سۋرەتتەردى تۇسىرگەن تالعات تانىباەۆ
اقىننىڭ تۋعان جەرى م.جۇماباەۆ اۋدانىنىڭ سارتومار اۋىلىندا وتكەن مەرەيتويعا ارنايى كەلگەن ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىدى. وندا ماعجاننىڭ قازاقتىڭ عانا ەمەس, تۇتاس تۇركى جۇرتىنىڭ ماقتانىشى, اقىننىڭ وتانعا دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىككە تولى جىرلارى حالقىمىزدىڭ جۇرەگىنە جول تاۋىپ, رۋحانياتىمىزدىڭ التىن قورىنا ەنگەنى, ماعجاندى تانۋ, ماعجاندى تانىتۋ – تاربيەلىك ءارى تاعىلىمدىق ءمانى زور ماسەلە ەكەنى, اقىننىڭ شىعارماشىلىعىن تەرەڭ زەردەلەپ, جان-جاقتى دارىپتەۋدىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ايتىلعان.
سونىمەن بىرگە ە.قوشانوۆ اقىننىڭ ادەبي مۇراسى تالاي بۋىنعا ونەگە بولارى ءسوزسىز ەكەنىن ايتا كەلىپ, وسىدان وتىز جىل بۇرىن ماعجان جۇماباەۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى رەسپۋبليكا كولەمىندە تۇڭعىش رەت اتالىپ وتكەنىن, سودان بەرگى ارالىقتا حالقىمىزدىڭ ماعجان تۇلعاسىنا, ماعجان مۇراسىنا دەگەن ىقىلاسى مەن ماحابباتى ەش وزگەرمەگەنىن, قايتا جىل وتكەن سايىن اقىنعا دەگەن قۇرمەت ەسەلەپ ارتىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى.
ە.قوشانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە بولىپ جاتقان وڭ وزگەرىستەر ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعالارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە ماعجان جۇماباەۆتىڭ يدەيالارىمەن ۇندەسىپ جاتقانىنا توقتالدى.
وبلىس اكىمى ايداربەك ساپاروۆ تا قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەپ, الاشتىڭ ارداقتىسى ماعجان جۇماباەۆتىڭ مەرەيتويىنا كەلگەن بارشا جاماعاتقا العىسىن جەتكىزدى. تۇركيانىڭ گازي ۋنيۆەرسيتەتىنەن كەلگەن پروفەسسور حۋليا چەنگەل ماعجاننىڭ بىرنەشە ولەڭىن وقىپ بەردى. اقىننىڭ تۋعان-تۋىسقاندارىنىڭ اتىنان ءسوز سويلەگەن جانات ءمۇسىلىموۆ مەرەيتويدى كەڭ كولەمدە اتاپ وتۋگە جاعداي جاساعان مەملەكەتكە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
قىزىلجار اسپانى ءتورت كۇن بويى اشىلماي, قارا بۇلتى تونگەن داۋىل مەن سۋىق جاڭبىردىڭ استىندا بولدى. ماۋسىمنىڭ 23-24-نە توي كۇندەرىن بەلگىلەپ, ونىڭ ەكىنشى جارتىسىن اشىق اسپان استىندا وتكىزۋدى جوسپارلاعان, ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارىمەن قاتار تۇركيا, ازەربايجان, قىرعىزستان, وزبەكستان, رەسەي سياقتى بەس مەملەكەتتەن قوناقتار شاقىرىپ قويعان جەرگىلىكتى باسشىلىقتىڭ ءبىرشاما الاڭداعانى دا راس. بىراق توي باستالعان 23 ماۋسىم كۇنى قورعاسىن بۇلت سەيىلىپ, ءتورت كۇننەن كەيىن ءبىرىنشى رەت كۇن شىقتى. ال 24 ماۋسىمداعى, اقىننىڭ تۋعان جەرىندەگى دالاداعى ءىس-شارالار وتكەندە اسپاندا اقشا بۇلتتار قاپتاعانىمەن تۇسكە قاراي كۇن ساۋلەسى جارقىراي توگىلىپ, كوك ءجۇزى شايداي اشىلدى. وسىدان كەيىن تابيعات انانىڭ ءوزى سۇيگەن ۇلىمەن ۇندەس ەكەنىنە قالاي سەنبەسسىڭ.
