ەسەيۋ جىلدارى

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1958-1960 جىلدارداعى ءومىرى ۋكراينانىڭ دنە­پرو­دزەرجينسك قالاسىندا وتكەنى بەلگىلى. قازاقستاننان بارعان 67 بوزبالا قاتارىندا ول دا وسىنداعى مەتاللۋرگتەر دايىندايتىن №8 تەحنيكالىق ۋچيليششەدە وقىعان. بۇل جىل­دار – قانداي قيىندىق بولسا دا قازاق بالاسى دا قارسى تۇرىپ, وزگەلەردەن قال­ماي شىدايدى جانە ونى جەڭىپ شىعا الادى دەپ جاس نۇرسۇلتاننىڭ وزىنە ءوزى نا­مىس­تى ەرشە سەرت بەرىپ, شىڭدالۋدان وتكەن جىلدارى ەدى. ول مۇندا قۇرىش بال­قىتۋدى ۇيرەنىپ قانا قويعان جوق, شىن مانىندە ءوزى دە قۇرىشتاي بولىپ شىنىقتى. ءبىز وقىرماندارىمىزعا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ وسى العاشقى اۋىر سىننان ءسۇرىن­بەي وتكەن جىلدارىنا شولۋ جاساپ, قۇرىشتىڭ وتانى – دنەپرودزەرجينسك قا­لا­سى مەن ونداعى ءومىر تۋرالى بايانداپ بەرۋ ماقساتىمەن ۋكرايناعا ساپار شەككەن ەدىك. دنەپرودزەرجينسكىدەگى قازاقستاننىڭ دوستارى ۋكرايناعا تابانىمىز تيگەننەن-اق ءبىز ەرەكشە ادامي جىلىلىققا تاپ بولدىق. قاي جاققا قاراساق تا, كەزدەسكەندەردەن قانداي ءجون سۇراساق تا ادامداردىڭ جىلى قارىم-قاتىناس جاساپ, كومەك قولىن سو­زۋ­عا دايىن تۇرعان ەلگەزەك ءىلتيپاتىنا ءىش­پەي-جەمەي ريزا بولىپ, ءبىر جاقىندىقتى سەزىپ تۇردىق. تاڭ الدىنداعى ۇشاقپەن كيەۆتىڭ حا­لىقارالىق “بوريسپول” اۋەجايىنا ءتۇس­كەن ءبىزدى قازاقستاننىڭ ۋكرايناداعى ەل­شىلىگىنىڭ تاپسىرۋىمەن كەلگەن جەنيا دەگەن جىگىت قارسى الدى. ول دا قولدان كەلگەن بار­لىق جاقسىلىعىن جاساپ, قاجەتتى كو­مەكتەرىن كورسەتىپ جاتىر. اۋا رايى استا­ناعا قاراعاندا اناعۇرلىم جىلى كيەۆ بۇل كەزدە جاسىل جەلەككە بارىنشا مالىنىپ, جايقالىپ ۇلگەرىپتى. ءبىز الدىمەن وبلىس ورتالىعى – دنە­پرو­پەتروۆسكىگە ۇشاتىن ۇشاققا بيلەت الدىق. دنەپرودزەرجينسك – وسى وبلىسقا قارايتىن قالا. 250 مىڭعا جۋىق تۇرعىنى بار ول بىزدەگى وبلىس ورتالىقتارىنىڭ بىرىندەي بولعانىمەن, ميلليوننان ارتىق حالقى بار دنەپروپەتروۆسكىگە قاراعاندا كى­شىگىرىم عانا مەكەن. بىراق “قۇرىشتىڭ وتانى” دەگەن اتاعى الىسقا كەتكەن دۇنيە ءجۇ­زىنە بەلگىلى قالا. دنەپروپەتروۆسك اۋە­جاي­ىندا ءبىزدى ۆاسيل چەرنومور دەگەن ۋكراين جىگىتى ءوزىنىڭ ماشينەسىمەن قارسى الدى. دنەپروپەتروۆسك پەن دنەپرودزەر­جينسك اراسى 50 شاقىرىمداي جەر. ۆاسيل چەر­نو­مور ءبىزدى س.ناليۆايكا اتىنداعى اي­ماق­تىق باسقارۋ ينستيتۋتىنا الىپ كەلدى. قوناقۇيگە اپارماي بىردەن وسىندا الىپ كەلگەندىگىنىڭ ۇلكەن سەبەبى بار بولىپ شىق­تى. مۇندا ءبىزدى وسى ينستيتۋتتىڭ ديرەكتورى ۆاسيلي شۆەتس پەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسىندا وقىعاندا كۇرەستەن جاتتىقتىرۋشىسى بولعان لەۆ ەجەۆسكي كۇتىپ وتىر ەكەن. بۇل ەكەۋى دە قازاقستان دەسە ەلەڭدەسىپ قالاتىن ازاماتتار بولىپ شىق­تى. ۆاسيلي شۆەتس 1996-2005 جىل­دارى دنەپرودزەرجينسك قالاسىنىڭ باس­شى­سى بولعان كىسى. نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى­ن 2000 جىلى دنەپرودزەرجينسك قا­لا­سىنىڭ 250 جىلدىق سالتاناتىنا كەلگەن ساپارىندا قارسى الىپ, ماجىلىستەس بولعان. سول جولى ول تەمىرتاۋ مەن دنەپرو­دزەر­جينسك شاھارلارىنىڭ باۋىرلاس قالالار بولۋى تۋرالى ۇسىنىس جاساپ, ونى قازاق­ستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ پەن سول ساپاردا بىرگە بولعان ۋكراينا پرەزيدەنتى ل.كۋچما قولداعان ەكەن. قازىر ول وسى قالاداعى “ۋكراينا – قازاقستان” دوستىق قو­عامىن” باسقارادى. ال ل.