الەۋمەتتىك ادىلدىك – ەلدىكتىڭ ۇستىنى

ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە ادىلەتتىلىك دەگەنىمىز – زاڭنىڭ ۇستەمدىگى, ءادىل باسەكە جانە جالپىعا تەڭ مۇم­كىندىك. بۇل – سالاماتتى قوعامنىڭ سۇرانىسى. مەملەكەت باسشىسى وسى سۇرانىستارعا جاۋاپ بەرۋ باعىتىندا جۇيەلى ساياسات ۇستانىپ وتىرعانىن اتاپ وتكەن ءجون.

مۇنىڭ ءبارى «ادىلەتتى مەم­لەكەت – ادىلەتتى ەكونوميكا – ادىلەتتى قوعام» ۇشتاعانىنان كورىنىس تاۋىپ وتىر. وسىلايشا, پرەزيدەنت ادىلەتتىلىك قاعيداسىن قوعامنىڭ بارلىق سالاسىنا بەرىك كىرىكتىرۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل – اسا اۋقىمدى, قوعامدىق قولداۋ مەن كۇش-جىگەر جۇمىلدىرۋدى قاجەت ەتەتىن مىندەت. از ۋاقىت ىشىندە ەڭسەرىلە قالاتىن جۇمىس, ورناي قالاتىن جۇماق ەمەس. دەگەنمەن پرەزيدەنتتىڭ بۇل باعدارىنا دەگەن قوعامدىق كەلىسىم جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىن ەسكەرۋ ماڭىزدى. بۇل – باستالعان جاقسى باستامانىڭ تۇراقتى, كەشەندى جۇرۋىنە نەگىزگى سەبەپ پەن كومەك.

زاڭ ۇستەمدىگى – مەملەكەتتى­لىكتىڭ ەڭ ماڭىزدى شارتى. از عانا توپتان تايپاعا, ودان ەڭسەلى ەلگە اينالۋدا زاڭعا جاپپاي مويىنسىنۋ شەشۋشى مانگە يە بولعانى تاريحتان ءمالىم. ونى قولدانۋ­داعى الا-قۇلالىق مەملەكەتتىڭ نەگىزىن شايقالتىپ, ەلگە دەگەن سەنىمدى, ونىڭ بولاشاعىنا دەگەن ءۇمىتتى وشىرەتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان پرەزيدەنتىمىز ساياسي رەفورمالار ارقىلى مەملەكەت پەن مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنىمدى قايتارۋ جولىندا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىپ كەلەدى.

ەكونوميكانى دامىتۋ ءۇشىن ءادىل باسەكەنىڭ قانشالىقتى ما­ڭىزدى ەكەنى تۇسىنىكتى. مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ وليگوپوليامەن كۇرەس, ازداعان توپقا ارتىقشىلىق بەرۋدەن باس تارتۋ, ەكونوميكاداعى مەملەكەتتىڭ ۇلەسىن ازايتۋ, سالىق جانە تەكسەرىس ءموراتوريى ساياساتى ەكونوميكامىزدى قيىن كەزدە دەمەپ تۇر.

الەۋمەتتىك ساياسات جالپىعا تەڭ مۇمكىندىك بەرۋ, مۇقتاج جان­داردى جان-جاقتى قولداۋ باع­دارىن بەرىك ۇستانىپ وتىر. كوپتەگەن جىل بويى ءبىز اتا زاڭىمىزدا جازىل­عان «الەۋ­مەتتىك مەملەكەت» مىندەت­تە­مە­سىن تولىققاندى ورىنداي ال­ماي كەلدىك. كەيىنگى جىلدارى بۇل با­عىت­قا ايرىقشا نازار اۋدارىلىپ وتىر.

ناتيجەسىندە, ساياسات جالپىدان جالقىعا كوشتى. ياعني الەۋمەتتىك كومەك ءاربىر ادامنىڭ جەكە وزىنە جانە وشاعىنا دەيىن جەتتى. وسىنىڭ ارقاسىندا كوپتە­گەن وتباسىنىڭ تۇرمىسى جاقسارا تۇسكەنى ءمالىم.

قۋانتاتىنى, قازىرگى تاڭدا جالپىدان جالقىعا ساياساتى پرواكتيۆتى ءىس-قيمىلدار فورماتىنا كوشىپ جاتىر. بۇعان دەيىن الەۋمەتتىڭ سۇرانىسىنا ىلەسە الماي جۇرەتىن شەشىمدەر ەندىگى جەردە الدىن الا قابىلداناتىن دەڭگەيگە جەتتى.