اققايىڭدار قويناۋىنداعى كوك شالعىندى جاسىل الاپتا توي باستالىپ, وعان شامامەن جيىرما مىڭداي ادام كەلگەنى ايتىلدى. توي الاڭىن قورشاي, قازداي تىزىلگەن كولىكتەر ءنوپىرىن تەگىس ساناي الماسا دا شامامەن كوز شالىپ شىققان ادامدار سولاي دەستى. وبلىستىڭ ون ءۇش اۋدانى جانە باسقا دا مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك كاسىپورىنداردىڭ تىككەن كيىز ۇيلەرى القاقوتان جايىلىپ, كەڭ الاپتىڭ ونەبويىن الىپ جاتتى. مۇنداي تويدى حالىق كوپتەن ۇمىتىپ قالعانداي ەدى, ەندى سونىڭ ەسەسىن العانداي جۇرتتىڭ ءبارى جادىراپ, قۋانىشتارىن جاسىرا الماي, ءماز-ءمايرام بولىپ ءجۇردى. بالا-شاعا تۇگىلى بوزبالالار مەن بويجەتكەندەر قۇرىلعان التىباقانداردىڭ باسىندا ۋ-دۋ... كۇرەس, قىز قۋ, بايگە سياقتى سپورتتىق ويىنداردىڭ الاڭى دا قىزۋ تارتىستى بولىپ, كورەرمەندەرىنىڭ كوڭىل كۇيىن شارىقتاتىپ جاتتى.
ۇلكەن ساحنادان الدىمەن ماعجان ومىرىنەن قىسقاشا كورىنىس بەرىلدى. ونى س.مۇقانوۆ اتىنداعى مۋزىكالىق-دراما تەاترىنىڭ ارتىستەرى تاماشا ورىندادى. قازاق تويىنىڭ ۇلكەن ءسانى – اقىندار ايتىسى بولسا, ول ەكى كۇنگە سوزىلدى. العاشقى بولىگى پەتروپاۆلدا اشىلعان س.مۇقانوۆ اتىنداعى درامالىق تەاتردىڭ جارقىراعان جاڭا عيماراتىندا باستالىپ, وعان قاتىسقان 16 اقىننىڭ سەگىزى ەكىنشى كۇنى سارتوماردا وزدەرىنىڭ ونەر سايىسىن جالعاستىردى. ايتىستىڭ اقتاڭگەرى ءجۇرسىن ەرمانوۆتىڭ دەنساۋلىعى سىر بەرسە دە, الماتىدان جەتكەنى – جيىلعان حالىقتىڭ جۇرەگىن تەبىرەنتتى. «ماعجاننىڭ 130 جىلدىعى تويلانىپ, حالىقارالىق ايتىس بولىپ جاتقاندا ۇيدە وتىرا المادىم», دەدى ول ءوزىنىڭ قىسقا سوزىندە. وبلىس اكىمى ايداربەك ساپاروۆ ونىڭ يىعىنا شاپان جاپتى.
ساحنانى دۇبىرلەتكەن الىمدى اقىندار نەشە ءتۇرلى تۇيدەك-تۇيدەك ويلارى مەن ۇسىنىستارىن, توسىن تىركەستەر مەن ورنەكتى شۋماقتارىن توگىپ جاتتى. مىسالى, شۇعايىپ سەزىمحان ۇلى ءوزىنىڭ جىرىندا جاستارعا ارناعان قۇدىرەتتى ولەڭى بار ماعجاننىڭ اتىنداعى جاستار مەملەكەتتىك سىيلىعىن تاعايىنداۋدىڭ كۇنى تۋعانىن اتاپ كەتتى. تۇركىستاندىق ەركەبۇلان قاينازاروۆ تا «شىنىمەن ماعجان تۋعان توپىراق وسى ما؟» دەپ ءوزىنىڭ قاتتى تولقىعانىن جەتكىزدى. سونىمەن بىرگە ونىڭ «الاقانداي بولسا دا سارىتومار, التى الاشتىڭ ات بايلار قازىعىنداي» دەگەن جولدارى دا ءساتتى شىقتى.
ايتىستىڭ جۇلدەسى دە قوماقتى بولدى. باس بايگەگە تىگىلگەن تەمىر تۇلپار جاس اقىن شۇعايىپ سەزىمحان ۇلىنا بۇيىردى. ال الامان بايگەدە توستىك يسلامنۇردىڭ ارعىماعى باس جۇلدە الىپ, بايگەگە تىگىلگەن جەڭىل كولىكتى ەنشىلەدى.
