ەنەرگەتيكتەر ودان تۇسەتىن پايدا جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا جانە كاسىپورىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن وسىرۋگە باعىتتالادى دەپ سەندىرگەنىمەن, جۇرتشىلىق بۇل قادام الپاۋىت كومپانيا يەلەرىنىڭ قالتاسىن كەزەكتى قامپايتۋ دەپ تۇسىنەدى. بۇعان دەيىنگى تاريف ەسەبىنەن قۇر جامالىپ كەلگەن كونە جەلىلەر كەلەشەكتە جاڭارىپ كەتەدى دەۋگە كۇمان مول.
جۋىقتا «پاۆلودار جىلۋ جەلىلەرى» جشس مەن «پاۆلودارەنەرگو» اق-نىڭ تاريفتەردى وسىرۋگە قاتىستى بەرگەن وتىنىمدەرىن تالقىلاۋ بويىنشا كوپشىلىك تىڭداۋى وتكىزىلدى. ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» باعدارلاماسى قالالارداعى كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمداردى جاڭارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سەنىم ارتىلىپ وتىرعانى ءمالىم. وسى سەبەپتەن دە بۇگىندە مونوپوليستەر وزدەرىنىڭ وتىنىمدەرىن ۇسىنىپ وتىر.
«پاۆلودارەنەرگو» اق باس ديرەكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ۆاديم لەسيننىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, بۇل قادام بىلىكتى قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىستان جاپپاي كەتۋىنىڭ الدىن الىپ, ەڭبەك ۇيىمىنداعى وندىرىستىك جانە ەكونوميكالىق ناتيجەلەردى ۇلعايتۋعا, تۇتاستاي العاندا, اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ ماتەريالدىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋعا سەپ بولماق. كاسىپورىن ءىرى ونەركاسىپ ورىندارى شوعىرلانعان اۋماقتا ورنالاسقاندىقتان, ەڭبەكاقىعا مىندەتتى تۇردە يندەكساتسيا جاسالۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى ول. قولدانىستاعى تاريفكە ەنگىزىلگەن شىعىندار بۇگىندە ەڭبەككەرلەرگە تولەنىپ كەلە جاتقان جالاقىنى جابۋعا دا جەتپەيتىن كورىنەدى. ءتاريفتىڭ ەڭبەكاقىعا جۇمسالاتىن بولىگى ينفلياتسيا مەن ەنەرگيا ءوندىرۋدىڭ وزىندىك قۇنى ارتىپ كەلە جاتۋىنا بايلانىستى جىل سايىن وزەكتىلىگىن جوعالتىپ, بۇگىندە ول ساپالى قىزمەت كورسەتۋگە قىرسىعىن تيگىزە باستاعان دەيدى ەنەرگەتيكتەر.
بيىل پاۆلودارداعى №3 جەو-عا – 51, №2 جەو-عا 62 جىل تولادى. ەلەكتر ستانسالارىنداعى جابدىقتاردىڭ ورتاشا توزۋى 85 پايىزعا دەيىن جەتىپ تۇر. الايدا ماماندار جەكەلەگەن قۇرال-جابدىقتاردا بۇل كورسەتكىش ءتىپتى 95 پايىزعا دەيىن باراتىنىن ايتادى. الداعى ۋاقىتتا تاريفتەن تۇسەتىن ينۆەستيتسيا بۇل تەحنولوگيالاردى جاڭارتۋعا جەتپەيتىنى ايدان انىق. جابدىقتاردىڭ جۇمىس ىستەۋگە قابىلەتتى بولۋىن قولداۋدىڭ ءوزى دە ءبىراز شىعىندى قاجەت ەتەدى. ۇزاق جىلدىق ينۆەستيتسيالىق باعدارلاما توزۋ كورسەتكىشىن بىرتىندەپ تومەندەتىپ, ەلەكتر ستانسالارىنىڭ جاعدايىن دۇرىستايدى دەگەن سەنىم زور.
