حالەل ارعىنباەۆ الاش ارداقتىسى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ ەلى – اۋليەلى قىزىلتاۋدا دۇنيەگە كەلگەن. تىرىسىندە ەتنوگرافيا سالاسىنىڭ كوشباسشى عالىمى اتانىپ, سوڭىنا ەلەۋلى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن قالدىردى. 1973 جىلى عالىمنىڭ «قازاق حالقىنداعى سەميا مەن نەكە» (تاريحي-ەتنوگرافيالىق شولۋ) اتتى كۇردەلى مونوگرافياسى جارىق كوردى. ول 1996 جىلى «قاينار» باسپاسىنان «قازاق وتباسى» دەگەن اتاۋمەن ەكىنشى رەت كىتاپ رەتىندە باسىلىپ شىقتى. بۇل – اۆتوردىڭ شيرەك عاسىر بويى ەل اراسىنان, ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيالاردان, مۇراعاتتاردان جانە بۇرىن-سوڭدى باسپا ءجۇزىن كورگەن ادەبي مۇرالاردان جيناعان قىرۋار ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋ ەڭبەگى. وندا قازاق وتباسىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى, حالقىمىزدىڭ وعان بايلانىستى باي سالت-داستۇرلەرى مەن ادەت-عۇرىپتارى تەرەڭ قامتىلعان. كىتاپتا حالىقتىڭ ۇمىتىلىپ بارا جاتقان وزىق ادەت-داستۇرلەرىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ, ودان عيبرات الۋعا ۇندەۋ ماقسات ەتىلگەن. بۇل ەڭبەكتەن باسقا «قازاق حالقىنىڭ قولونەرى», «حوزيايستۆو كازاحوۆ», «قازاق شەجىرەسى حاقىندا», «كازاحي. يستوريكو-ەتنوگرافيچەسكوە يسسلەدوۆانيە», ت.ب. ماڭىزدى دۇنيەلەردى جارىققا شىعاردى.
بەلگىلى عالىم جامبىل ارتىقباەۆ بىلاي دەپ جازادى: «قازاق ەتنوگرافيا عىلىمى حالەكەڭنەن باستالادى. حالەكەڭ ۇلكەن كىتاپ تۇگىلى, ءار ماقالاسىنا بارىنشا جاۋاپتى قارايتىن, عىلىمداعى اسىعىستىققا قارسى ادام ەدى. ول جاعىنان حالەكەڭدى عىلىمداعى اكادەميالىق ءداستۇردىڭ وكىلى دەپ تولىعىمەن اتاۋعا بولادى. ءبىز كانديداتتىق ديسسەرتاتسيامىزدى وتىزعا جەتەر-جەتپەستە اسىعىپ قورعاپ جاتقانىمىزدا, ول كىسى ءوزىنىڭ 36 جاسىندا العاشقى عىلىمي اتاعىن قورعاعانىن ايتاتىن. 1960 جىلى ماسكەۋدە ح.ارعىنباەۆ «يستوريكو-كۋلتۋرنىە سۆيازي رۋسسكوگو ي كازاحسكوگو نارودوۆ ي يح ۆليانيە نا ماتەريالنۋيۋ كۋلتۋرۋ كازاحوۆ» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. بۇل ديسسەرتاتسيادا ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى تاريحي-ەتنوگرافيالىق دەرەكتەر نەگىزىندە جانە ءوزىنىڭ شەكارالىق القاپتا ەرىنبەي-تالماي جاياۋلاپ ءجۇرىپ جيناعان ماتەريالدارىنىڭ نەگىزىندە ەرتىس بويىنداعى قازاق-ورىس قارىم-قاتىناستارىنىڭ ءارتۇرلى سالاسىن قاراستىرعان. ەرتىس بويى قازاقتارىنىڭ وزگە ۇلت وكىلدەرىنە اسەرى كۇشتى بولعانىن سول جەردىڭ تۋماسى گ.پوتانين دە كەزىندە جازعان ەدى. حالەكەڭدى بۇل جاعىنان ش.ءۋاليحانوۆتىڭ, ونىڭ دوسى ن.ءپوتانيننىڭ جولىن جالعاستىرۋشى دەپ تە اتاۋعا بولادى».