ەجەۆسكي ونىڭ ورىنباسارى. جاسى بيىل 80-گە تو­لاتىن بۇل قارتىڭ قازاقستان دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قويۋعا بار. ءوزى ءبىزدىڭ ەلدە بىرنەشە رەت بولىپ, ۇلكەن قۇرمەت كور­گەنىن اۋزىنان تاستاماي ايتىپ وتىردى. وسى ەكى ازامات تا قازاقستان مەن ۋكراي­نا­نىڭ اراسىنداعى دوستىق پەن ىنتى­ماقتاستىقتىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەستەرى ءۇشىن ەكىنشى دارەجەلى “دوستىق” وردەنىمەن ناگرادتالىپتى. ءسويتىپ, ءبىز ءشۇۋ دەگەننەن-اق دنەپرودزەرجينسك جەرىندە قازاق­ستان­نىڭ دوستارىمەن كەزدەسە كەتتىك. لەۆ رۋدولفوۆيچ جاس نۇرسۇلتاننىڭ العاش كۇرەس زالىنا قالاي كەلگەنىنەن باس­تاپ, ءبىراز ەستەلىكتەر ايتتى. سونىڭ ىشىندە گرەك-ريم كۇرەسىنەن 67 كگ سالماقتا سپورت شەبەرى ءنورماتيۆىن ورىنداعانىن دا قۇلاققاعىس ەتتى. وسى كۇنى كەشكە ءبىز قالاباسىنىڭ ورىن­باسارى تاتيانا زاۆگورودنيايامەن دە كەزدەسىپ, الداعى كۇندەردە بولاتىن كەزدە­سۋلەر مەن كورگىمىز كەلەتىن نىساندار بوي­ىن­شا جوسپارلار جاسادىق. ەرتەسىنە قالا باس­شىسى ياروسلاۆ كورچەۆسكيدىڭ دە قابىلداۋىندا بولىپ, شاھاردىڭ بۇگىنگى تىنىسى تۋرالى ءبىرشاما اقپارات الدىق. ءبىز ءوز قالامىزدىڭ “كادرلاردىڭ ۇستاحا­نا­سى” بولعانىن ماقتان تۇتامىز. لەونيد برەجنەۆ, ۆلاديمير ششەربيتسكي, نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ سياقتى كادرلارمەن قالاي ماقتانباسسىڭ, دەدى ول. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كەزىندە كسرو-نىڭ جىلدىق جالپى ءونىمىنىڭ 1 پايىزىن دنەپرو­دزەرجينسك قالاسى بەرىپ تۇرعان ەكەن. قالالىق مۇراجايدا “ناشا درۋجبا ۆەچنو” دەگەن ارناۋلى ەكسپوزيتسيا بار ەكەن. ول ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ 2000 جىلعى ساپارىنا ارنالىپ جاسالعان, سودان بەرى 10 جىل بويى ونىڭ ەكسپوناتتارى پرەزيدەنتتىڭ ۋكرايناداعى تانىس-ءبىلىس­تەرى تاپسىرعان ماتەريالدارمەن, قازاق­ستان­دىق تارتۋلارمەن باي تۇسكەن. وندا ن.نازارباەۆتىڭ وسىندا وقىعاندىعى, قا­زاقستاننىڭ قازىرگى جەتىستىكتەرى جايلى بىرقاتار ماتەريالدار دا بار. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ دوسى نيكولاي ليتوشكونىڭ تەمىرتاۋدان ۇيىنە جازعان حاتىنىڭ ءتۇپ­نۇسقاسى دا وسىندا تۇر. پرەزيدەنتىمىزدىڭ 1994 جىلى ن.ليتوشكوعا قولتاڭباسىمەن سىيعا تارتقان “بەز پراۆىح ي لەۆىح” دەگەن كىتابى دا قويىلىپتى. وسى كۇنى ءبىز دنەپرودزەرجينسك قالا­سى­نىڭ تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە دە بولىپ, ونىڭ رەكتورى الەكساندر كورو­بوچ­كامەن ماجىلىستەس بولدىق. بۇل قالا­نىڭ بايىرعى جوعارى وقۋ ورنى ەكەن, قۇرىلعانىنا 85 جىل تولىپتى. ءوزى قا­لاداعى مەملەكەتتىك جالعىز جوو. بۇگىنگى كۇنى ونىڭ 9 فاكۋلتەتىندە 8 مىڭعا جۋىق ستۋدەنت وقىپ, 28 ءتۇرلى ماماندىق الاتىن كورىنەدى. مۇنىڭ دا ەلباسى ن.نازارباەۆ­قا قاتىستى جەرى بار. 2007 جىلدىڭ مامىر ايىندا قازاق­ستان مەن ۋكراينانىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىكتەرى اراسىندا ىنتىماقتاستىق ورناتۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىل­عان ەكەن. سونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ن.نازارباەۆ اتىنداعى ەۋرازيالىق كونسورتسيۋمى قۇرىلىپتى. سونىڭ قالاداعى ورتالىعى وسى ۋني­ۆەر­سيتەت. ن.نازارباەۆتىڭ اتىن العان سوڭ ءبىز دە بەلسەندىرەك قىزمەت ىستەۋگە تىرىسىپ جاتىرمىز. ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسى وتە كەڭ, سونىڭ ىشىندە ستۋدەنتتەر الماسۋ, عىلىمي ارىپتەستىكتەر دە بار, اسىرەسە, مەتال­لۋرگيا سالاسىندا عىلىمي اتاق قورعاۋ ءىسى بويىنشا قازاقستاندىقتار بىزبەن ىنتىماقتاسۋعا وتە مۇددەلى. ال ءبىز قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردىڭ بىزگە كەلىپ, ءبىلىم العانىن قالايمىز, دەدى رەكتور. قىران قانات قاققان ۇيا مىنە, وسى قالانىڭ مەتاللۋرگتەر داي­ىن­دايتىن №8 كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيلي­ششە­سىنە الىستاعى قازاقستاننان 1958 جىلى 67 بوزبالا تەمىرتاۋداعى قازاقستان ماگنيتكاسى اتىنان ماماندىق الۋعا كەلە­دى. ولار مۇندا قىزدىرۋ پەشتەرىنىڭ دانە­كەرلەۋشىلەرى, قۇيۋ كرانىنىڭ ءماشينيسى جانە دومنا پەشىنىڭ گورنوۆويى مامان­دىق­تارىن مەڭگەرەدى. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ اۋىرى 1500 گرادۋستىق پەشتىڭ جانىندا جۇ­مىس ىستەيتىن گورنوۆويلار ەدى. جاس نۇر­سۇلتان وزىنە وسى ەڭ اۋىر ماماندىقتى تاڭدايدى. وقۋشىلاردىڭ تولىق ءتىزىمى ۆ.