وبلىس ورتالىعىنىڭ جىلۋ توراپتارىنداعى جاعداي دا وسىعان ۇقساس. ۇزاق جىلدار بويى ابدەن توزعان قۇبىرلار ءار قىستا سىر بەرىپ, جىلۋ ماۋسىمىندا جۇزدەگەن اقاۋلار تىركەلەدى. نورماتيۆ بويىنشا جىلۋ قۇبىرلارىنىڭ قولدانىس مەرزىمى – 25-30 جىل. الايدا پاۆلودارداعى جىلۋ جەلىلەرىنىڭ كەيبىرى جارتى عاسىردان بەرى اۋىسپاعان. تەمىر قۇبىرلاردىڭ ءشىرۋى, ياعني قابىرعالارىنىڭ جۇقارۋى جىل وتكەن سايىن ۇلعايىپ, قۇبىر ىشىندە ىستىق سۋدان پايدا بولاتىن شايىندىلار دا توزۋعا ۇلكەن اسەر ەتەدى. قۇبىردىڭ جۇقارۋى باستاپقى قالپىنان 50 پايىزعا اسپاسا, ول جىلۋ بەرۋگە جارامدى دەپ ەسەپتەلەدى ەكەن. جەرگىلىكتى جەلىلەردىڭ كوبى جەلىنە-جەلىنە, پىشاقتىڭ قىرىنداي عانا بولىپ قالعانى مامانداردى شوشىتىپ وتىر. «پاۆلودار جىلۋ جەلىلەرى» جشس باس ديرەكتورى مارات يماناەۆ جالپى ۇزىندىعى 411 شاقىرىم بولاتىن جىلۋ جەلىلەرىنە قىزمەت كورسەتەتىندەرىن, سول شامادا ىستىق سۋ قۇبىرلارى بار ەكەنىن ايتادى. مۇنداعى توزۋ كورسەتكىشى 89 پايىزدان اسادى.
ء«بىزدىڭ كاسىپورىن ۇسىنىپ وتىرعان تاريف كەلەسىدەي: 1 گكال ءۇشىن 2023 جىلى – 2929 تەڭگە, 2024 جىلى – 3747 تەڭگە. 2023-2024 جىلدارعا قوسىمشا 1,7 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ وتىر. تك-134 جىلۋ تراسساسىنان تك-134/8-گە دەيىنگى جىلۋ جەلىلەرىن جاڭارتۋ كوزدەلگەن. بۇل جەرلەردەگى قۇبىرلاردىڭ ءشىرۋى وتە جوعارى. ەكىنشى ءىرى جوسپارىمىز – تم-20 ماگيسترالىن تولىق رەكونسترۋكتسيالاۋ, سونىڭ ناتيجەسىندە جەو-1 ستانساسىنان قامزين كوشەسىنە كەلەتىن جىلۋدى وتكىزۋ قابىلەتى اناعۇرلىم جوعارىلايدى. تاريفتەگى وزگەرىستەردىڭ العاشقىسى بيىلعى جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن, ەكىنشى كەزەڭى 2024 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان ەنگىزىلسە قۇپ», دەيدى ول.
ال تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتىنىڭ وڭىردەگى دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى يبراگيم تانگيەۆ ءىرى مونوپوليستەرگە 2025 جىلعا دەيىن تاريفتەرىن كەزەڭ-كەزەڭمەن وسىرۋگە رۇقسات بەرىلگەنىن, الداعى ەكى جىلدا ءالى دە شامامەن 30 پايىزعا ۇلعاياتىنىن ايتادى. ابدەن توزىپ تۇرعان جەلىلەردى اۋىستىرۋدىڭ وزگە جولى جوق دەپ اۋزىن قۋ شوپپەن ءسۇرتتى شەنەۋنىك.