وعان وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسى مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني مەملەكەت اقپاراتتىق جۇيە ار­قىلى ازاماتقا ءتيىستى ورگان­دار­عا جۇگىنبەي-اق مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ قانداي دا ءبىر ءتۇرىن الۋدى ءوزى ۇسىناتىن بولادى. قازىردىڭ وزىندە تسيفرلىق كارتادا شامامەن 6 ملن وتباسى جانە ونىڭ 19 ملن مۇشەسى تۋرالى دەرەكتەر قامتىلىپ, «وتباسى پورترەتى» قالىپتاستىرىلدى.

كەيىنگى جىلدارى مۇگەدەك­تىگى بار ازاماتتارعا قاتىستى قول­داۋ­لاردىڭ ەسەلەپ ارتقا­نىن بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل باعىتتاعى زاڭ­ناما­لىق وزگەرىستەر تاباندى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە, ول توپ­تاردىڭ دا الەۋمەتتەنۋ, مەم­لەكەتتىك كومەك الۋ مۇمكىندىگى مولايىپ وتىر. وسىلايشا, «ادىلەتتى مەملەكەت – ادىلەتتى ەكونوميكا – ادىلەتتى قوعام» قاعي­داسىنىڭ ورىندالۋ قارقىنى كوز قۋانتادى دەپ ايتا الامىز. بۇل باعىتتاعى جۇيەلى جۇمىستار مەملەكەت پەن حالىقتىڭ الەۋەتىن كوتەرۋدىڭ توتە جولى دەپ قابىل­دايمىز. وسى رەتتە ءبىز اتالعان باعىتتارداعى ساياسات باعدارىنا قاتىستى از-كەم وي قوسۋدى ماق­سات ەتىپ وتىرمىز.

بارلىق ساياساتتىڭ نەگىزگى وبەك­تىسى دە, درايۆەرى دە – ادام. سوندىقتان كەز كەلگەن شە­شىم بەلگىلى ءبىر تسيفرلارعا قول جەت­كىزۋدى كوزدەۋدەن بۇرىن ادامنىڭ قاجەتتىلىگى مەن مۇددەسىن ەسكەرۋدەن تۋىنداعانى ءجون. ۇنەمى ساننىڭ ارتىندا قالىپ قويا بەرەتىن جەكە تاعدىر ماڭىزدى. ءاربىر سايا­سات ادامنىڭ ءوزىن دامىتۋعا جول اشقانى ابزال. ءبىز ءجيى ايتاتىن ادام كاپيتالى وسىلاي نىعايسا كەرەك.

ادام كاپيتالى – ۇدەمەلى دامۋدىڭ بىردەن-ءبىر تەتىگى, ەسەلەپ پايدا بەرەتىن فاكتور, وعان سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ قاي­تارىمى وندىرىستەگى قايتارىمنان 3 ەسە كوپ. دامۋ جاعىنان العا كەت­كەن ەلدەر وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنان باستاپ ىشكى رەسۋرستاردىڭ 70% ادام كاپيتالىن دامىتۋعا جۇمساي باستاعانىن بىلەمىز. بىرىككەن ۇلتتار ۇيى­مىنىڭ مالىمەتى بويىنشا اقش, فينليانديا, گەرمانيا, جاپونيا جانە شۆەيتساريا ەلدەرىندە ۇلتتىق بايلىقتىڭ 80% ادام كاپيتالى ەسەبىنەن جاسالادى. سالىستىرساق, رەسەيدە ونىڭ ۇلەسى 14% عانا, قالعان 72% تابيعات رەسۋرستارىن پايدالانۋ, 14% فيزيكالىق ءوندىرىس ەسەبىنەن جاسالادى ەكەن.

