قاۋىپ-قاتەر العاشقى قار تۇسكەنشە سەيىلمەيتىنى بەلگىلى. ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىنداعى ورمان ءورتى, اسىرەسە اباي وبلىسىنداعى ادام جانىن تۇرشىكتىرەتىن الاپات جاعداي بارشاعا ساباق بولۋعا ءتيىستى. ەتەك-جەڭىمىزدى جيناپ, بۇل تاراپتاعى بار شارۋانى تاپ-تۇيناقتاي ەتپەسەك, تامىلجىعان تاماشا تابيعاتتىڭ اي-نۇرىنا جازىلماستاي كىرەۋكە تۇسەرى ءسوزسىز.
كورىكتى كوكشە وڭىرىندەگى مايەكتى جەر – «كوكشەتاۋ» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى. اتالعان پارك 1996 جىلدىڭ 10 ساۋىرىندە ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن قۇرىلعان بولاتىن. جالپى اۋماعى – 182076 گەكتار. اقمولا وبلىسىنىڭ زەرەندى مەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ يمانتاۋ, شالقار ءتارىزدى اجارلى وڭىرلەرىن الىپ جاتىر. بۇل جەرلەر ماڭگى جاسىل قاراعايلار مەن قولدىڭ سالاسىنداي اققايىڭدارىمەن عانا ەمەس, الاشتىڭ ايتۋلى پەرزەنتتەرىنىڭ اق بەسىگى بولعان, ارىداعى كونە تاريحتىڭ قۇندى قۇپياسى قويناۋىنا بوككەن سىرشىلدىعىمەن دە قىمبات. تىكەلەي تاقىرىپقا قاتىسى بولماسا دا, ۇلتتىق پاركتىڭ ىشىندە كونە تاريحتىڭ كەبەجەسىن اشىپ, تىلسىمعا تارتار, تۇڭعيىققا ەنگىزەر تاريحي سوقپاقتاردىڭ سان الۋان ەكەنىن سىنالاپ ايتا كەتسەك, جالپى, وسى ءوڭىردىڭ كوركەمدىگىنە وزگەشە مازمۇن ۇستەيتىنى داۋسىز.
ءورت قاۋپىنىڭ الدىن الۋ باعىتىندا ۇلتتىق پارك باسشىلىعى كوڭىلگە قونىمدى بىرقىدىرۋ شارۋانى قولعا العانى بايقالادى. كىرپىك قاقپاي كۇزەتۋ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى نىعايتۋ ءوز الدىنا, ەڭ الدىمەن, تابيعات پايدالانۋشىلاردى تارتىپكە شاقىرىپ, باعا جەتپەس بايلىعىمىزدى بۇلدىرمەي, كەلەر ۇرپاققا مۇرا ەتۋگە الدىمەن ءوزىمىز جاۋاپتى ەكەنىمىزدى جۇرتتىڭ جەتەسىنە جەتكىزسەك دەپ تالپىنعان. تابيعاتتى قورعاۋ تاقىرىبىندا پاراقشالار تاراتىلعان. جاي عانا پاراقشالار ەمەس, ەل بايلىعىن ءتيىمدى پايدالانىپ, تۋعان ۇيىڭمەن تەڭدەس تابيعاتتى قادىرلەي ءبىلۋ, قورعاي ءبىلۋ باعىتىندا سانالى جاننىڭ جەتەسىنە جەتەتىندەي اڭگىمە وربىتكەن. ءبىر كەرەگى دە وسى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا 13 ماقالا جاريالاپتى. ارقيلى ۇيىمدار مەن وڭىردەگى وقۋ ورىندارىندا 83 مارتە ءدارىس وقىپ, تابيعات تاقىرىبىندا پىكىر الماسقان. اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنا ەرەجەنى قاتاڭ ساقتاۋ تۋرالى جۇزدەگەن ۇسىنىس جولدانعان. بارلىق فيليالىندا تۇراقتى راديوبايلانىس ورناتىلعان. 30 توننا جانار-جاعارمايىن جەتكىزىپ العان. ورماندى القاپتاردا قاۋىپ-قاتەر تونە قالسا, ءورتتىڭ وشاق كوزى جايىلىپ كەتپەۋى ءۇشىن مينەرالدى جولاقتار تارتىلعان. جىلدىق جوسپارلارى 11190 شاقىرىم بولسا, كۇنى بۇگىنگە دەيىن 2544 شاقىرىم جەر قامتىلعان. ۇلتتىق پارك اۋماعىندا كەز كەلگەن قاۋىپ-قاتەردى قاس-قاعىم ساتتە انىقتاپ, الدىن الۋ ءۇشىن 10 ءورت مۇناراسى ورناتىلعان. بەس بىردەي ءورت ءسوندىرۋ ستانساسى بار, 11 ءورت ءسوندىرۋ اۆتوماشيناسى ساقاداي ساي. سونداي-اق اسپالى جابدىقتارى بار 27 تراكتور, 16 پاترۋلدىك ماشينا, وزگە دە قۇرال-جابدىقتارمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن. بۇل باعىتتاعى اتقارىلعان بار شارۋانى تياناقتى تەكسەرگەن كەزدە ۇلتتىق پاركتىڭ ءورت قاۋپىنە دايىندىق دەڭگەيى 8,6 باللدى قۇراپ وتىر. ارينە, اپات ايتىپ كەلمەيدى, بيىلعى جىلدىڭ 12 ماۋسىمى كۇنى جالپى اۋماعى 0,1 گەكتار جەردە وت ۇشقىنى انىقتالىپ, لەزدە جويىلدى. ازىرگە, قاۋىپ نايزاعايدان بولدى دەگەن جورامال ايتىلىپ وتىر. ۇلتتىق پاركتىڭ ءاربىر فيليالىندا قاجەت بولا قالعان كەزدە اۆتوتسيستەرنالاردى سۋمەن تولتىراتىن سۋ ايدىندارى بار.
