ءپىرىمجار ناۋرىزباەۆ جەڭىسكە ساناۋلى كۇن قالعاندا, ناقتىراق ايتساق, 1945 جىلى 26 ءساۋىر كۇنى بەرلين تۇبىندە قازا تاپقان. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىنداعى ەرلىگى ءۇشىن 499 وتانداسىمىز كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن العان. ونىڭ 99-ى قازاق. وسىعان دەيىن وزبەكتەر «يەلەنىپ كەلگەن» گەنەرال-مايور سابىر راحيموۆ پەن بولىمشە كومانديرى راسۋل ەسەتوۆتى باتىرلارىمىزدىڭ قاتارىنا قوسقانىمىزعا كوپ بولا قويعان جوق. دەمەك باتىرلارىمىزعا قاتىستى دەرەكتەردىڭ جاڭا مالىمەتتەرمەن تولىعۋى زاڭدىلىق.
ەندى پ.ناۋرىزباەۆتى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنعان قۇجاتتاعى دەرەكتەرگە نازار اۋدارايىق. «1945 جىلى 15 ساۋىردە ودەر وزەنى بويىنداعى شايقاستا ۆزۆود كومانديرى, جولداس ناۋرىزباەۆ ءوز ۆزۆودىمەن ءبىرىنشى بولىپ سۋ توسقاۋىلىن بۇزىپ, باتالونعا جول اشتى. 1945 جىلى 16 ساۋىردە لينيچ قالاسى ءۇشىن شايقاستا جاۋ ەكى قاناتتان قارسى شابۋىل ارقىلى ءبىزدىڭ جاياۋ اسكەردىڭ العا جىلجۋىنا كەدەرگى كەلتىردى. كىشى لەيتەنانت ناۋرىزباەۆ اۋىر ارتيللەريالىق اتىس استىندا ءجۇرىپ, ۆزۆودتى 2 توپقا ءبولدى. حاۋمتي سۋ توسقاۋىلىنان وتكەندە وعان پلاتسدارمدى باسىپ الۋ جانە ۇستاۋ مىندەتى جۇكتەلدى. جاۋىنگەر تاپسىرمانى جوعارى دەڭگەيدە ورىندادى. سودان كەيىن پينۆاردەر دەرەۆنياسى ءۇشىن بولعان شايقاستا شەگىنگەن جاۋدى جويۋ مىندەتىن الدى. ناۋرىزباەۆتىڭ ۆزۆودى ءجۇز شاقتى ءفاشيستى جويدى.
4 اۆتوكولىك, تىركەمەسى بار 2 تراكتور جانە 200 مىلتىقتى قولعا ءتۇسىردى. پۆونەندورف سۋ جەلىسىن كەسىپ ءوتۋ ارقىلى پلاتسدارمدى باسىپ الىپ, باتالونعا جول اشتى. مەن ءپىرىمجان ناۋرىزباەۆتى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنامىن. پولك كومانديرى پينچۋك». ال 1945 جىلعى 18 شىلدەدەگى «كسرو قورعانىس حالىق كوميسسارياتى كادرلار باس باسقارماسىنىڭ بۇيرىعىندا» مىناداي دەرەكتەر بار. «كىشى لەيتەنانت ناۋرىزباەۆ ءپىرىمجار بايماحان ۇلى 33-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 82-اتقىشتار پولكىنىڭ اتقىشتار ۆزۆودىنىڭ كومانديرى. 1945 جىلى 29 ساۋىردە سوعىستا قازا تاپتى. ارميانىڭ اسكەري كەڭەسى: «ۇكىمەتتىڭ جوعارى ناگراداسىنا – كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الۋعا لايىق» دەگەن قورىتىندى شىعاردى». ارميا اسكەري كەڭەسى باتىردى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا لايىق دەگەن تۇجىرىممەن №3 ارميانىڭ اتى اڭىزعا اينالعان قولباسشىسى, گەنەرال-پولكوۆنيك فەدور كۋزنەتسوۆ قول قويعانىن ايتا كەتكەن ءجون. ونىڭ اسكەرى ءبىرىنشى بولىپ رەيحستاگقا جەتىپ, شابۋىل جاساپ, بەرليندى قورشاۋعا قاتىسقان. دەمەك پ.ناۋرىزباەۆ باسقارعان ۆزۆودتىڭ 30 جاۋىنگەرى رەيحستاگقا بارار جولدى اشقانى, جەڭىلدەتكەنى – ارميانىڭ اسكەري كەڭەسى تاراپىنان مويىندالسا دا تاسادا قالعان شىندىق. بىراق پ.ناۋرىزباەۆقا باتىر اتاعى بەرىلمەسە دە, بۇيىرعانى كەڭەستىك اسكەري ماراپات – «قىزىل تۋ» وردەنى بولدى. ال راقىمجان قوشقارباەۆ رەيحستاگقا جەڭىس تۋىن تىككەنى ءۇشىن جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ وردەنىنىڭ يەگەرى بولعانى تاريحتان بەلگىلى.