بۇۇ-نىڭ 2021-2022 جىلدار­داعى ادام دامۋى تۋرالى سوڭعى ەسەبىنە سايكەس قازاقستان ادام دامۋى يندەكسىندە 191 ەلدىڭ ىشىندە 56-ورىنعا يە بولدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بايلىعى قۇرىلىمىندا ادامي كاپيتال ەڭ كوپ ۇلەستى الادى, ياعني 42%. بىراق بۇل كورسەتكىش ءالى دە الەمدىك ورتاشا ماننەن 20%-عا تومەن. سوندىقتان حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ باعىتىندا تىڭ تاسىلدەر ىزدەۋ وزەكتى بولىپ وتىر. وسى رەتتە پرەزيدەنتىمىز باستاماشى بولعان جەكە كاسىپكەرلىك باستامالاردى ىنتالاندىرۋ, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا شەكتەن تىس ارالاسۋىنان باس تارتۋ, باسەكەلەستىكتى دامىتۋ, ياعني بارىنە بىردەي مۇمكىندىك بەرۋ, سونداي-اق ۇلتتىق تابىستى ءادىل ءبولۋ ساياساتىن جالعاستىرۋدىڭ ماڭىزى اسا زور.

الەۋمەتتىك ساياسات ادامي كاپي­تالدى دامىتۋدان بولەك ەلىمىز­دىڭ دەموگرافيالىق احۋالىن ۇنەمى نازاردا ۇستاۋعا جانە ونى جاقسارتۋعا ءمان بەرگەنى ماڭىزدى. بۇل رەتتە الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى جاستار ەكەنى بەلگىلى. الداعى ونجىلدىقتاردا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋدى ىسكە اسىرۋ بارىسى جاستاردىڭ الەۋمەتتەنۋ فاكتورلارىنا تىكەلەي بايلانىستى.

مەملەكەت باسشىسى جىل سايىن­عى جولداۋىندا جاس­تارعا ەرەكشە كوڭىل بولەدى. 2022 جىلعى 26 جەلتوقساندا جاستاردىڭ جاسىن 35 جاسقا دەيىن ۇلعايتۋدى كوزدەيتىن زاڭعا قول قويدى. جاستاردىڭ جاسىن ۇلعايتۋعا بايلانىستى ولارعا كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك قولداۋ كولەمى دە ءبىر جارىم ەسەگە ارتتى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس 2023 جىلدىڭ باسىنا 14-34 جاس ارالىعىنداعى جاستار سانى 5 726,0 مىڭ ادامدى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە 62,2% نەمەسە 3,6 ملن ادام قالالىق, 37,8% نەمەسە 2,2 ملن ادام اۋىلدىق جەرلەردە تۇرادى. جاس توپتارى بويىنشا جاستاردىڭ ەڭ كوپ ۇلەسى (26,8%) 14-18 جانە 30-34 جاس توپتارىنا تيەسىلى.

كەلەسى ونجىلدىقتا 2008 جىلدان باستاپ تۋعان ۇرپاقتىڭ جاستار ساناتىنا ەنۋى ەسەبىنەن جاس بۋىننىڭ سانى تۇراقتى وسەتىن بولادى. مۇنداي جاع­داي الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق قاتەرلەرگە, جۇمىس­پەن قامتۋ ماسەلەلەرىنىڭ ۋشى­عۋىنا الىپ كەلەدى. دەموگرا­فيالىق وزگەرىس اسەرىنەن الەۋمەت­تىك ساياساتتى قايتا زەردەلەۋ, دەمو­گرافيالىق ساياساتتىڭ جاڭا مودەل­دەرى كەرەك. بۇنداي وزگەرىست­ەردى قازىر دامىعان ەل دەپ اتالاتىن بارلىق مەملەكەت جانە قارقىندى دامىپ جاتقان ۇلتتار دا باستان وتكىز­گەن. مىسالى, قارقىندى دامىپ باستاعان شىعىس جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىندە (قىتاي, تايۆان, ۆەتنام, سينگاپۋر) العاشقى كەزەڭدەردە جاستار ۇلەسى باسىم بولعان.

جىل سايىن 300 مىڭعا جۋىق جاس بۋىن ەڭبەك نارىعىنا شىعاتىنى بەلگىلى. بۇل كورسەتكىش الداعى بەس-ون جىلدىقتا ەكى ەسەگە وسەتىن بولادى. ەگەر مەملەكەت ولاردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتە الماعان جاعدايدا بۇل ماسەلە جاستاردى باسقا ەلدەرگە ەڭبەك كوشى-قونىنا قاتىسۋعا ءماجبۇر ەتەدى. سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ قيىنداۋىنا الىپ كەلۋى مۇمكىن.سوندىقتان قازىردەن باستاپ جاستاردى جۇ­مىسپەن قام­تۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرى مەن تەتىك­تەرىن ەنگىزۋگە ەرەكشە نازار اۋدارعان ءجون دەپ ەسەپتەيمىز. ەڭبەك­كە قابىلەتتى جاستار ۇلەسىنىڭ بول­جالدى ءوسۋى باسقارۋ جۇيە­سىن­دە ەلەۋلى الەۋمەتتىك, ەكونو­ميكا­­لىق جانە ساياسي وزگەرىستەرگە اكەپ سو­عاتىنى ءسوزسىز. سول سەبەپ­تى قۇرا­مى ۇلعايا تۇسەتىن الەۋ­مەت­تىك توپ­تىڭ سۇرانىسىن قاناعات­تاندىرۋ شەشۋشى مانگە يە بولماق.

