستەردى دە تولعاندىرادى.
جيىن مودەراتورى, قازاق مەديا قاۋىمداستىعى جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى ءومىرجان ابدىحالىق ۇلى اقپاراتتىق مادەنيەت پەن اقپاراتتى تۇتىنۋ مادەنيەتىنە كوڭىل اۋدارا وتىرىپ, ۇلتتىق ءباسپاسوز ۇعىمىن ەنگىزۋ, ىرگەلى باسپاسوزگە ۇلتتىق مارتەبە بەرۋ, الەۋمەتتىك جەلىدە قازاقشا كونتەنت ءوندىرۋدىڭ وزەكتىلىگىن قوعامعا جان-جاقتى جەتكىزۋ جايىن اڭگىمەلەدى.
«Qazaq» گازەتى بولىپ قازىر قايتا شىعىپ جاتقان باسىلىمنىڭ رەداكتورى جاسۇلان ماۋلەن ۇلى بيىل 2 اقپاندا اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنە «قازاق» گازەتىنىڭ 1916, 1917, 1918 جىلدارداعى سانى كوپتومدىق رەتىندە جيناقتالىپ تۇرسا دا, ونى باسۋعا قارجى قولبايلاۋ بولىپ تۇرعانى ماسەلە رەتىندە جەتكىزىلگەنىن, اتالعان كوپتومدىق سۇلتان حان اققۇل ۇلى جەتەكشىلىك ەتەتىن ينستيتۋتتان جاقىندا شىعارىلاتىنىن جەتكىزىپ, قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن العىس ايتتى.
«Dalanews.kz»-ءتىڭ باس رەداكتورى دۋمان بىقاي «نيۋ-يورك تايمس» گازەتىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدە 7 ميلليوننان استام جازىلۋشىسى بار ەكەنىن, قازىر كەيبىر بلوگەرلەردىڭ سەمينارىنا 90 مىڭ تەڭگەسىن ايامايتىن ازاماتتار ءداستۇرلى مەدياعا 900 تەڭگەسىن قيمايتىنىن, سوندىقتان اۋديتوريانىڭ پسيحولوگياسىن ءتۇسىنۋ مەن ونى زەرتتەۋ قاجەتتىگىن, باسىلىمدار مەملەكەتپەن جۇمىس ىستەۋ, وقىرمانمەن بايلانىس ورناتۋ جانە نارىقتان تابىس تابۋ سىندى وشاقتىڭ ءۇش بۇتىنداي قاعيدامەن قارەكەت ەتۋگە ءتيىس ەكەنىن العا تارتتى. سوندىقتان الەۋمەتتىك جەلىدە قامتۋ اياسى اۋقىمدى بولعانىمەن, ىقپال ەتۋ اياسىنىڭ ازدىعى فاكتورىن دا ايتا كەتكەن ابزال.
وسى ورايدا دۋمان اناش تا سوڭعى ءۇش جىلدا تالاي دۇنيەنىڭ قۇنى شارىقتاپ, باسپاحانا مەن قاعازدىڭ قۇنى قىمباتتاپ, مەرزىمدى باسىلىمداردى جەتكىزۋ الدەقايدا وسكەنىمەن, جازىلۋ باعاسى سول كۇيىندە قالعانىن ايتا كەلە, وسى تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولدارىنا قاتىستى ءسوز قوزعادى. ال «جاس الاش» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى الماس ءنۇسىپ گازەتتەر ەكونوميكالىق جاعىنان تاۋەلسىز بولسا عانا تاۋەلسىز باسىلىم دەپ ايتۋعا بولاتىنىن, ال تالاي قازاق ءباسپاسوزى بۇل جاعىنان ءالى دە قاۋقارلى ەمەستىگىن, قارجىلىق مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ەكەنىن جەتكىزدى. ءوز كەزەگىندە دۋمان بىقاي: «باسىلىمدار تارالىمىن كوتەرۋگە ماجبۇرلەۋ جوق. بىراق جازىلۋشى, ءونىمدى ساتىپ الۋشى جوق», دەسە, «زاڭ» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى اينۇر سەمباەۆا «جۇرت گازەتكە قۇقىقتىق كومەك الۋ ءۇشىن كوپ جۇگىنسە دە, جازىلۋدى ويلامايدى», دەگەندى العا تارتتى.