وبلىستا 230 بىرلىك تەحنيكا, 3 ءورت ءسوندىرۋ ستانساسى, 32 موتوپومپا دايىن تۇر. ورتكە قارسى كۇرەسۋگە جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتتەرى مەن ورمان ينسپەكتسياسى قىزمەتكەرلەرىنەن 56 جەدەل توپ قۇرىلعان. قانشالىقتى جۇمىس جۇرگىزىلگەنىمەن, تابيعاتقا تاعىلىق مىنەز كورسەتۋ تىيىلماي تۇرعانىن دا وكىنىشپەن ايتا كەتۋگە بولادى. ۇلتتىق پاركتىڭ ينسپەكتورلارى تابيعات پايدالانۋشىلاردىڭ ءورت قاۋپى ەرەجەلەرىن بۇزعانى ءۇشىن 14 مارتە اكىمشىلىك حاتتاما تولتىرعان. دەر كەزىندە انىقتالىپ, الدىن الماسا, پارك قىزمەتكەرلەرى شيراقتىق تانىتپاسا, جاۋھار تابيعاتتىڭ اعزاسىنا قانشاما جارا تۇسەر ەدى. سونداي-اق ورمان ىشىنە قوقىس توگۋ وقيعاسى از دا بولسىن كەزدەسىپ جاتادى.
الداعى ۋاقىتتا ۇلتتىق پارك ورمان جانە دالا ورتتەرىن دەر كەزىندە انىقتاۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن جالپى كولەمى 1 ملرد تەڭگەگە ارنايى قۇرىلعى ساتىپ الۋدى جوسپارلاپ وتىر. سونداي-اق سۋ تاراتقىشتار مەن بۇرىككىشتەر, تىرما ءتارىزدى قۇرال-جابدىق الۋ دا كوزدەلگەن. اعىمداعى جىلى پارك 36,3 گەكتار القاپقا كوشەت وتىرعىزىپتى. بۇل دا تابيعاتقا كەلگەن زياننىڭ ورنىن تولتىرىپ, كەلەشەكتىڭ كوكجيەگىن نۇرلاندىرۋ ءۇشىن اتقارىلىپ جاتقان يگى شارۋا.
تامىلجىعان تابيعات تابيعي پاركتىڭ اياسىندا عانا ەمەس, كوركەم كەلبەتى كوز سۇيسىندىرەتىن كوكشەتاۋ مەن قورعالجىننىڭ اراسىنداعى سايىن دالا سۇلۋلىققا مالىنىپ تۇر. شىرايلى ولكەنىڭ شىرقى كەتپەۋى ءۇشىن وسى ءبىر قاۋىپتى كەزەڭدى ءمىنسىز وتكىزۋ مىندەتى جۇكتەلگەن.