بازاريانينوۆ, ل.ەجەۆسكي جانە ۆ.جانداۋلەتوۆ جازعان “سۆويمي گلازامي” اتتى كىتاپتا بەرىلگەن. ءبىز ونى قايتال­ا­ماي-اق قويالىق. تاعدىردىڭ جازۋىمەن وسى ۋچيليششەنى بىتىرگەندەر اراسىنان اتاقتى ادامدار دا مولىنان شىقتى. كاسىپتىك ۋچيليششەلەرگە كوبىنەسە جۇمىسشى كاسىبىنە مامان­دانا­تىندار عانا باراتىنىن ەسكەرسەك, بۇل دا ءبىر ەرەكشەلىك. اتالمىش كىتاپتا “كون­تين­گەنت, ناپراۆلياۆشيسيا نا بەرەگا دنەپ­را, بىل نەودنازناچنىم. تۋت ي سكرومنىە رەبياتا يز چابانسكيح سەمەي, ي تە, كتو ۋسپەل وتبىت سروك ۆ زاكليۋچەني زا ۆوروۆستۆو يلي حۋليگانستۆو” دەپ جازادى. سولاردىڭ اراسىندا, ارينە, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جۇلدىزى ەرەكشە جانىپ, بۇگىنگى كۇنى ول بۇكىل الەم اۋزىنا الىپ, قىزىعاتىن مەملەكەت باسشىسى بولىپ وتىر. ودان باسقا ماقسۇت نارىكباەۆتىڭ, ساتىبالدى يبراگيموۆتىڭ, ماقاش ءتاتىموۆتىڭ, قابيبوللا سارەكەنوۆتىڭ جانە باسقالاردىڭ دا ەسىمدەرى بەلگىلى, ولار دا تاۋەلسىز ەلىمىزگە ەرەكشە ەڭبەك ءسىڭىرىپ جۇرگەن ازاماتتار. وسىنداي تۇلعالاردى شىعارعان بۇل وقۋ ورنى وسال بولماعانى عوي دەگەن ويمەن دنەپرودزەرجينسكىگە تابانىمىز تيگەن كۇننىڭ ەرتەڭىنە ونى تەزىرەك كورۋگە اسىقتىق. پەلين كوشەسىندەگى ءۇش قاباتتى ەسكىلەۋ ءۇيدىڭ باسقا عيماراتتاردان ەشقانداي ەرەك­­شەلىگى جوق, بىراق سىرتقى قابىر­عا­سى­نا جاسالعان قوڭىر ءتۇستى بارەلەف بىردەن كوزگە تۇسەدى. وندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مۇسىندەلىپ, استىنا 1958-1960 جىلدارى وسىندا وقىعاندىعى قازاق-ۋكراين تىلدەرىندە جازىلعان. وسى­نىڭ ءوزى-اق الىستا جۇرگەن قازاق بالاسىنا ءوزىنىڭ ءۇيى الدىنان شىققانداي اسەر قالدىرادى ەكەن. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بارەلەف تۇرىندەگى مۇسىندىك كومپوزيتسياسىن دنەپرو­دزەرجينسكىلىك كاسىپكەر ولەگ موروز ءوز قاراجاتىنا تۇرعىزىپتى. ۋچيليششەگە كىرگەننەن-اق ءبىز الىستاعى دنەپردىڭ بويىندا جاتقان شەت مەم­لە­كەت­تە ەمەس, ءوزىمىزدىڭ وبلىستاردىڭ بىرىندەگى كاسىپتىك-تەحنيكالىق وقۋ ورىندارىندا ءجۇر­گەندەي اسەر الدىق. ويتكەنى, ەسىكتەن تورگە دەيىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسىن­دا كەلگەن ساتىنەن تۇسىرىلگەن فوتو­سۋرەتتەر ءىلىنىپ قويىلعان. ءبىر بولمەنىڭ قابىرعاسىندا ۋكراين تىلىندە: “كومپيۋ­تەر­نىي كلاس پودارۋۆاۆ پرەزيدەنت رەسپۋبلىكي كازاحستان ن.نازارباەۆ, ليستوپاد 2005 ر”. دەپ جازىلعان. بۇل ەلباسىنىڭ 2005 جىل­عى ساپارىندا سىيلىققا تارتقان كوم­پيۋتەرلىك سىنىبى ەكەن. تاعى ءبىر بولمەدە بولاشاق پرەزيدەنتتىڭ وسى كابينەتتە وقىعانى تۋرالى جازىلعان, ال ەكىنشى قاتارداعى پارتاسىنا دا وسىندا وتىرعانى تۋرالى ۋكراين تىلىندە: “زا تسىەيۋ پارتويۋ ناۆچاۆسيا ۆ 1958-1960 روكاح نۋرسۋلتان نازارباەۆ” دەپ جازىپ قويعان. وقۋشىلار بۇل پارتاعا وتىرۋعا تالاساتىن كورىنەدى. وقۋ ورنى مۋزەيىنىڭ دە جارتىسىنان كوبىن ن.نازارباەۆتىڭ وسىندا وقىعان جىلدارى, كەلگەن ساپارى تۋرالى فوتو-بەي­نە ماتەريالدار, قازاقستاننىڭ ءتۇرلى بەلگىلەرى كورسەتىلگەن ەكسپوناتتار العان. تومەندەگى سپورت بولمەسىندە دە قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى كەزىندە نۇرلان نىع­ماتۋلين سىيلاعان تەننيس ۇستەلدەرى تۇر. ءسويتىپ, قايتالاپ ايتايىق, بۇل وقۋ ور­نىن­دا بوتەن جەردە ەمەس, ءوزىمىزدىڭ ەلى­مىزدە جۇرگەندەي بولدىق. ۋكراينداردىڭ قوناقجايلىعىندا دا شەك جوق, ءبىز وسى قالادا بولعان ءتورت كۇندەگى تۇستىگىمىز دە ۇنەمى وسىنىڭ اسحاناسىندا بەرىلدى. ءبىرىن­شى كۇنى بىزدەن باسقا دا كاسىپتىك سەمينارعا جينالعان مۇعالىم-قوناقتار بولعان ەدى, ولارعا ءبىزدى ارنايى تانىستىرىپ, نۇرسۇل­تان نازارباەۆتىڭ وقىعان جەرىن ارنايى كورۋگە كەلگەن جۋرناليست دەپ اۋىزدارىن تولتىرىپ ايتتى. بارلىق ءىلتيپاتتان ۋچي­لي­ششە باسشىلارىنىڭ نۇرسۇلتان نازار­باەۆتى ء“بىزدىڭ ادام” دەپ ماقتان تۇتاتىن­دارى