«جىلۋمەن جابدىقتاۋ سالاسىنداعى باسقارۋدىڭ, تارتىلعان قارجى قاراجاتىن جىلۋ ەنەرگياسىن ءوندىرۋ جانە بەرۋ وبەكتىلەرىنىڭ نىسانالى پايدالانۋى مەن ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالاردى ورىنداۋىنىڭ تيىمدىلىگىنە مەملەكەتتىك اۋديت» ەسەبىن جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ توراعاسى ناتاليا گودۋنوۆا بايانداپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, 47 مەملەكەتتىك مەكەمەدە جانە 44 تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىسىندە اۋديت جۇرگىزىلگەن. 140 ملرد تەڭگەدەن اسا بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ جانە 480 ملرد تەڭگە اكتيۆتەردىڭ پايدالانىلۋ تيىمدىلىگى تەكسەرىلدى.
«سونىڭ ناتيجەسىندە 23 ملرد تەڭگەگە قارجىلىق بۇزۋشىلىق, 37 ملرد تەڭگەگە بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمسىز جوسپارلاۋ, 117 ملرد تەڭگەگە ەكونوميكالىق شىعىن جانە تۇسپەگەن كىرىس انىقتالدى. جالپى, 2020-2022 جىلدار ارالىعىندا جىلۋمەن جابدىقتاۋ وبەكتىلەرىن سالۋعا, رەكونسترۋكتسيالاۋعا جانە جوندەۋگە 250 ملرد تەڭگە, سونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 84 ملرد تەڭگە بولىنگەن. الايدا بۇگىندە رەسۋرستاردىڭ از بولۋى جىلۋ-ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىنىڭ قاجەتتى «بەرىك قورىن» جانە اپاتسىز جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتپەيتىنى بارىنە تۇسىنىكتى. بۇعان جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنىڭ نەگىزگى جابدىقتارىنىڭ ورتا ەسەپپەن ەلىمىز بويىنشا 66 پايىزىنىڭ ابدەن توزۋى جانە جىلۋ جەلىلەرىنىڭ ورتا ەسەپپەن 54 پايىزىنىڭ توزۋى دالەل بولا الادى», دەدى ن.گودۋنوۆا.
جوعارى اۋديتورلىق پالاتا توراعاسى كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارى ابدەن توزعان. ورتاشا قىزمەت ەتۋ مەرزىمى 61 جىل. سونىڭ ىشىندە 76 پايىزىنىڭ پايدالانۋ مەرزىمى 50 جىلدان, 24 پايىزى 30 جىلدان اسقان. سونداي-اق اپاتسىز ىستەن شىققان وقيعالار دا ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2021 جىلى 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا ونىڭ سانى 22 پايىزعا وسكەن. بۇدان كەيىن ن.گودۋنوۆا جۇيەلى پروبلەمالارعا توقتالدى.
ء«بىرىنشى, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءىس-قيمىل جوسپارلارىنىڭ ءوزارا ۇيلەسپەۋى جانە جىلۋ ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدا جۇيەلى ءتاسىل جوق. سالانى مەملەكەتتىك رەتتەۋدى بىرنەشە مەملەكەتتىك ورگاندار – ەنەرگەتيكا, ۇلتتىق ەكونوميكا, يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىكتەرى جانە اكىمدىكتەر جۇزەگە اسىرادى. جىلۋ ەنەرگەتيكاسىن جانە جىلۋمەن جابدىقتاۋ سالاسىنداعى قاتىناستاردىڭ بارلىق جيىنتىعىن رەتتەۋ ءۇشىن قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن تولىققاندى قۇقىقتىق نەگىز جوق. جاڭا زاڭ جوباسىنا ءۇمىت ارتامىز. سالا جالپى اۆتوماتتاندىرىلماعان جانە تسيفرلاندىرىلماعان, ول جىلۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىنىڭ تەحنيكالىق جاي-كۇيى تۋرالى تولىق كورىنىستى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى. ماسەلەنىڭ شەشىمى – جىلۋ ەنەرگەتيكاسىن رەتتەۋ سالاسىنداعى فۋنكتسيالاردى ءبىر مەملەكەتتىك ورگاندا ورتالىقتاندىرۋ», دەدى ن.گودۋنوۆا.