مۇنان كەيىن ءسوز العان «الاتاۋ-اقپارات» مەديا حولدينگىنىڭ باسشىسى ەرجان تولەك دوڭگەلەك ۇستەلدەگى كوتەرىلگەن ماسەلەلەر ءداستۇرلى مەدياعا سەنىمنىڭ ازايۋى سالدارىنان تۋىنداعانىن, سول سەبەپتى ءداستۇرلى مەديا مەن جاڭا مەديانى ۇيلەستىرۋ كەرەگىن, سالالىق كونتەنتتەردى جەتىلدىرۋگە قارجى ءبولۋ, اقپاراتتىڭ لاستىعىنان ارىلۋ ماقساتىندا جۇمىس جۇرگىزىلۋى قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق «قازاقستان ءداۋىرى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى ەرتاي ەرعالي ۇلى, «زاڭ» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى اينۇر سەمباەۆا, «ادىرنا» ينتەرنەت-پورتالىنىڭ باس رەداكتورى ارمان اۋباكىر سياقتى ارىپتەستەرىمىزدىڭ ورىندى پىكىرلەرى رەتىمەن ءتيىستى مەكەمەلەر تاراپىنان شەشىم تاباتىنىنا سەنەمىز.
حالىقتىڭ الەۋمەتتىك تىرشىلىگى, تالعامى مەن تابىسى ءوز دەگەنىن جاساپ وتىرعانىن مويىنداۋ كەرەك. ماسەلەنىڭ ءبىر ۇشى حالىقتىڭ قالتاسىنا, ءتىل ماسەلەسىنە دە بارىپ تىرەلەتىنى ايتىلماي قالعان جوق. ەكونوميكانىڭ ءتىلى قازاقشا بولماي, شەشىم قابىلدايتىن ادامدار قازاقشا سويلەمەي, جارناما بەرۋشىلەر مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ وركەندەۋىنە مۇددەلىلىك تانىتپاي, ۇلتتىق باق-تىڭ باعى جانۋى نەعايبىل. وسى ورايدا ىسكەرلىك جۋرناليستيكانى ىشىنەن بىلەتىن سەرىك جانبولات «وقىرمان گازەت, جۋرنالعا جازىلۋ, وقۋ ءۇشىن بارلىق سەگمەنتتە تابىس پەن تابىستى ادامدار كوبەيۋى كەرەك», دەدى.
جيىن مودەراتورى ءومىرجان ابدىحالىق ۇلى وتىرىستا ايتىلعان ءسوز ايتىلعان جەرىندە قالماي, قۇزىرلى مەكەمەلەرگە جۇيەلەنىپ, جيناقتالىپ جەتكىزىلەتىنىن ايتا كەلە: «قازاق» گازەتىنىڭ 266 سانى تولىق زەرتتەلگەن. سوڭعى ەكى سانى كىتاپ بولىپ باسىلماق. بۇرىنعى جانە كەيىنگى تاريحي قازاق ءباسپاسوزىنىڭ ەلەكتروندى كاتالوگىن جاساۋ ماسەلەسىن كەزەكتى رەت قوزعاپ وتىرمىز. بۇگىنگى باسقوسۋ – قازاق مەديا قاۋىمداستىعى ۇيىمداستىرىپ وتىرعان العاشقى ءىس-شارا. الداعى ۋاقىتتا قازاقتىلدى مەديانىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى ءسوز بولاتىن مۇنداي القالى وتىرىستاردى جالعاستىرمىز», دەدى.
الماتى