سەزىلىپ تۇردى. وقۋ ورنى قازىر جو­عارى كاسىپتىك ۋچيليششە دەپ اتالادى ەكەن. بۇل اتاق جوعارى ءبىلىم بەرگەنىنە ەمەس, اتىنىڭ الىسقا كەتىپ, اتاقتى تۇلەگىنىڭ ارقاسىندا ابىرويعا بولەنىپ وتىرعانىنا بەرىلسە كەرەك... ۋچيليششەنىڭ ديرەكتورى ۆاديم نەكلەسا نۇرسۇلتان نازارباەۆتى 2000 جانە 2005 جىلى وسىندا قارسى الىپ, ماجىلىستەس بولعانىن ايتا كەلىپ: “مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ءوز ءىسىن مۇلتىكسىز بىلەتىن, الدىنا قويعان ماقساتى ايقىن ادام رەتىندە تانىدىم. وڭاشا قالعان اڭگى­مەلەردىڭ بىرىندە ول وزدەرىندەگى كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قوجىراڭقىراپ كەتكەنىن, سونى كوتەرۋ كەرەكتىگىن ايتقان ەدى. ارتىنان بىزگە قازاقستاندىق ماماندار كەلىپ, وقۋ-تاجىريبەلەرىمىزدى زەرتتەپ كەتتى. ءسويتىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءسوزىن جەلگە شاشپايتىن, ايتقان نارسەسىن دەرەۋ ورىن­داتاتىن ادام رەتىندە ەستە قالدى. تاعى ءبىر جاعىمدى ءجايت – ءۇشىنشى قاباتتان ءتۇسىپ كەلە جاتقان پرەزيدەنتتى ءبىزدىڭ ۋچيلي­ششە­نىڭ وقۋشىلارى قۇرمەتپەن قارسى العان. سول كەزدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كۇزەتشى­لەردىڭ, حاتتاماشىلاردىڭ اسىقتىرعانىنا قاراماي, وقۋشىلارمەن قاتار تۇرىپ سۋرەتكە ءتۇستى. بالالار ءماز بولىپ, جۇزدەرى شات­تانىپ قالدى. وسىنىڭ ءوزى پرەزي­دەنتتىڭ ادامي جىلىلىعى مول, قاراپايىم مىنەزدى ادام ەكەنىن كورسەتتى. سونىمەن بىرگە, ونىڭ كاسىپتىك ۋچيليششەدە وقىعانىن جاسىرمايتىندىعى, كەرىسىنشە, ونىمەن ماقتاناتىنى بىزگە قاتتى ۇنايدى. ال كەي­بىر تۇلەكتەرىمىز قولى بىردەڭەگە جەتسە وزدەرىنىڭ وسىندا وقىعاندارىن ايتقىسى كەلمەي, ودان “ۇيالىپ” جاتقانىن كورىپ, نالىپ قالامىز”, – دەدى. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ وقۋ ورنىنا كەلگەن ساپارلارىنىڭ بارىندە بۇرىنعى مۇعاليماسى نينا بىكوۆسكايا مەن ونىڭ كا­بينەتىنە يە بولىپ قالعان ءىزباسار-ءارىپ­تەسى تاتيانا اتامانيۋك تە قارسى العان ەكەن. جاس نۇرسۇلتان وتىرعان پارتا دا وسى كابينەتتە تۇر. ءبىز تاتيانا ياكوۆ­لەۆنا­مەن دە ۇزاق اڭگىمەلەسىپ, ونىڭ پرە­زي­دەنت ن.نازارباەۆپەن كەزدەسۋدەن العان اسەرلەرىن بىلدىك. “1994 جىلى العاش رەت كەلەتىنىن ەستىگەندە قاتتى جۇرەكسىندىك. وقۋ ورنىمىز ۇناماي قالا ما, كوڭىلىنەن شىقپاي قالامىز با دەگەن وي ءبارىمىزدى دە مازالادى. ول كەزدە وبلىس باسشىسى پ.لا­زارەن­كو ەدى, ونىڭ اكىمشىلىگىنەن كۇن سايىن دەرلىك شاپقىنشىلار كەلىپ, دايىندىعىمىزدى كورىپ, جۇمىسىمىزدى تەكسەرىپ, دىگەرلەپ كەتەدى. ءبىز سىنىپ بولمەسىن جاس نۇرسۇلتان وقى­عان كەزگە بارىنشا جاقىنداتىپ, جا­ساندىرىپ قويۋعا تىرىستىق. بۇل ىستەردە ءبىز­گە سول كەزدە وقىعان تۇلەكتەرىمىز, ەسكى مۇعا­لىمدەرىمىز كوپ كومەك كورسەتتى. ءتىپتى قابىرعاداعى سۋرەتتەردى دە سول كەزگە ءۇي­لەس­تىردىك. سونىمەن... كۇتكەن كۇن دە جەتىپ, ۇلكەن كىسى وزىنە ەرىپ جۇرگەن كوپتەگەن باس­شى­لارمەن, جۋرناليستەرمەن بىرگە سىنى­بىمىزعا كىردى. سول ءسات مەنىڭ ەسىمدە ماڭگى قالدى. وسى جەردە اتىنان ات ۇركەتىن نا­زارباەۆ ءبىر ءسات بالالىق, جاستىق داۋرەنىن, قيماس كۇندەرىن ەسىنە الىپ, ءجۇزى بال-بۇل جانعان كۇيى ءوزىنىڭ پارتاسىنا كەلىپ وتىر­دى. سوسىن ءوزىن ءبىر ءسات وڭاشا قالدىرۋدى سۇرادى. سىنىپتا مەنەن باسقا ەكى-ءۇش كىسى عانا قالدىق. ول الاقانىمەن پارتاسىن سي­پاپ, سول بوزبالا شاعىنداعى اتموس­فەرا­عا ەنگەندەي بولدى. وسى ساتتە ونىڭ كوزى بوتالاپ كەتكەنىن انىق كوردىم. قولى دا دىرىلدەگەندەي بولدى. ۇلكەن ادامنىڭ ءبىر ساتتىك قاتتى تولعانىسى ماعان دا بەرىلىپ, ءوزىمنىڭ دە بوساپ كەتكەنىمدى سەز­دىم. وسى ءبىر قىلىقتاردان-اق ونىڭ ادامي قاسيەتىن, بارىنشا جۇمساق, قاراپايىم كەلبەتىن كوردىم. ارينە, سول ساتتەگى اسەردى سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. مەن ارقاشاندا ءوزىمنىڭ وقۋشىلارىما ءسىز­دەردىڭ مەملەكەت باسشىلارىڭىزدى ۇلگى قىلىپ وتىرامىن. ءتىپتى