بىزگە جوعارىدا كەلتىرىلگەن قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەسىن ۇسىنعان وتاندىق ينجينيرينگتىك كومپانيانىڭ بەرليندەگى وكىلدىگىنىڭ باسشىسى اندرەي مەندەەۆ ارميا اسكەري كەڭەسىنىڭ قازاق جاۋىنگەرىنە بۇل اتاقتى بەرۋگە نە ءۇشىن قارسى بولعانى تۋرالى مالىمەتتەردى كەزدەستىرمەپتى.
«سوعىس كەزىندە مۇنداي قۇجاتتاردىڭ تۇپنۇسقالارى جوعالىپ كەتۋى دە مۇمكىن. بىراق ناۋرىزباەۆتى باتىر اتاعىنا ۇسىنعان ۇسىنىس ارميانىڭ جوعارى كەڭەسىنىڭ باس شتابىندا تالقىعا تۇسكەنى انىق. بۇل قۇجاتتاردىڭ ءبارى رف ارحيۆتەرىندە ساقتالىپ تۇر. ەگەر سول قۇجاتتارمەن تانىسساق, قارسى توپتىڭ قانداي دالەلدەردى العا تارتىپ, كەدەرگى بولعانىن بىلەمىز. ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە ارتىندا قالعان تۋىستارى عانا ەمەس, مەملەكەت باسشىلارى دا مۇددەلى بولۋى كەرەك», دەيدى اندرەي مەندەەۆ.
بەرليندە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ سوڭىندا قازا تاپقان كەڭەس جاۋىنگەرلەرى جەرلەنگەن بىرنەشە مەموريالدىق زيرات بار. قازا بولعان كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنە ارنالعان وسىنداي العاشقى مەموريال 1945 جىلى 11 قاراشادا قيراعان قالانىڭ ورتالىعىندا, رەيحستاگ عيماراتىنا جاقىن ايماق– تيرگارتەن اۋدانىندا اشىلدى. سوعىس تاريحىندا سول اتپەن تانىلعان كەشەندە پىرىمجارمەن بىرگە قازاقستاندىق جاۋىنگەر قىرىمباەۆتىڭ دا ەسىمى بەرلينگە كىرگەن باتىرلاردىڭ ءبىرى رەتىندە التىن ارىپتەرمەن قاشالىپ جازىلعان. اندرەي مەندەەۆتىڭ ايتۋىنشا, گەرمانيادا سوعىس تاريحىن زەرتتەۋشىلەر تيرگارتەن مەموريالىندا 2500 سارباز جەرلەنگەن دەگەن پىكىر باسىم. بىراق كەيبىر دەرەكتە ونىڭ باۋىرلاستار زيراتى ەمەس, تەك كەشەن ەكەنى ايتىلادى. الايدا مۇندا كەيىپكەرىمىزدىڭ اتى جازىلعانىمەن, سۇيەگى بەرليننىڭ وڭتۇستىك-شىعىس شەتىندەگى جەكە اسكەري زيراتىندا جەرلەنگەن.