ء«ورت قاۋپى باستالعالى وقىس وقيعا جيىلەدى», دەيدى وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى نۇرلان اتىعاەۆ, – وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 26 پايىزعا جوعارى. نەگىزگى سەبەپتەرىن تالدايتىن بولساق, ەڭ الدىمەن, حالىقتىڭ جالپىعا ورتاق ەرەجەنى ساقتاي بەرمەيتىنى بايقالادى. ماسەلەن, 15 مارتە ءدال وسىنداي جاعدايدا ءورت شىققان. تابيعاتتىڭ اسەرى بار ەكەندىگىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. بەس رەت نايزاعايدىڭ تۇسۋىنەن وقىس وقيعا ورىن الدى. ورمان ءورتى, اسىرەسە زەرەندى, ارشالى اۋداندارىندا كوبىرەك. تابيعي ءورتتىڭ پايدا بولۋ قاۋپىن ازايتىپ, مەيلىنشە سەيىلتۋ ءۇشىن قىرۋار شارا اتقارىلىپ جاتقانىمەن, ءالى دە وزەكتى ماسەلە از ەمەس. ەڭ باستىسى, وبلىستاعى ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىندە قاجەتتى ءورت ءسوندىرۋ تەحنيكالارى جەتىسپەيدى. قولدا بارىنىڭ 60 پايىزى ابدەن ەسكىرگەن. ورمان قورىن جالعا الۋشىلاردىڭ دا بۇل تاراپتاعى جۇمىسىن شيراتا ءتۇسۋ كەرەك. «بۇقپا», «باراپ» ورمان شارۋاشىلىقتارىندا جانە رەسپۋبليكالىق «ورمان» سەلەكتسيالىق ورتالىعىندا ورتكە قارسى كۇرەس ستانسالارى جوق.
بۇگىنگى كۇنى ءتيىستى نورماعا سايكەس ءورت ءسوندىرۋ ماشينالارىنىڭ كولەمى مەملەكەتتىك ورمان قورىنىڭ جالپى اۋقىمىن باستى نەگىزگە الا وتىرىپ ەسەپتەلەدى. ەگەر بارلىق ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا ساقاداي ساي بولسا, تۇتانعان ءورتتى دەر كەزىندە تۇنشىقتىرۋعا بولار ەدى. مامانداردىڭ بايىپتاۋىنا قاراعاندا, ورمان شارۋاشىلىقتارىنداعى جالعىز ءورت ماشيناسىنىڭ قاۋقارى جەتىمسىز. كەمىندە ەكى ماشينادان بولعانى ءجون. سوندا عانا الاپات ءورتتىڭ اۋقىمىن كەڭەيتپەي, دەر كەزىندە سوندىرۋگە مۇمكىندىك بولار ەدى. بۇگىنگى تاڭدا ورمان ىشىنەن كوزگە كورىنەر-كورىنبەس بولىپ سىزدىقتاپ شىعاتىن ءتۇتىندى بىردەن انىقتاۋعا ابدەن مۇمكىندىك بار. ول ءۇشىن جوعارى بىرلىكتەگى كامەرالار مەن بەينەباقىلاۋ جۇيەسىن ورناتۋ. بۇل جۇيە «بۋراباي» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ اۋماعىندا قولدانىلۋدا. وتكەن جىلى بىرەر مارتە جاڭا جۇيەنىڭ جاقسىلىعى كورىندى. الداعى ۋاقىتتا ءدال وسىنداي زاماناۋي قۇرىلعىنى «كوكشەتاۋ» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنە ورناتۋ جوسپارلانىپ وتىر. قالعان اۋماقتا مۇنداي قۇرىلعىنىڭ جوقتىعىنان وقىس وقيعانى دەر كەزىندە انىقتاۋ ازىرگە مۇمكىن بولماي تۇر. تاياۋدا زەرەندى اۋدانىنداعى مولودەجنىي ەلدى مەكەنىنىڭ ماڭايىندا قاۋ ءشوپ ورتەنىپ, جالىن ورماندى القاپتى شارپىدى. التى گەكتارعا جۋىق اعاش كۇيىپ كەتتى. ءورت سوندىرۋگە 28 تەحنيكا, ەكى جۇزدەن استام ادام جۇمىلدىرىلدى. قازىرگى كۇنى ءورتتىڭ سەبەپتەرى انىقتالىپ جاتىر. ستەپنوگور قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى قارابۇلاق اۋىلىندا دا مامىر ايىنىڭ سوڭىندا ەكى گەكتار القاپتى ءورت شالدى. مىنە, وسىنداي وقىس وقيعالار ورىن الىپ وتىر.
قاۋىپ-قاتەردىڭ وشاعى جانە بىزدىڭشە ەڭ نەگىزگىسى وڭىردەگى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ جىل سايىن القاپتارىن تازارتىپ, ەسكى سابان مەن قاۋ ءشوپتى ورتەۋ كەزىندە تۋىندايدى. قانشا سوندىردىك دەگەنىمەن, قولامتانىڭ جەلمەن قايتا تۇتانۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇل ورايداعى ەرەجە مىقتاپ ەسكەرىلۋى كەرەك. قاۋىپتى كەزەڭ وسىدان ەكى اي بۇرىن باستالعانىمەن, مينەرالدى جولاقتاردى جاڭارتۋ جۇمىستارى ءالى كۇنگە دەيىن اياقتالماعان.
