ءىىم ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, بۇرىن نەگىزىنەن «قولما-قول» جاسالىپ كەلگەن الاياقتىق قىلمىستارى كەيىنگى جىلدارى, اسىرەسە پاندەميا كەزىندە ۆيرتۋالدى الەمگە قاراي ويىسقان. ينتەرنەت الەمىنىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرىپ العان كانىگى كيبەرالاياقتار حالىقتىڭ تسيفرلىق ساۋاتتىلىعىنىڭ تومەندىگىن شەبەر پايدالانىپ, اڭعال جانداردىڭ اقشاسىن جىمقىرۋىن دوعارار ەمەس. جالپى, وتكەن جىلى ەلىمىزدە 20,5 مىڭ ينتەرنەت الاياقتىق قىلمىسى تىركەلىپتى. بۇل ءبىر جىل بۇرىنعى كورسەتكىشتەن 4 پايىزعا تومەن بولعانىمەن, ولاردىڭ تۇرلەرى ءبىرىن كەسسەڭ, ەكىنشىسى ءوسىپ شىعاتىن اجداھانىڭ باسىنداي كوبەيىپ جاتىر.
ەلىمىزدە كوپ كەزدەسىپ جۇرگەن الاياقتىق تۇرلەرىنە: ينتەرنەت-دۇكەنمەن بايلانىستى الاياقتىقتار, فيشينگ, ينتەرنەت ارقىلى قايىر سۇراۋ, تەلەفون-الاياقتىق, SMS-الاياقتىق جانە ينتەرنەت-بانكينگ ارقىلى جاسالاتىن قىلمىستار جاتادى. قۋلىعىنا قۇرىق بويلامايتىن زاماناۋي قىلمىسكەرلەردىڭ «يدەيالارى» مۇنىمەن تاۋسىلماق ەمەس. ولارعا قارسى ساقتىق شارالارى جاسالعان سايىن ورشەلەنە ءتۇسىپ, جىمىسقى ويلارىن ودان ءارى ورىستەتىپ, نەبىر قيتۇرقى امال-ايلالاردى ومىرگە اكەلىپ جاتىر. مىسالى, قالتاڭداعى اقشاڭدى كوزىڭدى باقىرايتىپ قويىپ جىمقىرىپ كەتۋ ءوز الدىنا, قىلمىسىنىڭ ءىزىن جاسىرۋدا «سۋدان قۇرعاق شىعىپ», الدىنا جان سالماي جۇرگەن «اقىلماندارى» دا ارالارىندا از ەمەس. سونداي قىلمىس «كەستەسىنىڭ» ءبىرى بىلايشا ءوربيدى.
اۆتوبۋستا نەمەسە باسقا قوعامدىق ورىندا ءسىزدىڭ تەلەفون ارقىلى بانك قوسىمشاسىنا كىرەتىن ءتورت ساندى كودىڭىزدى كورىپ العان قىلمىسكەر امالىن تاۋىپ تەلەفونىڭىزدى قولدى قىلادى. سوسىن ءوزىنىڭ دوسىنا حابار بەرەدى. دوسى بانكوماتتىڭ الدىنا بارىپ, سول جەردەگى ءبىر ادامدى ۇستاپ الادى دا: «اعا, كوكە, ماعان اۋىلدان اتا-انام اقشا اۋدارۋى كەرەك ەدى. بىراق ءوزىمنىڭ تەلەفونىم ىستەمەي تۇر. اقشانى سىزگە جىبەرسە, بانكوماتتان شەشىپ بەرەسىز بە؟», دەپ جالىنىپ-جالپايىپ وتىنەدى. الگى ادامدى الداپ-سۋلاپ كوندىرگەن سوڭ, قىلمىسكەر ءوز سىبايلاسىنا ونىڭ ءنومىرىن ايتادى دا, دوسى ۇرلانعان تەلەفوننىڭ بانك قوسىمشاسىنداعى بارلىق اقشانى الگى ادامنىڭ شوتىنا اۋدارادى. ەرىكسىز تۇردە قىلمىستىق «سىزبانىڭ» قاتىسۋشىسى بولىپ جاتقانىن سەزبەگەن ازامات وزىنە كەلىپ تۇسكەن قاراجاتتىڭ ءبارىن بانكوماتتان شەشىپ الىپ, الاياقتىڭ قولىنا ۇستاتادى. سودان كەيىن ءبىرىنشى قىلمىسكەر ۇرلانعان تەلەفوندى لاقتىرىپ تاستايدى...
تەلەفونىن جوعالتقان ادام پوليتسياعا ارىز جازعاننان كەيىن, ءتارتىپ ساقشىلارى بانكوماتتان اقشانى شەشىپ بەرگەن ادامدى ۇستايدى. ال شىن قىلمىسكەرلەر بۇل كەزدە جەڭىل جولمەن كەلگەن اقشاعا مەيرامحانادا توي تويلاپ نەمەسە كەلەسى قۇرباندىعىن ىزدەپ, كوشە تورۋىلداپ جۇرەدى...