پرەزيدەنت بول­ما­ساڭ­دار دا سەندەر دە ءتۇزۋ جولمەن ءجۇرۋ كە­رەك ەكەندەرىڭدى ۇمىتپاڭدار, ەرتەڭ سەندەر دە ءۇل­كەن ادام بولۋلارىڭ عاجاپ ەمەس دەيمىن مەن. 2000 جىلى كەلگەندە نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىنىڭ جانىندا بۇرىن بىرگە وقىعان بىرنەشە جولداستارى بولدى. سامايلارىنا اق كىرگەن, بايسالدى كىسىلەر وزدەرىنىڭ جاس­تىق شاقتارىن ەسكە الىپ, بۇرىنعى ورىن­دارىنا وتىرىپ, وتكەندى ەسكە الدى. كەز­دە­سۋ كەزىندە ءبىر وقۋشى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىنان: “سىزدەر دە كوپ قىدىرۋشى ما ەدى­ڭىز­دەر, ارالارىڭىزدا ءتارتىپ بۇزۋشىلار بول­دى ما؟” – دەگەندە ول ءوزىنىڭ جولداس­تارىنا قاراپ, ال ەندى مەن سەندەردىڭ قى­لىقتارىڭدى ايتىپ بەرەيىن دەپ الدى دا, ولاردىڭ ءتۇنى بويى قىدىرىپ, جاتاقحاناعا كىرە المايتىنىن, ال ءوزى ولاردى ەكىنشى قاباتتان جامىلعىمەن تارتىپ الاتىنىن ايتىپ, ءبارىمىزدى كۇلدىرگەن ەدى. مەن نۇر­سۇل­تان ابىش ۇلىمەن تاعدىردىڭ كەزدەس­تىرگەنىن ارقاشاندا ماقتان تۇتامىن, ونىڭ ماعان ءوز قولىمەن “باقىت تىلەيمىن” دەپ جازىپ بەرگەن كىتابىن ۇيىمدەگى ەڭ اسىل قازىنام دەپ بىلەمىن”, – دەدى تاتيانا ياكوۆلەۆنا. وقۋ ورنىنىڭ مۇراجايىن دا ارمان­سىز ارالادىق, وندا ۋچيليششەنىڭ تاريحى تۋرالى ءبىراز مالىمەتتەر بەرىلگەنىمەن, نەگىزىنەن, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ول نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ارنالعان. وسىندا ۋچيليششەنىڭ 1925 جىلى قۇرىلعانى, تۇلەكتەر قاتارىنان 8 ادامنىڭ كەڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى, 4 ادامنىڭ سوتسيا­ليس­تىك ەڭبەك ەرى بولعانى دا كورسەتىلىپتى. قۇرمەتتى ادامدارعا ارنالعان كىتاپتا ەڭ ءبىرىنشى بولىپ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ 1994 جىلعى 21 قاڭتاردا كەلگەندە ءوز قو­لى­مەن جازعان قولتاڭباسى تۇر. وندا: ء“بۇ­گىن مەن ءوزىمنىڭ بوزبالا شاعىما قايتا ورا­لىپ تۇرمىن. سودان بەرى 34 جىل وتكە­نىنە قاراماي, ءبارى دە بۇگىنگىدەي ەسىمە كەلدى. تۋ-8 – مەنىڭ ءومىرىمنىڭ وزەگى. وسىندا وقىعان جىلدارىمدى مەن ەشقاشان دا ۇمىتپايمىن. ناق وسى جەردە مەنىڭ كەيىن قول جەتكىزگەن تابىستارىمنىڭ نەگىزى قالاندى. بارلىق مۇعالىمدەرگە, شەبەرىمىز د.پو­گو­رەلوۆقا (جاتقان جەرى جايلى بولسىن) ۇلكەن العىسىمدى ءبىلدىرىپ, باس يەمىن. بارلىق دنەپرودزەرجينسكىلىكتەرگە بەرگەن بىلىمدەرى, مەيىرىمدەرى مەن ىقىلاستارى ءۇشىن ۇلكەن راحمەت ايتامىن. بارلى­عى­ڭىز­عا دا باياندى تۇرمىس, سابىر جانە جارقىن بو­لاشاق تىلەيمىن. بۇرىنعى ورتاق وتانى­مىز – كسرو-داعى حالىقتارىمىزدىڭ اراسىندا بولعان ەڭ ۇلكەن قۇندىلىعىمىز – دوستىعىمىزدىڭ ساقتالۋىن تىلەيمىن”, دەپ قول قويعان ەكەن. بيىل بۇل وقۋ ورنى ءوزىنىڭ 85 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتپەكشى, ول داتاعا دا وزدەرىنىڭ تۇلەكتەرى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تى شاقىرماق ويلارى بار كورىنەدى. وسىندا ءبىز جاس نۇرسۇلتاننىڭ بۇ­رىنعى وقىتۋشىسى نينا بىكوۆسكايامەن دە كەزدەسىپ, اڭگىمەلەستىك. گورنوۆويلاردى حالىق “وتپەن الىساتىن كاسىپتىڭ ادام­دارى” دەيدى. مەن تاجىريبە وتكىزۋ ءۇشىن وقۋشىلاردى زاۋىتقا اپارعانىمدا ولار دومنا پەشىن “اجداھانىڭ اۋزى” دەسەتىن. نۇرسۇلتان وسى پەشتىڭ قاسىندا جۇمىس ىستەيتىن گورنوۆويلىقتى تاڭداپ الدى. سول كەزدىڭ وزىندە-اق ول اۋىردىڭ ءۇستى, جەڭىل­دىڭ استىمەن ءجۇرۋدى ەمەس, قيىنشىلىقتان قاشپايتىن قايسار ادام بولاتىنىن كور­سەتكەن. ءبىزدىڭ ۋچيليششەدە توپتىڭ ستاروس­تا­سىنىڭ ءرولى زور. قازاقتارعا ستاروستا ەتىپ كىمدى تاعايىندايمىز دەگەندە مۇعا­لىم­دەردىڭ ءبارى دە نۇرسۇلتاندى ايتقانى ەسىمدە. ساباقتى قالاي وقىعانى تۋرالى ايتا­تىن بولسام, پرەزيدەنت بولعان سوڭ ءسىز نا­زارباەۆتى ماقتاي بەرەسىز عوي دەگەن وي تۋى مۇمكىن. ال مەن ونى ەشقاشان ارتىق ماق­تاعان ەمەسپىن, ارقاشاندا شىندىقتى ايتامىن. ول ساباق تۇسىندىرگەندە