ەكىنشىدەن, جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىق كەزىندە ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان دا, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان دا ەنەرگەتيكالىق باقىلاۋ جۇمىسى جۇيەلى جۇمىس ىستەمەيدى. بايانداماشىنىڭ ايتۋىنشا, وڭىرلىك دەڭگەيگە بەرىلگەن جىلۋ ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى جەكەلەگەن باقىلاۋ فۋنكتسيالارى تولىق كولەمدە پايدالانىلماي وتىر. ماسەلەن, كەيبىر وڭىرلەردەگى بىرقاتار تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرى جىلىتۋ كەزەڭىنە مىندەتتى ازىرلىك پاسپورتتاۋدان وتپەگەن.
«ۇشىنشىدەن, تاريفتىك رەتتەۋدىڭ, سونىڭ ىشىندە ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋى جەتىلمەگەن. جەو جابدىقتارى مەن جەلىلەرىن ۋاقتىلى جوندەۋگە جانە جاڭارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ينۆەستيتسيالىق تاريف پەن كوممۋنالدىق قىزمەتتەردى تولەۋگە جۇمسالاتىن شىعىستاردىڭ ۇلەسىنە بايلانىستى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتى اراسىنداعى تەڭگەرىم قاجەت. ازىرشە تاريف شەڭبەرىندە بەكىتىلەتىن ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالاردىڭ ءىس-شارالارى قولداۋ سيپاتىنا يە جانە ۇزدىكسىز جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اعىمداعى پروبلەمالاردى شەشۋگە عانا باعىتتالعان», دەدى ن.گودۋنوۆا.
تورتىنشىدەن, تابيعي مونوپوليالاردىڭ جەكە سۋبەكتىلەرى جۇزەگە اسىراتىن ساتىپ الۋ اشىق ەمەس. ساتىپ الۋدى وتكىزۋ كەزىندە ادال باسەكەلەستىك جانە بارلىق ءونىم بەرۋشىگە تەڭ مۇمكىندىكتەردى قامتاماسىز ەتۋ قاعيداتتارى تولىق كولەمدە ساقتالمايدى. ۇلەستەس ادامداردان تاۋارلاردى, جۇمىستار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى ساتىپ الۋعا قاتىستى شەكتەۋلەر جوق.
«بەسىنشى, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ساپاسىز جوبالاپ, ىسكە اسىرۋى. قارجىلىق قامتاماسىز ەتىلسە دە كوبىنە ساپاسىز جوبالاۋ جانە مەردىگەرلەردىڭ شارتتىق مىندەتتەمەلەردى تيىسىنشە ورىنداماۋى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋدا تەجەپ وتىر. مىسالى, استانا قالاسىنداعى بارىنە تانىمال جەو-3 قۇرىلىسىنىڭ جوباسى 2011 جىلدان بەرى ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى جانە اۋديت جۇرگىزۋ كەزىندە جۇمىستىڭ نەبارى 64 پايىزعا ورىندالعانى راستالدى. وعان قوسا, جوبانىڭ 40 پايىزدان استام قىمباتتاعانى بايقالادى.
سونداي-اق جىلۋ جۇكتەمەسىنىڭ ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ قولدا بار قۋاتتارىنان اسىپ كەتۋ فاكتىلەرى بار. مىسالى, 2021-2022 جىلدارى جىلۋ جەلىلەرىنە قوسىلۋعا قالانىڭ ەنەرگيا كوزدەرى قۋاتتىلىعىنىڭ تاپشىلىعى بولعان كەزدە «استانا-تەپلوترانزيت» اق 730 زاڭدى جانە 360 جەكە تۇلعاعا ورتالىق جىلىتۋعا قوسىلۋعا تەحنيكالىق شارتتارىن بەرگەن. ءسويتىپ, بۇل 2023 جىلى قولدا بار قۋات پەن تۇتىنۋشىلاردىڭ مالىمدەلگەن جۇكتەمەسى اراسىنداعى تەڭگەرىمسىزدىكتىڭ وسۋىنە جانە ساپالى جىلۋ ەنەرگياسىن قامتاماسىز ەتپەۋ قاۋپىن تۋدىردى», دەدى ن.گودۋنوۆا.