اسقان شەبەرلىكپەن ۇيىمداستىرىلعان بۇل قىلمىستىق جولدا كيبەرالاياقتىقتىڭ دا بەلگىسى بار. ويتكەنى قۇقىق بۇزۋشىلىق بانك قوسىمشاسىن قولدانۋ ارقىلى جاسالىپ وتىر. دەگەنمەن ماماندار قازىرگى كۇنى ينتەرنەت ارقىلى جاسالاتىن الاياقتىق قىلمىستارىنىڭ كوبى ونلاين ساۋدامەن بايلانىستى ەكەنىن ايتادى. ماسەلەن, الاياقتار بەلگىلى جارناما سايتتارىندا جانە الەۋمەتتىك جەلىلەردە جارنامالار جاريالايدى. ولار تاۋاردىڭ نەمەسە قىزمەتتىڭ باعاسىن ادەتتەگىدەن تومەن قىلىپ كورسەتەدى دە, الدىن الا تولەم جاساۋدى سۇرايدى. ءبىر قاراعاندا, قاراپايىم عانا الداۋ جولى بولىپ كورىنگەنىمەن, سولاردىڭ قۇرىعىنا دا ءتۇسىپ قالىپ جاتاتىن اڭعالدار ارامىزدا از ەمەس.
تاياۋ كۇندەرى ءبىز ىشكى ىستەر مينيسترلىگى دايىنداعان قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قوعاممەن سەرىكتەستىكتە قامتاماسىز ەتۋدىڭ 2024-2028 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى جوباسىنىڭ شەڭبەرىندە تسيفرلىق كريميناليستيكالىق زەرتحانا جۇمىسىن باستاعانىن جازعان ەدىك. ىشكى ىستەر ورگاندارىنا العاش رەت ەنگىزىلىپ وتىرعان كومپيۋتەرلىك-تەحنيكالىق زەرتتەۋلەر مەن جەكە باستى بيومەتريالىق سايكەستەندىرۋدىڭ زاماناۋي جۇيەسى ينتەرنەت جانە تسيفرلى تەحنولوگيالار ارقىلى جاسالاتىن قىلمىستاردى اشۋعا باعىتتالماق. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ۆيرتۋالدى الەمدە جانە تسيفرلىق كەڭىستىكتە جاسالعان كەز كەلگەن ارەكەت, سونىڭ ىشىندە قۇقىققا قايشى ىستەر ءوزىنىڭ ءىزىن قالدىرماي قويمايدى. اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردان حابارى بار ماماندار ولاردى وڭاي تابادى. سوندىقتان ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جەدەل كريميناليستيكالىق دەپارتامەنت بازاسىندا اتالعان زەرتحانانىڭ قاناتقاقتى جوباسىن ىسكە قوستى.
– زەرتحانا ماماندارى ەكى باعىتتا جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ءبىرى – باعدارلامالىق-اپپاراتتىق كەشەندەردى پايدالانا وتىرىپ, كومپيۋتەرلىك-تەحنيكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ. بۇل تسيفرلىق ىزدەرمەن جۇمىس ىستەۋگە, ولاردى موبيلدىك قۇرىلعىلاردان, بەينەتىركەۋ جانە كومپيۋتەرلىك قۇرالداردان, ونىڭ ىشىندە قۇرىلعىلاردىڭ جادىنان جويىلعان دەرەكتەردى, رەزەرۆتىك كوشىرمە فايلداردى (بۇلتتى دەرەكتەردى) الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشىسى – بيومەتريالىق بەلگىلەر (بەينەلەردى تالداۋ) بويىنشا جەكە باستى سايكەستەندىرۋدى پايدالانا وتىرىپ, فوتو-ۆيدەو بويىنشا پورترەتتىك زەرتتەۋلەر. بۇل مامانعا اۆتوماتتىق رەجىمدە قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعان جانە سىرتقى باقىلاۋ بەينەكامەرالارىنا ءتۇسىپ قالعان ادامداردى ءىىم دەرەكقورلارى بويىنشا ىزدەۋدى جانە انىقتاۋدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى ءىىم ماماندارى.
ىشكى ىستەر ورگاندارىندا پايدا بولعان تاعى ءبىر جاڭا قۇرىلىم – «كيبەرپول» ارنايى ءبولىنىسى. جۋىردا قاراعاندى وبلىسىندا اشىلعان ءبولىنىستىڭ جۇمىسىمەن وبلىس اكىمى ەرماعانبەت بولەكباەۆ ارنايى كەلىپ تانىسقان بولاتىن.