ء«پىرىمجار 1945 جىلى 29 ساۋىردە قازا بولىپتى. ال مەن 1965 جىلى 29 ساۋىردە دۇنيەگە كەلدىم. اۋەل باستا وسى سايكەستىك نازارىمدى اۋداردى, كەيىن باسىنا كەلىپ, رۋحىمەن سىرلاساتىن بولدىم. ينتەرنەتتەن ىزدەگەنىمدە ول تۋرالى ەشقانداي مالىمەت تاپپادىم. 19 جاسىندا ۆزۆود كومانديرى بولعان, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعان باتىر تۋرالى وتانداستارىمىزدىڭ بىلمەۋى مۇمكىن ەمەس دەپ زيراتتا جەرلەنگەن جاۋىنگەرلەردىڭ كارتوتەكاسىمەن تانىسىپ, اتى-ءجونىنىڭ ناۋرىزباەۆ ءپىرىمجان ەمەس, ناۋرسباەۆ پريسيجار بولىپ قاتە جازىلعانىن انىقتادىم. 2016 جىلدان بەرى بەرليندەگى جەڭىس كۇنىن مەرەكەلەۋگە قاتىسىپ كەلەمىن. بۇل مەرەكەگە قازاقستاندىقتار كوپ قاتىسادى. بىراق ناۋرىزباەۆ تۋرالى بىلەتىندەردى كەزدەستىرمەدىم. كەيىن Facebook جەلىسىندە «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا حابارسىز كەتكەن قازاقستان جاۋىنگەرلەرىن ىزدەستىرۋ» توبىن تاۋىپ, اقمارال شولاقوۆامەن بايلانىسقا شىقتىم. تيرگارتەن مونۋمەنتىندە ونىڭ ەسىمىنىڭ «ناۋرۋزباەۆ ي.ۆ» دەپ كورسەتىلگەنى ىزدەۋدى قيىنداتىپ جىبەردى. كەيىن مونۋمەنتتە ەسىمى كورسەتىلگەن ناۋرىزباەۆتىڭ زيراتتاعى ناۋرىزباەۆپەن ءبىر ادام ەكەنىن مونۋمەنتتىڭ كارتوتەكاسى ارقىلى انىقتادىق. تيرگارتەن وتە قىسقا مەرزىمدە اسىعىس سوعىلعان. قىزىلوردا جاعىندا تۇراتىن جاقىن تۋىستارى تابىلدى. گەرمانياداعى ەلشىلىگىمىز تيرگارتەن مونۋمەنتى مەن زيراتىنداعى ناۋرىزباەۆتىڭ اتى-ءجونىنىڭ دۇرىس جازىلۋىن ەسكەرسە, باتىردىڭ زيراتىن باقىلاۋعا السا دەگەن تىلەك بار», دەيدى ا.ميندەەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, باتىرعا قاتىستى ۇزىك-ۇزىك دەرەكتەردەن ونىڭ 19 جاستا ۇزىلگەن باتىرلىق بولمىسى ايقىندالىپ كەلەدى. جوعارىدا ايتىپ وتكەن كسرو قورعانىس حالىق كوميسسارياتى كادرلار باس باسقارماسىندا ساقتالعان قۇجاتتا «كىشى لەيتەنانت ناۋرىزباەۆ ءپىرىمجار بايماحان ۇلى. ۇلتى قازاق. 1925 جىلى تۋعان. مەكەن جايى قىزىلوردا وبلىسى, جاڭا قازالى ستانساسى, كوممۋنيست كوشەسى, 33-ءۇي. اكەسى ناۋرىزباەۆ بايماحان. الەۋمەتتىك جاعدايى – كولحوزشى. 1940 جىلدان كومسومول مۇشەسى. الماتىداعى شەت تىلدەر ينستيتۋتىندا 1 جىل, تاشكەنتتەگى جاياۋ اسكەر ۋچيليششەسىندە وقىعان», دەگەن مالىمەتتەر كەلتىرىلگەن. «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قۇرباندارىن ەسكە تۇسىرۋگە مول قارجى بولىنسە دە, ناعىز باتىرلار ەسكەرۋسىز قالعانى بەلگىلى. ءپىرىمجار ناۋرىزباەۆقا تۋعان جەرى قازالىدا ەسكەرتكىش قويىلىپ, ءوزى وقىعان مەكتەپكە ەسىمى بەرىلۋى كەرەك. تىم بولماسا ءوزى وقىعان الماتى شەت تىلدەر ينستيتۋتىنىڭ ەستەلىك كىتابىنا ەسىمى ەنسە دەيمىن», دەيدى ا.مەندەەۆ.
ا.مەندەەۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە ءپىرىمجار ناۋرىزباەۆ سول تۋرالى كىتاپ, ولەڭ جازىپ, فيلم تۇسىرۋگە لايىقتى باتىر, تۋعان جەرىنە جانقيارلىقپەن بەرىلگەن ناعىز حالىق قاھارمانى ەكەنىن ايتىپ ءوتتى. «مۇنداي فيلمدەر پوپۋليزمنەن جوعارى تۇرۋى كەرەك. ءپىرىمجاردىڭ بويىنداعى نامىس پەن باتىرلىقتى قالىپتاستىرعان وتباسىلىق فاكتورلار دا ايتىلۋى كەرەك. ءبىزدىڭ مۇنداي باتىرلاردى ۇمىتىپ كەتۋگە, ەسكەرۋسىز قالدىرۋعا قۇقىعىمىز جوق», دەيدى ول.