«ورمان-توعايدىڭ اۋماعىندا قاۋ ءشوپتى جاعۋ تاراپىندا ءالى دە بىرقاتار ماسەلە بار», دەيدى وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى نۇرلان اتىعاەۆ, – ورمان شارۋاشىلىعى كوميتەتى توراعاسىنىڭ بۇيرىعىنا سايكەس قاۋىپتى كەزەڭ باستالىسىمەن وت جاعۋعا تىيىم سالىنادى. وسى جاعىن مىقتاپ ەسكەرۋ قاجەت.
ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىنا سايكەس, «قازاۆياقۇتقارۋ» اكتسيونەرلىك قوعامى – بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمدارعا تىكۇشاق قىزمەتىن كورسەتەتىن بىرىڭعاي وپەراتور. بيىلعى جىلدىڭ ءورت قاۋپى مولايعان ماۋسىمىندا وبلىستىڭ جەتى اۋدانىنداعى ورمان القاپتارىن كۇزەتۋ, شولۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. بۇل رەتتە, ايتا كەتەتىن ءبىر جايى, ءبىر ماۋسىم ىشىندە سۋ توگەتىن قۇرىلعىمەن جابدىقتالعان جالعىز-اق اۆياپاترۋل بار, قالعان اۆيا كومپانيالار تەك باقىلاۋ جۇمىستارىن عانا اتقارا الادى. دەمەك الداعى ۋاقىتتا جالعىز ۇشىپ بارلاۋ عانا ەمەس, وقىس وقيعا ورىن الا قالعان جاعدايدا قاجىرلى قايرات كورسەتەتىن مۇمكىندىگى بولۋى كەرەك شىعار.
تاعى ءبىر تاراتىپ ايتا كەتەتىن دۇنيە, ءبىر كەزدە ورمان مەكەمەلەرى قىزمەتكەرلەرى قىسقارتىلعاندىقتان, قولدىڭ قىسقا بولىپ تۇرعانى دا بەلگىلى. سونداي-اق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ورتكە جول بەرگەن كىنالىلەردى انىقتاۋ مەن الدىن الۋ جۇمىستارىن ءالى دە شيراتا ءتۇسۋ كەرەك. سوندا عانا قىزىل جالىننىڭ قاسىرەتىنەن امان قالامىز.
اقمولا وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى دا قاۋىپتى كەزەڭدە قاۋىرت جۇمىس ىستەپ جاتىر. ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىنىڭ دايىندىعى 8,64 بالدى قۇرايدى. جىل باسىنان بەرى ورمان ءورتىنىڭ الدىن الۋ بويىنشا بىرقىدىرۋ جۇمىس جۇرگىزىلگەن. اڭداتپالار ورناتىلىپ, پاراقشالار تاراتىلعان. اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنا 178 ۇيعارىم جولدانعان. قازىر ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىندە 130 توننا جانار-جاعارماي قورى بار. قاۋىپتى كەزەڭ باستالعانعا دەيىن 10 مىڭ گەكتار القاپ قاۋ شوپتەن تازارتىلعان. جالپى ۇزىندىعى 12510 شاقىرىم مينەرالدانعان جولاقتار جوباعا كەلتىرىلگەن. 2021 جىلى 290 ملن تەڭگەگە 23 تەحنيكا ساتىپ الىپتى. ال وتكەن جىلى 22 بىرلىك تەحنيكا الىنعان. ايتسە دە, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى ودان ءارى نىعايتۋ قاجەت.
– قازىرگى ۋاقىتتا بيۋدجەتتىك وتىنىمدەر جولداندى, دەيدى وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى رۋسلان اۋباكىروۆ, – جالپى قۇنى 1,1 ملرد تەڭگەگە 4 ءورت ءسوندىرۋ ماشيناسىن, 13 پاترۋلدىك كەشەندى جانە 13 پاترۋلدىك ماشينا ساتىپ الۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
قالاي بولعان كۇندە دە تاماشا تابيعاتتىڭ مول بايلىعىنىڭ ءبىر شىرپىسىن شاشاۋ شىعارماي كۇزەتكەن ابزال. بۇل – بۇگىنگى بەرەكە بوككەن بايلىق قانا ەمەس, ەرتەڭگى كۇننىڭ ەنشىسىندەگى, كەلەر ۇرپاقتىڭ قاجەتىنە جارايتىن سىباعا.
اقمولا وبلىسى