سونداي-اق بىلىكتى كادرلاردىڭ باسقا سالاعا اۋىسۋى دا كۇرت ارتقان. ماسەلەن, شاحتينسك جەو پەرسونالى 77 پايىزعا جۋىق جاساقتالماعان, ال قالعان تسەح بويىنشا – تەك 43 پايىز. بۇعان جالاقىنىڭ تومەندىگى اسەر ەتىپ وتىر. ن.گودۋنوۆا كەلتىرگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك, 2022 جىلى «ەلەكترمەن جابدىقتاۋ, گاز, بۋ بەرۋ جانە اۋا باپتاۋ» سالاسىنداعى مامانداردىڭ ورتاشا ايلىق جالاقىسى 268 مىڭ تەڭگەنى قۇراعان.
«وبلىستاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ ورتا جانە ۇزاق مەرزىمدى كەزەڭدەرگە ارنالعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, دەموگرافيالىق دامۋىن ەسكەرە وتىرىپ, جىلۋ ەنەرگياسىنا قاجەتتىلىككە تالداۋ جۇرگىزۋ قاجەت دەپ سانايمىز. ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى قوردالانعان پروبلەمالاردى كەيىنگە قالدىرماۋ جانە ۇكىمەت ولاردى شەشۋدىڭ جۇيەلى ءتاسىلىن ازىرلەۋى قاجەت», دەدى قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ مۇشەسى مارحابات جايىمبەتوۆ.
سونىمەن قاتار زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتى پروتسەستىك زاڭنامانى جەتىلدىرۋ, ادۆوكاتتىق قىزمەت جانە زاڭ كومەگىن كورسەتۋ, داۋلاردى سوتتان تىس جانە سوتقا دەيىنگى شەشۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ جوباسىن جۇمىسقا قابىلدادى.
جالپى وتىرىستا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جايىلىمداردى پايدالانۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ءبىرىنشى وقىلىمدا قاراپ, ماقۇلدادى. زاڭ جوباسىنا دەپۋتاتتار باستاماشى بولدى. ماقساتى – جايىلىمداردى باسقارۋ جانە پايدالانۋ سالاسى بويىنشا قولدانىستاعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ. اتاپ ايتقاندا, حالىقتىڭ قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىرۋعا ارنالعان جايىلىمداردى اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىنىڭ باسقا تۇرلەرىنە اۋىستىرۋعا تىيىم سالۋدى بەلگىلەۋ, سونداي-اق «قوعامدىق جايىلىمدار» جەكە ۇعىمىن ەنگىزۋ ۇسىنىلادى.
«جەر پايدالانۋشىلارعا جايىلىمداردىڭ اينالاسىندا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەنى, ترانشەيالار قازعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. كونكۋرستار وتكىزبەي جايىلىم بەرۋ نورماسى الىنىپ تاستالادى. جايىلىمداردى باسقارۋ جانە ولاردى پايدالانۋ جوسپارىنىڭ قولدانىلۋ مەرزىمدەرى 2 جىلدان 5 جىلعا دەيىن دەپ وزگەرتىلەدى», دەدى ءماجىلىستىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتىنىڭ مۇشەسى نۇرجان اشىمبەتوۆ بايانداماسىندا.
بۇدان باسقا اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتسياسىن دامىتۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن كووپەراتيۆتەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن, ونىڭ ىشىندە جايىلىمداردى الۋ ءۇشىن كونكۋرستارعا قاتىسۋى كەزىندە ولاردىڭ كونكۋرستىق ۇسىنىستارىنا قوسىمشا بالل بەرۋ تۇرىندە ارتىقشىلىق كوزدەۋ ۇسىنىلادى.
سونىمەن بىرگە ۇعىمدىق اپپاراتتى ناقتىلاۋعا, جايىلىم پايدالانۋشىلاردى مەملەكەتتىك قولداۋعا, جەر قۇقىقتىق قاتىناستارى سۋبەكتىلەرىنىڭ قوسىمشا مىندەتتەرىن جۇكتەۋگە باعىتتالعان تۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپ وتىر.
بۇدان بولەك, جيىن بارىسىندا «سەمەي يادرولىق قاۋىپسىزدىك ايماعى تۋرالى» زاڭ جوباسى ىلەسپە قۇجاتىمەن بىرگە ەكىنشى وقىلىمدا قابىلداندى. جيىن سوڭىندا دەپۋتاتتار ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر باسشىلارىنا ساۋالدارىن جولدادى.