اتالعان كاسىپورىندارداعى ەڭبەكاقىنىڭ كولەمىن سۇراستىرىپ بايقادىق. «پاۆلودارەنەرگو» كومپانياسىندا سياقتى «پاۆلودار جىلۋ جەلىلەرى» سەرىكتەستىگى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىلارى وتە تومەن ەكەن. مۇنداعى بىلىكتى قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەكاقى كولەمى 201 مىڭ تەڭگەدەن اسپايدى. رەسمي ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, جىلۋ جانە ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ سالاسىنداعى وزگە ۇيىمداردا بۇل كورسەتكىش 430,6 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى ەكەن. ماردىمسىز جالاقىنىڭ كەسىرىنەن بۇگىندە كەرەكۋلىك قۋات وندىرەتىن كاسىپورىنداردا بوس تۇرعان جۇمىس ورىندارى كوپ. جىلۋ جەلىلەرىنە قىزمەت كورسەتەتىن سۋبەكتىدە 90 جۇمىس ورنى بوساپ تۇر. باسشىلىعى ەگەر تاريف وسسە بيىل جىل سوڭىنا تامان ەڭبەكاقى 203 مىڭ, كەلەر جىلى 213 مىڭ تەڭگەگە كوتەرىلەدى دەگەن ۇيعارىمدارىن جەتكىزدى. دەي تۇرعانمەن بۇل جەردە ءبىر كىلتيپان بار. قوس كاسىپورىنداعى ادام تۇراقتامايتىن جۇمىس ورىندارىنىڭ كوبى قاراپايىم جۇمىسشى ماماندىقتارى. ال كومپانيالارداعى باسشىلار كوپ جىلداردان بەرى جىلى ورىندارعا ورنىعىپ, وزدەرىنە جوعارى جالاقى, جايلى جاعداي جاساپ العان. م.يماناەۆ سەرىكتەستىكتىڭ باسقارۋىندا تۇرعان مامانداردىڭ جالاقىسى جونىندە ايتۋدان باس تارتتى. سوندىقتان جاۋاپتى ورگاندار بۇل جاققا كوز قىرىن سالىپ, ەڭبەكاقىنىڭ ادىلەتتى تولەنىپ جاتقانىن ءبىر تەكسەرىپ كورسە بولاتىنداي.
بۇل جەردە جەكە تۇتىنۋشىلاردىڭ دا ايتار بازىناسى مول. ماسەلەن, قالا تۇرعىنى نيكولاي نوسوۆ كومپانيالاردىڭ باسشىلىق بۋىنىندا ونداعان جىل وتىرعان «امبەباپ» ماماندار جەلىلەردەگى توزۋدى نەگە جاسىرىپ كەلگەنىنە تۇسىنە المايتىنىن جەتكىزدى. ولار قازىرگى كۇنى قالىپتاسقان جاعدايلارعا ەشبىر جاۋاپكەرشىلىك ارقالاماي وتىرعانى دا جۇرتتىڭ نارازىلىعىن تۋدىرادى. وتكەن جىلى ەكىباستۇزداعى اپاتقا دا باسشىلىقتان كىنالى ازاماتتاردىڭ اتتارى اتالمادى. كومىرلى شاھارداعى جاعداي پاۆلودارلىقتاردىڭ باسىنا دا ءتۇسۋى مۇمكىن. «سەبەبى 89 پايىز توزۋ دەگەن شاھارداعى جىلۋ بەرۋدىڭ احۋالى وتە كۇردەلى دەگەندى بىلدىرەدى. ال جەكەلەگەن تۇرعىندار اي سايىن تاريفكە قوسىلعان ينۆەستيتسيالىق پايدانى تۇراقتى تولەپ, ءجۇز مىڭنان استام ابونەنت پايدا كىرگىزىپ كەلدى. ەندەشە, سول قاراجاتتىڭ سۇراۋى نەگە جوق؟ قازىرگى كۇنى كومپانيا بيۋدجەتتەن اقشا الىپ, جىرتىعىمىزدى جاماپ وتىرمىز دەپ اقتالادى. بۇعان دەيىنگى تاريف ىشىندە بولعان ينۆەستيتسيالىق تابىستىڭ بىردە-ءبىر تەڭگەسى جابدىقتار مەن جەلىلەردى جاڭارتۋعا جۇمسالماعانى ءبىزدى قايران قالدىرىپ وتىر», دەيدى جەكە تۇتىنۋشى.