تاپجىل­ماي تىڭداپ وتىراتىن جانە سول كەزدە ور­نىنان تۇرعىزىپ سۇراساڭ, ءوزىڭنىڭ ايتقان­دارىڭدى ءبىر ءسوزىن وزگەرتپەستەن قايتالاپ ايتىپ بەرەتىن. ول ەشقانداي كوتەرمە­لەۋ­سىز, شىن مانىندە ۇزدىك وقۋشى بولدى. ءوزى­نىڭ وتە جاۋاپتى, تاپسىرعان نارسەگە با­رىن­شا مۇقيات بولعانىن دا ايتۋعا ءتيىس­پىن. مەن ونىمەن ءبىر سويلەسكەندە: ء“بىزدى مۇندا ويناۋ ءۇشىن ەمەس, ماماندىقتى مەڭ­گەرىڭدەر دەپ جىبەردى عوي, ال ءبىز تۇك بىلمەي بارساق ۇيات قوي”, دەگەنى ەسىمدە. شەبەرى دميتري پوگورەلوۆ تا ونى ماقتاپ وتى­را­تىن, پراكتيكاعا اپارعاندا باسقالار جىلى جەرگە تىعىلۋدى كوزدەپ جۇرگەندە نۇر­سۇلتان عانا ءبارىن كورۋگە, ءبارىن ۇيرەنۋگە تىرىسادى دەيتىن ول. جاس نۇرسۇلتاننىڭ ۇلكەن ۇيىم­داس­تىرۋشى بولعانىن دا بىلەمىز. ول ۇيىم­داستىرعان كونتسەرت, بي كەشتەرىندە قازاق, ۋكراين, ورىس, تاتار جانە ت.ب. ۇلتتاردىڭ اندەرى شىرقالاتىن. تاعى ءبىر ەپيزود ەسىمە ءتۇسىپ تۇر. بىردە ەمتيحان الىپ جات­قان­مىن, نۇرسۇلتان ستاروستا رەتىندە ەسىك الدىندا باقىلاپ جۇرگەن. ءبىر وقۋشى مەنىڭ قويعان باعاما كەلىسپەي, تالاسىپ قالدى. “ۇشكە” نارازى بولعان ول ماعان ءبىراز وكپەسىن ايتتى. كۇز كەزى ەدى, ەمتيحان الۋدى كەشكى 6-لار شاماسىندا اياقتاپ دالاعا شىقسام, الگى بالا ماعان قاراي جۇگىرىپ كەلەدى. شىنىمدى ايتسام, قورقىپ كەتتىم. ايتەۋىر قولىندا ەشتەڭە جوق ەكەن. القىنىپ جەتكەن ول مەنەن كەشىرىم سۇراپ, ءوزىنىڭ قاتەلەسكەنىن ايتتى. سويتسە... مەن كەتكەن سوڭ وعان نۇرسۇلتان قاتتى ۇرسىپ, كەشىرىم سۇراتا جىبەرىپتى. نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى بىزگە كەلگەن ءۇش ساپارىندا دا مەنى قارسى الۋشىلار قاتارىنا قوستى. ماعان ەستەن كەتپەيتىن جاقسى ەستەلىك-سىيلىقتار جاسادى. ءبىزدى ۇمىتپاي, ارداقتاپ جۇرگەنىنە قاتتى ءتان­تى­مىن. 2008 جىلى قازاقستاننىڭ ۋك­رايناداعى جىلىنا كەلگەن قاراعاندى وبلى­سىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى ن.نىعما­تۋ­لين دە پرەزيدەنتتىڭ اتىنان قۇرمەت كور­سەتتى. وسىنداي شاكىرتىڭ بولعانىنا قالاي ماقتانباسسىڭ؟! – دەدى ن.بىكوۆسكايا. “تيكاەم, تيكاەم, گرافيت!” جاس نۇر­سۇلتاننىڭ كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچي­لي­ششەگە بارعانى نەسى ەكەن, ءتىپتى رومان­تي­كا­لىق اسەرمەن بارىپ قالعان كۇننىڭ وزىندە ارتىنان مەتاللۋرگ بولىپ, ىستىعى 1500 گرادۋسقا تەڭ پەشتىڭ جانىندا تۇرماي, باسقا سالاعا اۋىسىپ كەتۋىنە بولاتىن ەدى عوي. نۇرسۇلتانمەن بىرگە وقىعان تەلمان سپاەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, دنەپرو­دزەر­جينسكىگە بارىپ ماماندىق العان سول 67 جاستىڭ 18-ءى عانا تەمىرتاۋ ماگنيت­كا­سىن­دا قالىپتى (ت.سپاەۆ., “ون ۆ بۋدۋ­ششەم”. شىمكەنت, 2004 گ. س.49). ولاردى وقىتقان پ ۇلىمىزدى اقتايسىڭدار دەپ تە ەشكىم زورلاماعان. ەندەشە, جاس نۇر­سۇل­تاننىڭ “وتپەن ارپالىسقان” كاسىپتى قا­لاعان سەبەبى نە ەكەن, مەتاللۋرگ مامان­دى­عى كادەلى جاستى نە سىيقىرىمەن ارباۋى مۇمكىن دەگەن ويلار تۋشى ەدى كەيدە بىزدە. وسى سەبەپتى ەلباسىنىڭ العاش رەت “اجداھانىڭ اۋزىنا” جاقىنداعان ءساتى – دنەپرو­دزەر­جينسكىنىڭ مەتاللۋرگيا زاۋىتىن كورگىمىز كەلدى دە تۇردى. 20 مىڭ ادامعا جۋىق حالىق ەڭبەك ەتەتىن الىپ كاسىپورىن ءتۇتىنى بۋداقتاپ, قازانى قايناپ, تەمىر جولدارى تارسىل­داپ... گۇرىلدەپ... دۇرىلدەپ... ايقايلاپ... وزىندىك ءبىر الەم بولىپ شالقىپ جاتىر. ءبىزدى زاۋىتتىڭ ىشىنەن شىققان ارنايى ادام, ينجەنەر تاتيانا كارپەنكو مەن دومنا پەشىنىڭ اعا شەبەرى يۋري كوۆال­چۋك باستاپ ءجۇردى. ۋچيليششە ءوزىنىڭ اعا شەبەرى سەرگەي جاداندى دا قوسىپ بەرگەن. ۇزىن-ۇزىن سورايعان تۇربالاردان تۇراتىن ارانداردىڭ اراسىنداعى تار جولدارمەن ءجۇرىپ كەلەمىز. سويلەسكەندە داۋىسىڭدى كوتەرىپ سويلەمەسەڭ, تىنىمسىز گۇرىلدەن تۇك ەستىلمەيدى. ءبىر بيىك عيماراتقا كىردىك, وسىنىڭ جوعارى قاباتىنا دەيىن كوتەرىلىپ, سول جەردەن قۇيۋ پروتسەسىن كورسەتەمىز دەستى. باسىمىزعا كاسكا