ءىس-شارادا پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونiندەگi ۇلتتىق كوميسسيا مۇشەلەرى, قازاقستان, تۇرىكمەنستان, وزبەكستان پارلامەنتتەرى پالاتالارىنىڭ سپيكەرلەرى, قىرعىزستان مەن تاجىكستاننىڭ پارلامەنت وكىلدەرى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارى, سونداي-اق ۇكىمەتتىك ەمەس جانە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, ديپلوماتيالىق كورپۋستىڭ وكىلدەرى ديالوگتىڭ 2023 جىلعا ارنالعان ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن ايقىندادى. سونىمەن قاتار جىلدىق جۇمىس جوسپارىن تالقىلاپ, بەكىتتى.
بيىلعى قازاقستان توراعالىعىندا ايەلدەردىڭ جاڭا تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالاردى دامىتۋداعى رولىنە باستى نازار اۋدارىلادى. قازاقستان ءوز كەزەگىندە ايەلدەردىڭ بارلىق سالاعا قاتىسۋى جانە ولاردى قولداۋداعى تاجىريبەسىمەن بولىسەدى. العاشقى وتىرىستا ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ ورتالىق ازيا ەلدەرىندە تسيفرلىق گەندەرلىك الشاقتىقتى جويۋ باسىم باعىت بولۋى كەرەكتىگىن ايتتى.
«پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ەلدىڭ دامۋ دەڭگەيى ايەلدەردىڭ قوعامداعى مارتەبەسىمەن ولشەنەتىنىن تالاي رەت ايتتى. بۇل كەزدەسۋ ايەلدەردىڭ وسى وڭىردەگى ەلدەردىڭ الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە ساياسي ومىرىنە قاتىسۋىن جان-جاقتى كەڭەيتۋگە ىقپال ەتەدى دەپ سەنەمىز. وسى ورايدا زاماناۋي اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار گەندەرلىك تەڭدىك ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى», دەدى ەرلان قوشانوۆ.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا توراعاسى ايدا بالاەۆا ايەلدەر بيزنەس-قاۋىمداستىق, اكادەميالىق جانە عىلىمي ورتالاردى, ۇكىمەتتىك ەمەس جانە ازاماتتىق سەكتورلاردى بىرىكتىرە الاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
«وسى پلاتفورمانى جانە ونىڭ قاتىسۋشىلارىنىڭ بەلسەندى الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز ايەلدەردىڭ, وتباسىلارىمىزدىڭ, اسىرەسە جاھاندىق جانە وڭىرلىك سىن-قاتەرلەر جاعدايىنداعى ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ جونىندەگى ورتاق پروبلەمالاردى بىرلەسىپ شەشە الامىز», دەپ اتاپ ءوتتى ايدا بالاەۆا.
سونداي-اق ول ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ عىلىمي-ساراپتامالىق قوعامداستىقتارىنىڭ دەموگرافيالىق دامۋدىڭ, گەندەرلىك تەڭدىكتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا ىنتىماقتاستىعىن كەڭەيتۋدى, ءتۋريزمدى دامىتۋ, مادەني سالادا بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋدى, ەكولوگيا سالاسىندا ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋدى, ساۋدا-ساتتىقتى, سونىڭ ىشىندە تسيفرلىق ساۋدانى دامىتۋدى ۇسىندى.
سەسسياعا پارلامەنت ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دانيا ەسپاەۆا جەتەكشىلىك ەتتى. ول ورتالىق ازياداعى ايەلدەر ديالوگىندەگى قازاقستان توراعالىعىنىڭ باسىمدىقتارىن ايتتى.
«ەلىمىزدىڭ باستاماسىمەن تسيفرلاندىرۋ ايەلدەردى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قاتىناستارعا كەڭىنەن تارتۋدىڭ جاڭا ءتيىمدى قۇرالى رەتىندە ديالوگتىڭ باسىمدىقتارى قاتارىنا ەنگىزىلدى. بۇل ماسەلەدە قازاقستاننىڭ ۇلكەن جەتىستىكتەرى بار جانە ولاردى بولىسۋگە دايىن. ەلىمىز بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى ايەلدەردىڭ ءرولى جونىندەگى ماسەلەلەردە تاجىريبە الماسۋ اياسىن كەڭەيتۋدى كوزدەپ وتىر», دەدى دانيا ەسپاەۆا.