ايتىپ وتەيىك, پاۆلوداردا بيىلعى جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا دا جىلۋ ءتاريفى كوتەرىلگەن. جىلۋ ەنەرگياسىن ەسەپكە الۋدىڭ جالپى ۇيىشىلىك اسپاپتارى ورناتىلعان تۇتىنۋشىلار ءۇشىن تاريف 30 پايىزعا, ەسەپتەگىشى جوق تۇتىنۋشىلار ءۇشىن 10 پايىزعا, وزگە تۇتىنۋشىلار ءۇشىن 10 پايىزعا قىمباتتادى. ال بيۋدجەتتىك ۇيىمدار ءۇشىن ول بىردەن 24 پايىزعا ۇلعايدى. «پاۆلودارەنەرگوسبىت» جشس قوعاممەن بايلانىس جونىندەگى ءبولىم جەتەكشىسى ەكاتەرينا بايجۋمانوۆا ءتاريفتىڭ كوتەرىلۋى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتىنىڭ پاۆلودار وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ 2021 جىلدىڭ 23 شىلدەسىندەگى №69-ود بۇيرىعى نەگىزىندە جۇزەگە اسقانىن ايتادى. بۇگىندە ۇيىشىلىك ەسەپتەگىش اسپاپتارى بار پاتەر يەلەرى 1 گكال جىلۋ ەنەرگياسى ءۇشىن 2 672 تەڭگە 89 تيىن تولەيدى. ال ەسەپتەگىشتەرى جوق ۇيلەر 1 گكال ەنەرگيا ءۇشىن 3 473,1 تەڭگەدەن تولەپ كەلەدى. پاۆلودار قالاسى بويىنشا ورتالىقتاندىرىلعان جىلۋعا 119 453 ابونەنت قوسىلعان (پاتەرلەر مەن جەكەمەنشىك ۇيلەر). شاھارداعى 1 307 كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇيدىڭ 1 025-ءى جالپى ۇيىشىلىك جىلۋ ەسەپتەگىشتەرمەن جابدىقتالعان. مۇنداي قۇرالدار ورناتىلماعان ۇيلەردە جىلۋ تولەماقىسى ءبىر شارشى مەترگە 0,2 گكال مولشەرىندە بەكىتىلگەن تۇتىنۋ نورماسى بويىنشا ەسەپتەلەدى.
ەكىباستۇزداعى الاپات اپاتتى ەسكەرگەن جاۋاپتى مينيسترلىكتەر جىل باسىندا ايماقتىڭ جىلۋ جۇيەسىندەگى توزۋ كورسەتكىشىن از دا بولسا ازايتۋ ءۇشىن قوماقتى قاراجات ءبولدى. ۇكىمەت رەزەرۆىنەن, وبلىستىڭ جانە ەكىباستۇز قالاسىنىڭ قازىنالارىنان بولىنگەن قاراجاتتاردىڭ باسىن قوسساق, جالپى سوماسى 18,9 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. «واەك» كومپانياسى كومىرلى شاھارداعى جىلۋ جەلىلەرىن جانە ەكىباستۇز جىلۋ-ەنەرگو ورتالىعىنداعى بىرنەشە قازاندىق اگرەگاتىن كوممۋنالدىق مەنشىككە, ياعني مەملەكەت يەلىگىنە وتكىزگەنى ءمالىم. الگى قاراجاتتىڭ 11,5 ملرد تەڭگەسى تۇپ-تۋرا جىلۋ جەلىلەرىن جاڭارتۋعا جاراتىلادى. تاعى 7,4 ملرد تەڭگە جىلۋ كاسىپورنىنداعى سۋ جىلىتقىش 5 قازاندىقتى كۇردەلى جوندەۋگە باعىتتالماق. ال وبلىس اكىمدىگى مەن «واەك» اراسىنداعى مەموراندۋمعا سايكەس كاسىپورىن يەلەرى تاعى 5 بۋ قازاندىعىن جوندەۋ ءۇشىن 7,4 ملرد تەڭگە ءبولۋى كەرەك. «واەك» اق جانە ERG كومپانيالارىمەن جاسالعان مەموراندۋمدارعا سايكەس بيىل پاۆلودار, ەكىباستۇز, اقسۋ قالالارىندا جالپى ۇزىندىعى 49 شاقىرىم جىلۋ قۇبىرلارى, ەنەرگيا كوزدەرىندەگى 40-قا جۋىق قازاندىق جابدىعى جاڭارادى دەپ كۇتىلەدى.
پاۆلودار وبلىسى