جوعارىدا اتالعانداي, دەمو­گرافيالىق دۇمپۋلەر ىشكى كوشى-قون ماسەلەسىن دە وزەكتەندىرە تۇسەتىنى انىق. وسى ورايدا ەلىمىزدەگى ىشكى كوشى-قوندى رەتتەۋ جانە ازاماتتاردى ىنتالاندىرۋ ىسىنە كوپ نارسە بايلانىستى.

مەملەكەت باسشىسى ءوز جول­داۋىندا وڭىرلەر ەكونومي­كالىق جانە وندىرىستىك ماماندانۋ, ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى, مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ ساپاسى بويىنشا ەرەكشەلەنەتىنىن ەسكەرىپ, ەلدىڭ اۋماقتىق دامۋى تاسىلدەرىن قايتا قۇرۋ قاجەتتىگىن جانە وڭىرلىك دامۋعا جاڭا كوزقاراس ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسىن باسقارۋعا, «كوشى-قون تولقىندارىنىڭ» كەزەڭدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, ءىرى قالالاردا حالىق سانى مەن الەۋمەتتىك شيە­لەنىستى بولدىرماۋعا مۇم­كىندىك بەرەتىندىگىن اتاپ ءوتتى.

كەيىنگى جىلدارى ىشكى كوشى-قون مەن حالىقتىڭ تۇراقتى ءوسۋ ءۇردىسى بايقالادى. ۇلتتىق ستاتيس­تيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتى بو­يىنشا قازاقستاندا جىل سا­يىن ميلليونعا جۋىق ادام ىشكى كوشى-قونعا قاتىسادى, ونىڭ 55%-ى وڭىرىشىلىك, 45%-ى وڭىرارالىق كوشى-قون. 2022 جىلعى دەرەكتەر ءىرى قالالاردىڭ, ءبىرىنشى كەزەكتە استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارىنىڭ ءالى دە نەگىزگى كوشى-قون اعىندارىن تارتاتىنىن كورسەتەدى. تيىسىنشە, ءىرى قالالاردىڭ ينفراقۇرىلىمى حالىقتىڭ رەتتەلمەيتىن ىشكى كوشى-قون اعىنىنا توتەپ بەرە الماي جاتىر. ال قالعان الماتى وبلىسىنان باسقا وڭىرلەردە كوشى-قوننىڭ تەرىس سالدوسى ساقتالىپ وتىر. ەڭ ايقىن كورىنىس تۇركىستان وبلىسىندا بايقالادى, وندا 2022 جىلى كوشى-قون سالدوسى – 16 206 ادامدى قۇرادى جانە حالقى كوبىنەسە الماتى, استانا قالالارىنا جانە الماتى, ماڭعىستاۋ وبلىستارىنا كەتىپ جاتىر. بىراق مۇنداي كوشۋ ۇردىسىنە قاراماستان, ءبىر تۇركىستان وبلىسىنىڭ حالىق سانى سولتۇستىكتەگى ءتورت وبلىستىڭ حالقىنىڭ سانىنا جاقىنداپ, 2023 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنە 2 127,4 مىڭ ادامدى قۇرادى.