* * *
تويدىڭ ءبىرىنشى كۇنى وتكەن ءىس-شارالار دا جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. وتانداستارىمىزبەن بىرگە التى شەت مەملەكەتتەن كەلگەن قوناقتار ماعجان جۇماباەۆ پەن سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىنە گۇل شوقتارىن قويدى. سوسىن ات باسىن «ابىلايدىڭ اق ءۇيى» مۋزەي-كەشەنىنە تىرەدى. سونىمەن بىرگە قىزىلجاردا XVIII عاسىرداعى مەشىتتى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ناتيجەسىندە بوي كوتەرگەن يسلام مادەنيەتى مۋزەيىن ارالادى. ودان كەيىن جينالعان قاۋىم وبلىستىڭ ەڭ ۇلكەن مادەنيەت وردالارىنىڭ ءبىرى – وقۋشىلار سارايىندا بولعان «ماعجان جۇماباي – تۇران وركەنيەتى مەن الاش يدەياسىنىڭ ۇلى جىرشىسى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياعا قاتىستى. كونفەرەنتسيادا قۇتتىقتاۋ ءسوزدى وبلىس اكىمى ايداربەك ساپاروۆ, قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارما توراعاسى مەرەكە قۇلكەنوۆ, تۇركسوي جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەت ايتتى. ودان ءارى عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەر وزدەرىنىڭ باياندامالارىن وقىدى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا جوبالىق كەڭسەسىنىڭ باسشىسى, زاڭگەر سابىر قاسىموۆ بايانداماسىندا: «الاش» ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ جەتەكشى يدەولوگتارىنىڭ ءبىرى ماعجان جۇماباەۆتىڭ ءىس-ارەكەتى, ازاماتتىق بولمىسى ايرىقشا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «بۇگىنگى كۇنى ونىڭ اقىندىق قۇدىرەتىنە, جۇرەكتەن شىققان جىرلارىنىڭ سۇلۋلىعى مەن تەرەڭ مازمۇنىنا ءمان بەرسەك تە ءبىز ونىڭ ازاماتتىق فەنومەنىن تولىق اشقان جوقپىز. قانشا قىسىم مەن قۋعىن كورسە دە ول باسقالار اداسقاندا ءوزىنىڭ ۇلتىن سۇيگەن, حالقىن اراشالاعان تەمىرقازىعىنان اينىمادى. ماعجان قازاقستاندا كۇشپەن ورناعان بولشەۆيكتىك بيلىكتىڭ حالىققا قارسى, مۇددەسىنە مۇلدە حاس ەكەنىن كورەگەندىكپەن بولجاپ, «جىن جايلادى» دەگەن ءبىر-اق سوزبەن ونىڭ تولىق سيپاتىن بەرگەن. ەكىنشىدەن, ونىڭ جىرلارى حالىقتىڭ باسىنا تۋعان قاندى قاساپتى اشكەرەلەپ, ۇلتتىق ەركىندىك پەن ازاتتىقتى تۋ ەتتى. سول كەزدەردە كوپتەگەن اقىن كەڭەستىك رەجىمنىڭ ايعايشىسىنا اينالدى. وكىنىشكە قاراي, بۇل توپتاعىلار بارلىق قۇرمەت پەن اتاققا بولەنگەنى دە بەلگىلى. مەن ولاردى يدەولوگيالىق كولوبورانتتار دەپ اتار ەدىم. ءبىز الەمنىڭ وزىق ەلدەرىمەن تەڭەسەتىن وزىق ۇلتتاردىڭ ءبىرى بولعىمىز كەلسە بۇگىنگى تاڭدا كىمنىڭ كىم ەكەنىن اجىراتۋىمىز كەرەك. ماعجاننىڭ «قورقىت», «باتىر بايان», «ەرتەگى», «وقجەتپەستىڭ قياسىندا», ء«جۇسىپ حان» اتتى پوەمالارىنىڭ يدەيالىق مازمۇنىنا تەرەڭ ۇڭىلگەن ادام ولاردىڭ سوتسرەاليزمنىڭ تار قۇرساۋىنا سىيمايتىنىن كورەر ەدى. بۇلاردا ابىلاي, كەنەسارى, ناۋرىزباي, ت.ب. قازاق جەرىنىڭ قورعاۋشىلارى, ەرەن ەرلەرى تۋرالى باياندالادى. سوندىقتان دا بۇلار – جوعارى دامىعان وركەنيەتتى ەلدەردىڭ وي-جۇيەلىك ستاندارتتارىنا سايكەس دۇنيەلەر. ماعجاننىڭ وسىنداي قىرلارىن تانىعان بولشەۆيكتەردىڭ يدەولوگتارى ونىڭ وزدەرىنە جاۋ ەكەنىن بىردەن تانىعان», دەدى.