بەرىلگەنىمەن, ۇستىمىزگە حالات بەرىلگەن جوق, سوندىقتان شاڭ-توپى­راقتان كورىنبەيتىن باسپالداقتارمەن ىش­قىنا باسىپ, كوتەرىلىپ كەلەمىز. جوعارى­داعى 7-8 قاباتتىڭ بىرىندە ورنالاسقان باسقارۋ پۋلتىنە جەتتىك. ونداعىلار شى­عارىلىمنىڭ (پەشتىڭ ىشىنەن قۇيىلاتىن ءونىم) 40 مينوتتەن كەيىن عانا دايىن بولاتىنىن ايتتى. تەك قۇيۋ فورمالارىن كورۋلەرىڭىزگە بولادى دەستى. سونىمەن, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءون­دىرىس­تىك تاجىريبەدەن ءوتتى دەگەن 12-ءشى دومنا پەشىنىڭ جانىنا كەلدىك. بەس گورنوۆوي, ءبىر گازوۆششيك, ءبىر سۋ قۇيۋشى جانە شەبەر تۇرىپ, پەشتىڭ ىشىنەن شىققان سۇيىق شويىندى قابىل­دايدى. شويىننىڭ تەمپەراتۋراسى 1500 گرادۋسقا جەتەدى, قۇرىشتىكى ودان دا جوعا­رى. ءبىر ۋاق شويىننىڭ قالاي بالقىپ جات­قانىن ارناۋلى كوز ارقىلى قارا شى­نىمەن كوردىك. قىپ-قىزىل, سۇيىق تەمىر تۋلاپ جاتىر, ىستىقتىعى مىڭ گرادۋستان ارتىق. قاراپ تۇرۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. ونى العاش كورگەن كەيبىر بالالاردىڭ ەسىنەن تانىپ قۇلاۋى دا زاڭدى سياقتى. ءبىز تۇرعان جەردىڭ تەمپەراتۋراسى دا 50-60 گرادۋستاي, ىستىق مونشانىڭ ىشىندە جۇرگەندەيسىڭ. سوندىقتان اڭگىمەنى تەزىرەك اياقتاپ, سىرتقا شىعۋعا اسىقتىق. بيىكتە, كولدەنەڭ تارتىلعان شىتىرماندى تەمىر باسقىشپەن كەلە جاتىر ەدىك, كۇنگە جىلت-جىلت ەتكەن ءبىر قالىڭ قارا شاڭ ۇشتى. جانىمداعىلار “تيكاەم, تيكاەم, گرافيت!” دەستى. كادىمگى قارىنداش جاسايتىن گرافيت كەيدە وسىنداي شاڭ ۇشقىنى بولىپ شاشىلادى ەكەن. ارينە, تىنىس ارقىلى وكپەگە قونسا, قارا شاڭنىڭ امان قالدىر­ماسى بەلگىلى. ءبىزدىڭ جانىمىزداعىلاردىڭ اسىقتىرۋ سەبەبى سول ەكەن. بىراق ءبىر جولى قۇتىلسا دا ۇنەمى ۇشىپ تۇرعان ونداي زات وكپەگە جەتپەي قويمايدى-اۋ... ءسويتىپ, ءبىز مىڭ گرادۋس بولىپ قۇرىش قايناپ جاتقان جەردە ونىڭ جانىندا تۇرىپ, ودان دا ىستىق نامىسپەن: مەن سەنى قانداي بولساڭ دا باعىندىرامىن دەپ وزىنە ءوزى سەرت بەرگەن قازاقتىڭ قايسار ازاماتى تۇرعان 12-ءشى دومنا پەشىن دە كوردىك... جاقسىعا جاقىن كوپ دنەپرودزەرجينسك مەتاللۋرگيا زاۋى­تى­نىڭ سپورت كەشەنى “دزەرجينكا” دەپ اتا­لادى. وعان ءبىزدى لەۆ ەجەۆسكي اقسا­قالدىڭ ءوزى باستاپ اپاردى. ەكى قاباتتى عانا ەسكى عيمارات, 60-جىلدارى قانداي بولسا, قازىر دە سول قالپىندا. قازىرگى كەز­دە­گىدەي كەڭ تىنىستى, الىپ سپورت كەشەنى ەمەس, اتاعى جەر جارعان زاۋىتتىڭ دۇنيەسى بولسا دا قاراپايىم عانا ءحالى بار ەكەن. كەيىن جانىنا قوسالقى عيمارات سالى­نىپ­تى, “دزەرجينكاعا” سول ارقىلى وتەسىڭ. قوسالقى عيماراتتىڭ فويەسىندە اتاقتى سپورتشىلارىنىڭ فوتوسۋرەتتەرى ءىلىنىپ, استىنا قول جەتكىزگەن تابىستارى جازىلىپ قويىپتى. ونىڭ ىشىندە نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆتىڭ سۋرەتى دە تۇر, استىنا: “گورنوۆوي دومەننوگو تسەحا دمك. پريزەر پەرۆەنستۆا ۋكراينى ي وبلاستي پو كلاسسيچەسكوي بوربە. ماستەر سپورتا. ترەنەر ەجەۆسكي ل.ر.” دەگەن سوزدەر جازىلعان. جاس نۇرسۇلتاننىڭ جۇرگەن قادامىن كوزگە ەلەستەتۋ ماقساتىمەن ەكى قاباتتى سپورت­زالدىڭ ىشىنە ەندىك. الدىمەن شەشى­نەتىن بولمەدەن وتتىك, ودان ءارى جاتتىعۋ زالدارى باستالدى. كۇرەس زالى ەكىنشى قاباتقا ورنالاسقان, ول ۇلكەن زالدىڭ جارتىسىن عانا الىپ تۇر. ار جاعىندا اۋىر اتلەتشىلەر جاتتىعاتىن كورىنەدى. ال كىرەبەرىستىڭ وڭ جاعىندا گيمناسشىلار اينالىسادى ەكەن. ءبىز جوعارىدا نيكولاي ليتوشكونىڭ ءۇيى قالانىڭ رومانكوۆو سەلوسى بولعان تۇسىندا ەكەنىن ايتقان ەدىك. قازىر قالا­نىڭ وسى كەنتىن دە سول سەلونىڭ اتىمەن اتايدى ەكەن. مىكولا ليتوشكومەن دوس بول­عان بالا نۇرسۇلتان ونىڭ وسى اۋدان­داعى ۇيىنە ءجيى بارىپ تۇرعانىن, ونىڭ ولگا دەگەن اپاسىن ۇناتىپ تا قالعانىن, ال اناسى ەكاتەرينا كارپوۆنا نۇرسۇل­تان­دى ەكىنشى ۇلىنداي كورىپ كەتكەنىن نۇرەكەڭ ءوزىنىڭ “بەز پراۆىح ي لەۆىح” كىتابىندا, ۆ.بازاريانينوۆ پەن ن.