قازاقتىڭ تۋىسقاندىق جۇيەسىن, حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ەرەكشەلىگىن, قازاق قولونەرىنىڭ بىرەگەيلىگىن زەرتتەپ, ونىسىن ۇنەمى ەكى تىلدە جاريالاپ وتىرعان عالىم 1960-1970 جىلدارى عالىمداردىڭ الەمدىك باسقوسۋلارىنا ءجيى قاتىسىپ, عىلىمي باياندامالار جاساعان. قازاق ەتنوگرافياسىنىڭ جەتىستىكتەرىن جاريالاپ, رەسەي, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان ەتنوگرافتارىمەن قارىم-قاتىناستا جۇمىس جۇرگىزدى.
ح.ارعىنباەۆ قازاقتىڭ ات ابزەلدەرىنە العاش رەت عىلىمي تۇرعىدان باعا بەرىپ, ونداعى ءاربىر دەتال مەن ويۋ-ورنەكتى تالداپ, ولاردىڭ قولدانىسى جايىندا كەڭىرەك سيپاتتاعان. قامشىنى ء«مۇيىز ساپتى قامشى», «توبىلعى ساپتى سارالا قامشى», «ىرعاي ساپتى قامشى», ء«ۇش ءورىمدى قامشى», «سابى ەلىك سيراعىنان جاسالعان قامشى», «ورمە ساپتى قامشى», «قامشى ءورىمىن وزىنەن ءورۋ ءۇشىن جاسالعان قامشى» دەپ جەتەۋگە بولگەن. بۇعان قوسا قۇيىسقان, ومىلدىرىك جانە تارتپا تۇرلەرىن دە جىكتەپ بەرگەن. عالىم كەزىندە سۋرەتشىلىگىمەن دە اتى شىققان ەكەن. ءوزى زەرتتەگەن كەز كەلگەن ەتنوگرافيالىق بۇيىمدى اينا-قاتەسىز سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, باسپاحانالاردان تۇزەتۋسىز شىعارعان. كوكشەتاۋداعى مۋزەيدەن 1956 جىلى سۋرەتىن سالعان قازاق ساداعىنىڭ ەرەكشە ءتۇرى دە تاڭعالدىرادى.
«حالەل ارعىنباەۆتىڭ عىلىمدا ءونىمدى جۇمىس ىستەگەن ۋاقىتى – 1960-1980 جىلدار. سول كەزەڭدە عالىم 30-عا جۋىق عىلىمي ەكسپەديتسيانىڭ جەتەكشىسى بولىپ, ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋماعىن ارالاپ شىققان. كەيىن جازعان قۇندى ماتەريالدارىن عىلىمي جيناقتار مەن جۋرنالداردا, شەتەل باسىلىمدارىندا جاريالايدى. تاعى ءبىر ءىرى مونوگرافياسى «قازاق حالقىنىڭ قولونەرى» دەپ اتالادى. قازىرگى ەتنوگرافتار مەن قولونەرشىلەر ءۇشىن بۇل تاپتىرمايتىن ەڭبەك», دەيدى پاۆلودارداعى گ.پوتانين اتىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى ەتنوگرافيا ءبولىمىنىڭ باسشىسى جەڭىسبەك قادىر ۇلى.
جۋىقتا بۇل مۋزەيدە عالىمعا ارنالعان بۇرىش اشىلدى. وندا تۇلعانىڭ قولجازبالارى مەن ەڭبەكتەرى, فوتوسۋرەتتەرى مەن جەكە زاتتارى قويىلدى. بۇل جادىگەرلەردى قىزى ماقپال ارعىنباەۆا ارنايى اكەلىپ تاپسىرىپتى. ەتنوگراف عالىمنىڭ سوڭىنا قالدىرعان مۇرالارىن مۋزەيگە كەلۋشىلەر قىزىعا تاماشالاپ, ۇلتتىق سالت-ءداستۇر, قولونەرشىلىكتىڭ قىر-سىرى جايىندا كەڭىرەك ماعلۇمات الىپ جاتىر.
اتاپ وتەرلىگى, الداعى جىلى ەتنوگراف عالىمنىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولادى. ايگىلى عالىمنىڭ ەسىمىن جاس ۇرپاققا ناسيحاتتاۋ, ەستە قالدىرۋ ءىس-شارالارى جونىمەن ۇيىمداستىرىلىپ, باياندى ىستەر اتقارىلادى دەپ سەنەمىز.
پاۆلودار وبلىسى