بۇۇ بولجامى بويىنشا قازاقستانداعى حالىق سانى 2050 جىلعا قاراي شامامەن 23 ملن-عا جەتپەك. ەگەر دەموگرافيالىق جانە كوشى-قون دامۋىنىڭ قازىرگى ۇردىستەرى ساقتالاتىن بولسا, 2050 جىلعا قاراي ەلدىڭ وڭتۇستىك وبلىستارىندا حالىق سانى 5,2 ميلليونعا ارتىپ, ال سولتۇستىك وبلىستاردا وسى كەزەڭگە قاراي شامامەن 1 ميلليون تۇرعىنعا قىسقارۋى مۇمكىن. وسىلاي­شا, سولتۇستىك ايماقتارداعى حالىقتىڭ تىعىزدىعى وڭتۇستىككە قاراعاندا 4 ەسە تومەن بولاتىن جاعداي تۋىن­دايدى. ەلدىڭ دامۋ بولاشاعى تۇرعىسىنان ىشكى كوشى-قوننىڭ قازىرگى ءۇردىسى قولايسىز. حالىقتىڭ باسقا ايماقتاردان باقىلاۋسىز كەتۋ ءۇردىسى اياسىندا ءىرى قالالار مەن جەكەلەگەن وبلىستاردىڭ حالىق سانىنىڭ ءوسۋى دەموگرافيالىق تەڭگەرىمسىزدىكتى كۇشەيتىپ وتىر.

بۇل ماسەلە, بىرىنشىدەن, ەلدىڭ باسقا ايماقتارىمەن سالىس­­تىرعاندا تۋ كورسەتكى­شىنىڭ جانە حالىقتىڭ ەڭ جوعارى تىعىز­دىعىمەن, جەر رەسۋرستارى­نىڭ تاپشىلىعىمەن, جۇمىس كۇشىنىڭ جىل سايىن ارتۋىمەن ەرەكشەلەنەتىن ەلدىڭ وڭتۇستىك ايماقتارىن قامتيدى.

ەكىنشىدەن, ەلدىڭ سولتۇستىك ايماقتارىنداعى حالىق تىعىز­دىعىنىڭ وتە تومەندىگى, ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى حالىق­تىڭ كوپ كەتۋى, تۋ مەن ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ تومەندەۋىنە ءتان. بۇل رەتتە يندۋستريالىق-يننو­ۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋداعى قازاقستاننىڭ نەگىزگى ونەركاسىپ سالالارى سولتۇستىك جانە سولتۇستىك-شىعىس ايماقتاردا ورنالاسقانىن ەسكەرگەن ءجون.

قازىرگى ۋاقىتتا كوشى-قون اعىندارىندا جاساندى تارتۋ ورتالىقتارى قالىپتاسىپ جاتىر. 2014 جىلدان باستاپ جۇمىس كۇشى تاپشى وڭىرلەرگە قونىس­تاندىرۋ باعدارلامالارى قول­دانىلا باستادى. اتاپ ايتاتىن بولساق, «ماڭگىلىك ەل جاستارى – يندۋسترياعا» – «سەر­پىن-2050», 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان «ەڭبەك» مەملەكەتتىك باعدار­لا­ماسى, 2022-2026 جىلدارعا ارنال­عان «قۋاتتى وڭىرلەر – ەل دامۋىنىڭ درايۆەرى» ۇلتتىق جوباسى. باعدارلامالاردىڭ ماقساتى – وڭىرلەردەگى دەموگرافيا­لىق جاعدايدى جاقسارتۋ, ەڭبەك نارى­عىنداعى وڭىرلىك ديسپروپورتسيا پروبلەماسىن شەشۋ. وسىعان قاراماستان, اتالعان قۇجاتتاردى بۇگىنگى جانە بولاشاقتاعى ۇردىس­تەردى ەسكەرە وتىرىپ, جەتىل­دىرۋدىڭ ماڭىزى زور. سەبەبى اتال­عان جاعداي, تۇپتەپ كەلگەندە الەۋمەتتىك ساياساتتى وڭىرلەر بو­يىنشا بىركەلكى جۇرگىزۋگە ەداۋىر كەدەرگىسىن تيگىزىپ, مەملەكەتتىك اپپارات ءۇشىن ايتارلىقتاي سىناققا اينالۋى مۇمكىن.