ال پارلامەنت ءماجىلىسى حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ايگۇل قۇسپان قازاقستاننىڭ ديالوگتەگى العا قويعان ماقساتى بۇۇ-نىڭ ماقسات-مىندەتىمەن سايكەس كەلەتىنىن ايتتى.
«قازىر ءبىز بۇۇ-نىڭ ۇستانىمىنا سايكەس قىزمەت ەتىپ وتىرمىز. بۇگىنگى گەوساياسي شيەلەنىسكەن زاماندا ايەلدەر بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا اتسالىسۋى قاجەت. ولاردىڭ قولىنان كەلەدى. ورتالىق ازيانىڭ ايەلدەر قاۋىمى تاتۋلىقتى تۋ ەتىپ, بىرىككەن ىستەردى جۇمىلا اتقارساق, ول ءبىزدىڭ وڭىردەگى تۇراقتىلىعىمىزعا, قاۋىپسىزدىگىمىزگە ايتارلىقتاي ۇلەس قوساتىنىنا سەنىمدىمىن. سونىمەن قاتار ءوڭىر ايەلدەرىنىڭ ساياسات, ەكونوميكا, وزگە دە سالالارعا تۇراقتى تۇردە ارالاسقانى ءجون. بۇل اسىرەسە تاجىكستانعا قاجەت بولىپ وتىر قازىر. بۇل ەلدىڭ تاۋلى ايماقتارىندا تۇراتىن ايەلدەر قوعامنان ءسال الشاق قالىپ وتىرعان جايى بار. بارلىعى دا جوعارى تەحنولوگيانىڭ يگىلىگىن كورۋى كەرەك», دەدى ايگۇل قۇسپان.
سونداي-اق ايەلدەردىڭ تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىنا اينالماۋى ءۇشىن بىرلەسكەن ءىس-شارالار وتكىزۋ, تاجىريبە الماسۋ كوزدەلىپ وتىر. ءتىپتى قاجەت بولعان جاعدايدا كوشباسشى ايەلدەر زاڭ شىعارۋعا دا دايىن. ماسەلەن, پاندەميا كەزىندە ايەلدەر زورلىق-زومبىلىققا كوپ ۇشىراعانى بەلگىلى. سودان بەرى جاعداي كۇردەلەنبەسە, ازايعان جوق. ايگۇل قۇسپاننىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ايەلدەرى بۇل تاقىرىپتى قوزعاۋعا ق ۇلىقسىز. «بىراق قوعامداعى وسى كۇردەلى ماسەلەنى جىلى جاۋىپ قويۋعا بولمايدى. بۇل جەردە ادام ءومىرى تۇر», دەدى كوميتەت توراعاسى.
ال وزبەكستان بولسا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى ارنايى زاڭ شىعارعان. وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ولي ءماجىلىسى سەناتىنىڭ مۇشەسى گۋلنار مارۋپوۆا قازىرگى تاڭدا بۇل زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپ جاتقانىن ايتتى.
«10 زاڭ مەن 5 كودەكسكە تۇزەتۋلەر ەنگىزىپ جاتىرمىز. ءبىز تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى زاڭدى كريميناليزاتسيالادىق. زاڭدى قاتايتتىق, بۇل قىلمىس بولىپ سانالادى. ماسەلەن, وتباسىندا زورلىق-زومبىلىق كورسەتكەن ادام سوتتالىپ, بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە قامالعان بولسا, وعان راقىمشىلىق جاسالمايدى, سول مەرزىمدى سوڭىنا دەيىن وتەيدى. سونىمەن قاتار ءبىز قاۋىپسىزدىك وردەرلەرىن بەرەمىز, مۇنىڭ ىقپالى مىقتى. وتكەن جىلى ايەلدەردى قورعاۋعا 30 مىڭعا جۋىق وردەر بەرىلدى», دەدى گۋلنار مارۋپوۆا.