– كيبەرقىلمىسپەن كۇرەسەتىن ءبولىمنىڭ اشىلۋى – ۋاقىت تالابى. ينتەرنەت پەن تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ ومىرىمىزگە ءسىڭىسىپ كەتكەندىگى سونداي, ءبىز كەي جاعدايلاردا پوشتامىزعا نەمەسە تەلەفونعا كەلگەن سىلتەمەلەردىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەنىن دە اڭعارماي, كىرىپ جاتامىز. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان الدىن الۋ جۇمىستارىنىڭ جۇرگىزىلىپ جاتقانىنا قاراماستان, الاياقتاردىڭ قۇرىعىنا ءتۇسىپ جاتقان تۇرعىندار از ەمەس. سوندىقتان دا بۇل قىلمىس تۇرىمەن كۇرەسۋگە جاڭا تاسىلدەر قاجەت, – دەدى ەرماعانبەت بولەكباەۆ.
كيبەرقىلمىستارمەن كۇرەسكە جەتەكشى ءىت-كومپانيالاردىڭ ماماندارى مەن ءىىم ب.بەيسەنوۆ اتىنداعى قاراعاندى اكادەمياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى تارتىلىپ وتىر. ء«بىز ينتەرنەت-الاياقتىقپەن كۇرەسۋدىڭ جاڭا ءتاسىلىن قولعا الۋعا شەشىم قابىلدادىق. جابىرلەنۋشىلەردىڭ ارىزى ەندى ء«بىر تەرەزە» قاعيداتى بويىنشا قابىلدانادى. جەدەل ۋاكىلدەر, تەرگەۋشىلەر جانە كريميناليستەر ءبىر جەردە قىزمەت اتقاراتىن بولادى. بۇرىن جابىرلەنۋشىلەردىڭ ارىزى ءبىر ادامنان ەكىنشى قىزمەتكەرگە وتەتىن. ءسويتىپ, ءبىز بۇل ارالىقتا 3-4 كۇن جوعالتاتىنبىز. قازىر جابىرلەنۋشىلەردىڭ اقشاسى باسقا قولعا وتپەۋ ءۇشىن بۇعاتتاۋ جۇمىستارىن جاساۋعا مۇمكىندىگىمىز بار», دەدى وبلىستىق پد باستىعى سانجار ءادىلوۆ.
قاراعاندى وبلىسىنداعى «كيبەرپول» ارنايى ءبولىنىسى تسيفرلىق زەرتحانامەن جابدىقتالعان. بولىنىستەگى ماماندار گادجەتتەردى باقىلاۋ ارقىلى ينتەرنەت-الاياقتار قولداناتىن باعدارلامالاردى دا انىقتاي الادى. قازىرگى ۋاقىتتا اتالعان ءبولىنىستىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرى دە بار. وتكەن اپتادا كيبەرپول قىزمەتكەرلەرى الاياقتىقپەن اينالىسقان ەكى قىلمىستىق توپتى قۇرىقتادى.
كيبەرقىلمىسكەرلەردىڭ قۇرىعىنا تۇسپەۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ساقتىق شارالارىن ۇنەمى جۇرتشىلىقتىڭ ەسىنە سالىپ كەلەدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, بانك نەمەسە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرى بولىپ حابارلاسىپ, نەسيە راسىمدەۋ, م ۇلىكتى ساتۋ نەمەسە اقشانى قاۋىپسىز شوتتارعا اۋدارۋ, قانداي دا ءبىر باعدارلامالار ورناتۋ تۋرالى «تەلەفون» نۇسقاۋلار بەرەتىن ادامدارعا ەشقاشان سەنبەۋ كەرەك. بانك پەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ارنايى وپەراتسيالاردى ەشقاشان تەلەفون ارقىلى جۇرگىزبەيدى. ء«وزىن بانك نەمەسە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرى دەپ تانىستىرعان بوگدە ادامدار قوڭىراۋ شالعان كەزدە تۇتقانى قويىپ, سىزگە قىزمەت كورسەتەتىن بانكتىڭ سەنىم تەلەفونىنا نەمەسە پوليتسياعا قوڭىراۋ شالۋ قاجەت», دەيدى ماماندار.
ءوزىڭىز تۋرالى جەكە مالىمەتتى, پلاستيكالىق كارتالاردىڭ دەرەكتەمەلەرىن, اۋدارىمدار تۋرالى تۇبىرتەكتەردى, كودتار مەن قۇپيا سوزدەردى ەشكىمگە بەرمەۋ; بەلگىسىز جانە تەكسەرىلمەگەن سايتتارعا سەنبەۋ; تەكسەرۋسىز الدىن الا تولەم جاساماۋ; تاۋاردى العاننان كەيىن عانا تولەم جاساۋ تۋرالى كەلىسۋ; كۇماندى كەلىسىمدەر بويىنشا اقشا اۋدارىمدارىن جاساماۋ; قوسىمشالاردى ورناتۋ ءۇشىن App Store جانە Play Market سىندى رەسمي باعدارلامالاردى پايدالانۋ; بانك قوسىمشالارىنا كىرۋ پارولدەرىن ۇنەمى وزگەرتىپ وتىرۋ سىندى ساقتىق شارالارى الاياقتاردىڭ قۇربانى بولۋدىڭ الدىن الادى.