كىشى لەيتەنانت پ.ناۋرىزباەۆتىڭ بەرليندەگى زيراتى قاراۋسىز ەمەس, اتى-ءجونى التىنمەن ادىپتەلىپ جازىلعان باتىرلار مەموريالىنا جۇزدەگەن ادام كەلىپ, رۋحىنا تاعزىم ەتەدى. ا.مەندەەۆتىڭ ايتۋىنشا, وردەن-مەدال الىپ ۇلگەرمەگەن, جيىرما جاسقا دا تولماعان ۆزۆود كومانديرى پ.ناۋرىزباەۆقا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلسىن دەگەن شەشىمنىڭ ءوزى سوعىس تاريحىندا وتە سيرەك كەزدەسەتىن جاعداي ەكەن. ء«پىرىمجار ناۋرىزباەۆ تۋرالى دەرەكتەردى تۋعان ەلى, تۋعان جەرىنىڭ بىلمەۋى وكىنىشتى», دەيدى ا.مەندەەۆ.
ءبىز اندرەيدىڭ كومەگىمەن پ.ناۋرىزباەۆتىڭ قىزىلوردانىڭ قازالىسىندا تۇراتىن نەمەرە قارىنداسى ساۋلە ناۋرىزباەۆانىڭ دەرەگىن تاپتىق. ساۋلە – كەنجە ءىنىسىنىڭ قىزى, باتىردىڭ اناسىنىڭ كوزىن كورگەن. «اجەمىزدىڭ ايتۋى بويىنشا ءپىرىمجار كوكەمىز 1945 جىلدىڭ 2 مامىرىندا قازا بولدى دەپ كەلدىك. ەس بىلگەلى سول كۇنى ۇيدە قۇران وقىلاتىن. 29 ءساۋىر كۇنى قازا بولعانىن اندرەيدەن بىلدىك. اتام بايماحان مەن اجەم كۇلباحارام 1917 جىلى ۇيلەنىپتى. اتام 1976 جىلى, اجەم 1984 جىلى قايتىس بولدى», دەپ ەسكە الادى ساۋلە.
ساۋلە ناۋرىزباەۆا وسىدان ءبىراز بۇرىن قازالىنىڭ اسكەري كوميسسارياتىنىڭ وكىلدەرىنە حابارلاسىپ, كوكەلەرى تۋرالى ايتىپ بەرۋىن ءوتىنىپتى. ءتىپتى سول كەزدە ءبىر كوشەگە باتىردىڭ ەسىمىن بەرۋگە ۋادە بەرىلگەن. بىراق جەڭىس كۇنى وتكەن سوڭ, ونىڭ ءبارى ۇمىت قالعان. «كوكەمىزگە قاتىستى مالىمەتتەردى جاڭعىرتىپ, تۋعان جەرىندە ەسكەرتكىش اشۋعا قولىمىز قىسقا. ءوزى وقىعان مەكتەپكە اتىن بەرۋ, 1 جىل وقىعان, اسكەرگە شاقىرىلعان الماتىداعى شەت تىلدەرى ينستيتۋتىنا (قازىر ابىلاي حان اتىنداعى قازاق حالىقارالىق قاتىناستار جانە الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتى) ەسكەرتكىش تاقتا قويۋ ءۇشىن كوپ قاراجات كەرەك. اندرەي بىزبەن اڭگىمەسىندە قۇجاتتىڭ دۇرىس تولتىرىلماۋىنان كوكەمىزگە باتىر اتاعى بەرىلمەي قالعانىن ايتقان بولاتىن. ەگەر ول راس بولسا, باتىر اتاعىن قازىر دە بەرۋگە كەدەرگى جوق. ەگەر تەرەڭىرەك زەرتتەلسە, ءبىراز قۇجاتتىڭ تابىلاتىنىنا سەنىمىم مول. جاتقان جەرى بەلگىلى بولسا دا, باسىنا بارا الماي ءجۇرمىز. دۇنيەگە كەلگەن, ومىردەن وتكەن كۇندەرى رۋحىنا باعىشتاپ قۇران وقىتۋدان باسقا قولدان كەلەر قايىر جوق», دەيدى باتىردىڭ نەمەرە قارىنداسى.
الماتى