جالپى, قازاق قوعامىنداعى ايەل تەك ءداستۇر مەن وتباسى وشاعىن ساقتاۋشى عانا ەمەس, سونداي-اق ول ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي جانە ەكونوميكالىق ومىرىنە بەلسەنە ارالاسادى. الايدا ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, باسشىلىق قىزمەتتە كوش باستاعان ايەلدەر از. بۇۇ مالىمەتى بويىنشا ۇكىمەتتەگى ايەلدەردىڭ ۇلەسى – 4, سەناتتا – 18, ماجىلىستە – 27, ءماسليحاتتاردا 30 پايىزدى قۇرايدى. ال قالا جانە اۋدان اكىمدەرىنىڭ 1,5 پايىزى عانا ايەلدەر, وبلىس اكىمدەرى ءتىپتى 0 پايىز. عىلىم سالاسىندا – 53,4, سۋديالار قۇرامى – 51, مەۇ جانە كاسىپوداق باسشىلىعىندا – 32,3, شوب – 43, پوليتسيادا – 14,6, اسكەري سالادا – 10, كورپوراتسيا باسشىلىعىندا – 3, شارۋا قوجالىعى باسشىلىعىندا 20 پايىز ايەلدەر بار. وسى ورايدا بۇۇ-نىڭ قازاقستانداعى تۇراقتى ۇيلەستىرۋشىسى ميكاەلا فريبەرگ-ستوري كوشباسشى ايەلدەردىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, قازاقستانداعى سانداردى ەسەلەپ, جالپى ورتالىق ازياداعى قوعامعا بەلسەنە ارالاساتىن ايەلدەردىڭ ءرولىن ارتتىرۋ ماڭىزدى.
بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ساياسي ماسەلەلەر جونىندەگى كومەكشىسى, بۇۇ-نىڭ ورتالىق ازيا ءۇشىن پرەۆەنتيۆتىك ديپلوماتيا بويىنشا وڭىرلىك ورتالىعى باسشىسىنىڭ مىندەتىن ۋاقىتشا اتقارۋشى ميروسلاۆ ەنچا ديالوگتىڭ العاشقى وتىرىسىندا بەينەۇندەۋ جولدادى. ول بۇۇ-نىڭ ايماقتاعى باستامالارىنا بەلسەنە قاتىسقانى ءۇشىن قازاقستانعا العىس ايتىپ, ايەلدەر مەن جاستاردى قولداۋ اياسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل ەلىمىزدەگى بارلىق مەكەمە مەن ۇيىمدى قامتيتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. قازىرگى ۋاقىتتا باتىس ساحاراداعى بۇۇ ميسسياسىنا قازاقستاندىق 6 اسكەري باقىلاۋشى, سونىڭ ىشىندە
1 ايەل سارباز قاتىسىپ جاتىر. قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ بۇۇ بىتىمگەرشىلىك ميسسيالارىنا قاتىسۋىن كەڭەيتۋ جونىندەگى جول كارتاسىندا ايەل اسكەري قىزمەتشىلەردى دايارلاۋ تۋرالى تارماق بار. وسى ورايدا سەسسيا قورىتىندىسى بويىنشا قابىلدانعان ورتالىق ازيا ەلدەرى ايەلدەرى ديالوگىنىڭ 2023 جىلعا ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارىنا الماتىدا «ايەلدەر, بەيبىتشىلىك جانە قاۋىپسىزدىك» تاقىرىبىندا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋ ماسەلەسى ەنگىزىلدى.
«ايەلدەردىڭ قاتىسۋىمەن يننوۆاتسيالار مەن تەحنولوگيالاردى دامىتۋ سالاسىنداعى وزىق تاجىريبەلەر» تاقىرىبىنا ارنالعان سەسسيادا جاڭا تەحنولوگيالاردى دامىتۋداعى ايەلدەردىڭ ءرولىن كورسەتەتىن تابىستى يننوۆاتسيالىق جوبالار تانىستىرىلدى. وندا قاتىسۋشىلار ايەلدەر ستارتاپتارىن, جاساندى ينتەللەكت, اۋىلدىق جەرلەردە تسيفرلاندىرۋدى دامىتۋعا باعىتتالعان تسيفرلىق جوبالاردى تالقىلادى. سونىمەن قاتار وتباسى مەن قوعامنىڭ, ايەلدەر كاسىپكەرلىگىنىڭ, كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ مەن جۇمىسپەن قامتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋ جولدارىن ۇسىندى.