دەموگرافيالىق ماسەلە, تۇراقتى دەموگرافيالىق ۇدەرىس­تەر, اسىرەسە قازاقستاننىڭ ەۋرا­زيا ورتالىعىندا ورنالاسۋىن ەسكەرە وتىرىپ, ەل قاۋىپسىزدىگىنىڭ باستى قۇرامداس بولىگى بولىپ قالا بەرمەك. بۇل شىنايىلىق ەشكىمنىڭ تالاسىن تۋدىرماسا كەرەك. سوندىقتان قازاقستان ءۇشىن سىرتقى جانە ىشكى كوشى-قون ارقاشان دەموگرافيالىق دامۋدىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى بولدى. پرەزيدەنت جارلىعىمەن 1997 جىلى كوشى-قون جانە دەموگرافيالىق ۇدەرىستەردى رەتتەۋ ماقساتىندا كوشى-قون جانە دەموگرافيا اگەنتتىگى قۇرىلدى, كەيىن اگەنتتىكتىڭ وكىلەتتىكتەرى ون ءبىر رەت باسقا مەملەكەتتىك قۇرى­لىمدارعا بەرىلدى. دەمو­گرافيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ماقساتىندا قازاقستاندا كوپ­تە­گەن مەملەكەتتىك باعدارلاما­ جۇزەگە اسىرىلعانى بەلگىلى.دەگەن­مەن دەموگرافيالىق ساياسات سالا­سىنداعى نورماتيۆتىك-قۇقىق­تىق بازانى قالىپتاستىرۋ ارەكەت­تەرىنە قاراماستان, قازاق­ستاندا دەموگرافيا ۇدەرىستەرىن ءتۇسىنۋ جاعدايى كەمشىن سوعىپ تۇرعان­داي. اسىرەسە بۇل ۇدەرىستەردى زەرت­تەۋ ماسەلەلەرى وزەكتى بولىپ وتىر­عان سەكىلدى. وسىعان بايلانىستى دەموگرافيالىق جانە كوشى-قون ۇدەرىستەرىن ءتيىمدى باسقارۋ ءۇشىن مامانداندىرىلعان ورتالىق, دەموگرافيالىق زەرتتەۋلەر ينس­تيتۋتىن قۇرۋ ماڭىزدى دەپ سانايمىز. ەلدەگى قابىلداناتىن شەشىمدەر, جۇزەگە اسىرىلاتىن باعدارلامالار, ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە دەموگرافيالىق ۇردىستەردىڭ ناتيجەلەرىنە نەگىزدەلۋى كەرەك. ونسىز الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ تيىم­­­­دىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە اتالعان ساياساتتى پرەزيدەنت بەلگى­لەگەن ادىلەتتىلىك قاعيداسى اياسىندا جۇرگىزۋ قيىنعا سوقپاق.

دەموگرافيالىق ۇدەرىستەردى باقىلاۋ جانە سونىڭ نەگىزىندە ادامي كاپيتالدىڭ دامۋىنا جول اشاتىنداي ساياسات جاساقتاۋ – بۇگىندە ۇلكەن مىندەت. ماڭىزدىسى, اتال­عان ساياساتتىڭ نەگىزگى تاعانى ادى­لەت­تى­لىك قاعيداسى بولۋعا ءتيىس. مەم­­لەكەت باسشىسىنىڭ بارلىق سالا مەن دەڭگەيدەگى باستى تالابى وسى.

قاراپ وتىرساق, ادىلەتتىلىك, سەنىم دەگەن قاراپايىم عانا ۇعىم­دار. بىراق بۇل ۇعىمدار مەم­لەكەتتىڭ دامۋىندا شەشۋشى مان­گە يە. جالپىعا بىردەي ادىلدىك ىقىلىم زاماندا-اق ءال-فارابي بابامىز اڭساعان «قايىرىمدى قوعام» مەن ورتا قالىپتاستىرادى. سونىڭ نەگىزىندە سەنىم تۋىندايدى. ادىلەتتىلىك پەن سەنىم ازا­مات­تاردىڭ ءوز وتانىندا لايىق­تى ءومىر سۇرۋىنە جانە ونى بىرلە­سىپ دامىتۋعا دەگەن موتيۆاتسيا­سىن كۇشەيتەدى. بارلىعىنا تەڭ مۇم­كىندىك پەن الەۋمەتتىك ليفت جاسالعاندا عانا وزگە ەلدەن پانا ىزدەيتىن جانداردىڭ قاتا­رى سيرەيدى. سوندىقتان پرەزي­دەنت جاريا ەتكەن جانە وعان قول جەت­كىزۋ باعىتىندا ءسىز بەن بىز­دەن تاباندى ارەكەتتەردى تالاپ ەتىپ وتىرعان الەۋمەتتىك ادىلدىك داڭ­عازا ۇران, داۋرىقپا ءسوز ەمەس, قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ بەرەكەلى بۇگى­نى­­نىڭ, باياندى بولاشاعىنىڭ نە­گىزى ەكەنىن تەرەڭ ۇعىنعانىمىز ءجون.

قىرىمبەك كوشەرباەۆ,

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ساياسي عىلىمدار  دوكتورى