سونداي-اق ول ماعجاننىڭ ءالى كۇنگە ساياسي تۇرعىدان اقتالماعانىن ايتتى. «جۇرتتىڭ ءبارى سوتتالعان باپتىڭ بۇزىلىپ, ونىڭ قىلمىستىق جازادان عانا اقتالعانىنا ءماز. بۇل زاڭدى تۇرعىدان اقتاۋ عانا. وكىنىشكە قاراي, ءبىز ءالى كۇنگە ماعجان سياقتى ەرلەرىمىزدى ساياسي تۇرعىدان اقتايتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق قۇجات قابىلداعان ەمەسپىز. وسىنىڭ كەسىرىنەن ءبىز ءتىپتى كەڭەستىك كەزەڭدە جاپپاي قۋعىن-سۇرگىندى قولداعان ادامداردىڭ, كەيىن دە كەڭەس وكىمەتىنە قۇلاي بەرىلگەن پارتيا-كەڭەس فۋنكتسيونەرلەرىنىڭ اتتارىنا كوشە بەرىپ, ەسكەرتكىشتەر ورناتۋدامىز. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت ق.توقاەۆ تا ەكى رەت قاداپ ايتتى. سوندىقتان بىزگە قاھارماندارىمىزدىڭ كىم ەكەنىن مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق تۇرعىدان كورسەتۋگە نەگىز بولاتىن زاڭ قابىلداۋىمىز كەرەك. ەگەر وسىنداي قۇجات قابىلدانعان بولسا, ماعجاننىڭ ەسىمى مەن ءىسى تەك ءبىر وبلىستىڭ شەڭبەرىندە عانا ەمەس, بۇكىل ەلىمىزدە كەڭىنەن ناسيحاتتالعان بولار ەدى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ماعجانمەن بىرگە تۋعان حالقىنا قىزمەت ەتۋدىڭ ەتالونى دەۋگە بولاتىن سماعۇل سادۋاقاس ۇلى دا بار. وسى ەكى ارىسقا الماتى مەن استانادا ەسكەرتكىش تۇرعىزىلۋىنا, قۇپياسىزداندىرىلعان قۇجاتتاردىڭ نەگىزىندە كينو تۇسىرىلۋىنە, ولاردىڭ ەڭبەكتەرى جوو-لار مەن ورتا وقۋ ورىندارىنىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك وقۋ باعدارلامالارىنا ەنگىزىلۋىنە, مەرەيتويلارى يۋنەسكو دەڭگەيىندە اتالۋىنا كۇش سالۋ كەرەك», دەدى سابىر قاسىموۆ.
سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى زارقىن تايشىباي بيىل وبلىستا ماعجانعا ارنالعان ءىس-شارالار تۋرالى ايتىپ بەردى. الدىمەن ءمۇشايرا, سوسىن اقىندار ايتىسى, كونفەرەنتسيالار وتكىزىلگەنىن ءسوز ەتتى. سونىمەن بىرگە ول سارتومارداعى ماعجان مۋزەيىن وبلىس ورتالىعىنا كوشىرۋ كەرەكتىگىن دە ايتىپ, ۇسىنىس جاسادى. تۇركيانىڭ كاستومانۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ورحون سويلەمەز ءسوز سويلەپ, اباي, ماحامبەت, ءابىش كەكىلباي سىندى ءىرى تۇلعالار تۋرالى جانە «دومبىرا», « ۇلى تۇركىستان» اتتى كىتاپتارىن سىيعا تارتتى.