بۇۇ ايەلدەر وڭىرلىك ءوفيسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا ەۋروپا مەن ورتالىق ازيا اۋماعىندا 60 ميلليوننان استام ايەل ءموبيلدى ينتەرنەتكە قول جەتكىزە الماي وتىر. سوندىقتان ەرلەرگە قاراعاندا وقۋ مەن ەكونوميكالىق دامۋ مۇمكىندىكتەرىن ءجيى پايدالانا المايدى. ناقتى جانە جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنداعى گەندەرلىك تەڭسىزدىك ورتا مەكتەپتە باستالىپ, جوعارى سىنىپتا نىعايادى, جوعارى وقۋ ورنىندا قارقىن الىپ, ەڭبەك نارىعىنا دەيىن جالعاسادى. ناتيجەسىندە, ايەلدەر تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيالاردى جاساۋعا جاۋاپتى سالالاردا سالىستىرمالى تۇردە جەتكىلىكسىز قامتىلعان. سونىمەن قاتار ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, زاماناۋي تسيفرلىق ترانسفورماتسيا ايەلدەردىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە جول اشادى ءارى ورتالىق ازيانىڭ بارلىق مەملەكەتى جاريالاعان گەندەرلىك تەڭدىكتى ارتتىرۋ ماقساتىنا پايدالانىلادى.
ورتالىق ازيا ەلدەرى ايەلدەرىنىڭ ديالوگى ءۇش جىل بۇرىن جۇمىس ىستەي باستادى. بۇل – وڭىردەگى ايەل پارلامەنتشىلەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ مەن نىعايتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋعا ارنالعان بەيرەسمي الاڭ. ديالوگكە 2021 جىلى وزبەكستان جانە 2022 جىلى تۇرىكمەنستان توراعالىق ەتتى. ديالوگ بۇۇ-نىڭ ورتالىق ازيا ءۇشىن پرەۆەنتيۆتىك ديپلوماتيا جونىندەگى وڭىرلىك ورتالىعى, بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ جانە «بۇۇ-ايەلدەر» قۇرىلىمىنىڭ قولداۋىمەن قۇرىلىپ, قىزمەت ەتىپ كەلەدى. جالپى, ورتالىق ازيا ەلدەرى ايەلدەرىنىڭ ديالوگى «ايەلدەر, بەيبىتشىلىك جانە قاۋىپسىزدىك» جاھاندىق كۇن تارتىبىنە, 2030 جىلعا دەيىنگى تۇراقتى دامۋ كۇن تارتىبىنە, جاھاندىق ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ جونىندەگى ءىس-قيمىل ونجىلدىعىنا جانە بۇۇ قولداۋىمەن ازىرلەنگەن باسقا دا نورماتيۆتىك نەگىزدەمەلەرىن قولدايدى.
بۇۇ ديالوگتەگى قازاقستاننىڭ توراعالىعىنا زور ءۇمىت ارتىپ وتىر. اسىرەسە قازىرگى گەوساياسي تۇراقسىزدىق كەزىندە شيەلەنىسكەن ماسەلەلەردى شەشۋدە ايەلدەردىڭ ءرولى ەرەكشە ەكەنىن ايتادى ۇيىم ساراپشىلارى. سوندىقتان ديالوگ اياسىندا وتكىزىلەتىن ىرگەلى جيىندار ناتيجەلى بولادى دەگەن جوسپار بار.
ايتا كەتەيىك, وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ولي ءماجليسى سەناتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا 2021 جىلى وزبەكستان ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ جەتەكشى ايەلدەر ديالوگىنە توراعالىق جاساعان كەزىندە 12 ءتۇرلى ءىس-شارا ۇيىمداستىرىپ, 8 ماڭىزدى قۇجات قابىلداعان.