«الاش» حالىقارالىق سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, پروفەسسور قۇلبەك ەرگوبەك بايانداماسىندا ماعجاننىڭ اقتالۋى تۋرالى وتە كوپ دەرەكتەر ايتتى. سونىڭ ىشىندە ماعجاندى اقتاۋ جونىندەگى ءبىر باستامانى ۇستازى, پروفەسسور بەيسەنباي كەنجەباەۆ 1965 جىلى كوتەرگەنىن, ال 1970 جىلى اقىن تۋرالى تاماشا ەستەلىگىن جازعانىن جەتكىزدى. بەيسەنباي كەنجەباەۆ ماسكەۋدەگى كۇنشىعىس ەڭبەكشىلەرى ۋنيۆەرسيتەتىندە ماعجاننان ءدارىس العان ەكەن.
تاريحشى, پروفەسسور بۇركىتباي اياعان بايانداماسىن ماعجان شىعارماشىلىعىنىڭ زەرتتەلۋىنە ارناپ, وسى قاتاردا ءبىرشاما كەمشىلىكتىڭ بارىنا توقتالدى. ء«بىز ءالى كۇنگە كەڭەستىك تاپتاۋرىننان قۇتىلا الماعاننىڭ سالدارىنان ماعجاندى ستاليندىك سۇرەڭدى بويىنا دارىتپاعانى ءۇشىن اسىرەسۇلتشىل دەپ باعالاۋعا بەيىلمىز. سونىمەن بىرگە ونىڭ تۇرمەدە ۇرىپ-سوعۋمەن بەرگەن جاۋاپتارىنا سەنۋگە بولمايتىنىن ويلامايمىز. مۇندايدى وگپۋ-نكۆد قاراقشىلارى وزدەرى جازىپ, قول قويدىرعانىن ەشقاشان ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. ماسەلەن, ماعجاننىڭ تەرگەۋدە بەرگەن مىنا جاۋابىن قاراڭىز: «ۆ ناچالە 1921 گودا يا پەرەەحال ۆ پەتروپاۆلوۆسك كاك رەداكتور وبلاستنوي گازەتى, گدە ۆەل اگيتاتسيۋ پروتيۆ سوۆەتسكوي ۆلاستي ي ۆەل پروپاگاندۋ زا وبەدينەنيە تيۋركسكيح نارودوۆ پود ەگيدوي ياپوني – «ۆەليكوگو ۆوستوكا». ۆ پەتروپاۆلوۆسكە يا ۆسترەچالسيا س تلەۋلينىم دجۋماگاليەم, كوتورىي بىل زاۆەربوۆان ۆ شپيونسكۋيۋ ورگانيزاتسيۋ دۋلاتوۆىم. و تلەۋلينە يا ۋزنال پودروبنوستي پەتروپاۆلوۆسكوگو ۆوسستانيا, ورگانيزوۆاننوگو كازاچيم كرەستيانسكيم – رۋسسكيم ي كازاحسكيم كۋلاچەم ك پري بليجايشەم ۋچاستي ناشەي ورگانيزاتسي. ۋكازانيا ناسچەت ەتوگو ۆوسستانيا يسحوديلي وت تسەنترا, بۋكەيحانوۆا, ۆ تو ۆرەميا ناحوديۆشەگوسيا ۆ سەميپالاتينسكوي وبلاستي, پولۋچيلي يح ۆ پ-پاۆلوۆسكە تلەۋلين, بيلال مالدىباەۆ ي الي-اسكار كۋانىشەۆ. وت تلەۋلينا يا ۋزنال, كاك و ناشيح رابوتنيكاح و كاچاگانوۆە وسپانە ي بايگاسكينە ەسيمە». مۇنىڭ تەرگەۋشىنىڭ جازعان كورسەتپەسى ەكەنى كورىنىپ تۇر, ال اقىنعا وسىنداي بىلاپىت وتىرىككە زورلىقپەن قول قويدىرعان», دەدى ول. ءوزىنىڭ بايانداماسىندا ب.اياعان بۇدان باسقا دا كوپتەگەن دەرەك كەلتىردى.
سونىمەن قىزىلجار وڭىرىندە ءيىسى تۇركى دۇنيەسىن دۇبىرلەتكەن اقىننىڭ تويى دۇركىرەپ ءوتتى. ول بۇكىل تۇركى جۇرتىنىڭ بىرلىگىن, الەمنىڭ ۇيلەسىمدىلىگىن پاش ەتكەندەي بولدى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