تسىگانوك “پرەدسكازانيە” اتتى جيناقتارىندا, ءبىز “پرەزيدەنتتىڭ دوسى” اتتى “ەگەمەنگە” شىققان ماقالامىزدا ( 26.09.2007 جىل.) تولىق جازعانبىز. ەندى دنەپردزەرجينسك قالاسىنا ءدام تارتىپ كەلىپ قالعان سوڭ, جاس نۇرسۇلتاننىڭ بارىپ تۇرعان ءۇيىن كورگىمىز كەلدى. سونىمەن بىرگە, قازاق بالاسىن ءوز بالاسىنداي باۋىرىنا باسقان ەكاتەرينا اجەيدىڭ باسىنا بارىپ, زيرا­تىنا ءمىناجات ەتۋدى وزىمىزگە مىندەت كوردىك. وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىزدى دنەپرود­زەر­جينسكىدە الىپ جۇرگەن ۆاسيل چەرنومور دا, لەۆ ەجەۆسكي دە بۇل جاقتاردى اسا بىلمەيتىن بولىپ شىقتى. ال ليتوشكونىڭ ءوزى قازىر قازاقستاندا تۇراتىنىن ءبىز جو­عا­رىدا اتالعان ماقالامىزدا ايتقانبىز. دنەپرودزەرجينسكىگە جۇرەر كەزدە ءبىز ونى­مەن كەزدەسىپ, بالاسى ساشكونىڭ مەكەن-جايى مەن تەلەفون ءنومىرىن العان ەدىك. ەندى سول جىگىتتى ىزدەۋگە تۋرا كەلدى. بىزگە كەزدەسكەن بارلىق ۋكرايندىقتار سياقتى بۇل جىگىت تە ۇلكەن ءىلتيپات كورسە­تىپ, بارلىق كومەككە دايىن ەكەنىن ءبىل­دىر­دى. ءسويتىپ, ءبىز دنەپرودزەرجينسكىدە كورگى­مىز كەلگەن كەيبىر جەرلەردى وسى جىگىتپەن بىرگە ارالادىق. ءبىز وسيپەنكو كوشەسىنەن قيىستاۋ كەتەتىن بۇرىلىستىڭ تۇكپىرىندە ورنالاس­قان, قازاق بالاسىنا جىلى مەكەن بولعان ءۇيدىڭ ءوزىن كوردىك. نيكولاي ليتوشكو ونىڭ 64 شارشى مەتر ەكەنىن ايتقان ەدى, ايتسا ايتقانداي, شاعىن عانا ءۇي بولىپ شىقتى. قازىر وندا ەشكىم تۇرمايتىن­دىق­تان, بۇزىلىپ جاتىر ەكەن, بىراق قاڭقاسى ءالى تۇر. اينالا جاپ-جاسىل, كوك شالعىن. وسى ۇيدەن ءارى تۇرعىن ۇيلەر مۇلدە جوق. وسى جەردە ءبىز ليتوشكونىڭ نازارباەۆتى كورگەن كورشىلەرىمەن, تانىستارى­مەن اڭگىمەلەستىك. سونىڭ ىشىندە ۆلادي­مير رەشەتنياك, يۆان ستريجيگۋس نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تۋرالى ىستىق ىلتيپاتقا تولى لەبىزدەرىن ءبىلدىردى. ي.ستريجيگۋس مىنا فوتوگرافيانى  بىرگە قىدىرىپ جۇرگەندە نۇر­سۇلتان ءتۇسىرىپ ەدى, دەپ ءبىر فوتوسۋرەتتى دە كورسەتتى ء(بىز ونى قالاپ الدىق – ج.س.). وسىدان ءارى ءبىز ەكاتەرينا ليتوشكونىڭ باسىنا بارۋ ءۇشىن, “55-ءشى بلوكقا” تارتتىق. ساشكو اكەسى مەن شەشەسى اجىراسىپ كەتكەن سوڭ اناسىنىڭ قولىندا بولىپ, بۇل زيراتقا كوپ كەلمەگەن سياقتى, اجەسىنىڭ باسىن بىجىناعان قابىرلەر اراسىنان زورعا تاپتىق. ەكاتەرينا كارپوۆنا 1902 جىلى تۋىپ, بۇل جالعاندا 63 جىل ءومىر ءسۇرىپ, 1965 جىلى دۇنيەدەن كوشكەن ەكەن. ءبىز ونىڭ رۋحىنا باس ءيىپ, باسىنا گۇل شوقتارىن قويدىق... وسىدان ءارى ن.نازارباەۆپەن تۋرا قاتىستىعى بولماسا دا سول جىلدارى ۋچي­ليششەدە قاتار وقىعان اناتولي ليتۆين, يۆان رومانەنكو دەگەن كىسىلەرمەن دە سويلەسىپ, سول جىلدارداعى احۋالداردى, قازاق بالالارىنا دەگەن كوزقاراستاردى سۇرادىق. اناتولي پەتروۆيچتىڭ ءوزى وسى جەردەگى قالالىق راديونى باسقارادى ەكەن, ونىڭ ءبىر قىزمەتكەرى بىزدەن ساپارى­مىز­دىڭ ماقساتى جونىندە سۇحبات الىپ, سول كۇنى راديودان بەردى. يۆان رومانەنكو دا نۇرسۇلتان نازارباەۆ وقىعان جىلدارى ۋچيليششەدە ءبىلىم الىپتى. كەيىن سول ۋچيليششەنىڭ ديرەكتورى دا بولعان. “سەن, نۇرسۇلتان, مينيسترلەر كەڭە­سى­نىڭ توراعاسى بولاسىڭ”, دەپ ساۋەگەيلىك ايتاتىن دميتري پوگورەلوۆ دەگەن قازاق بالالارى توبىنىڭ شەبەرى بار ەمەس پە ەدى, ءبىز سونىڭ باسىنا دا بارىپ, جاقسى ءسوز ايتقاندا پەرىشتە ء“اۋمين” دەگەن كيەلى ادامنىڭ رۋحىنا باس يگىمىز كەلگەن. بىراق ول كىسى مۇندا ەمەس, دنەپروپەتروۆسكىدە جەر­لەنگەن ەكەن. جالعىز قىزى ولگا سوندا تۇرادى, دميتري يزوتوۆيچ سونىڭ قولىندا قايتىس بولعان, دەستى بىلەتىندەر. “يازىك دو كيەۆا دوۆەدەت” دەگەن ءسوز بار ورىستاردا, ال ءبىز كيەۆتىڭ تۇبىندە تۇرىپ, ولگا دميتريەۆنانى تابا الماي­مىز با, ونى دا تاۋىپ, اڭگىمەلەستىك. بۇل ءبىر وتە قاراپايىم, ءبىلىمدى, سونىمەن بىرگە, جان-دۇنيەسى تازا كىسى ەكەن. ول ءوزىنىڭ بىلەتىندەرىنىڭ ءبارىن بىزگە ەگجەي-تەگجەي ايتىپ بەردى. پاپامدى ۇيدە سيرەك كورەتىنبىز, ول ۇنە­مى جۇمىستا بولاتىن. ءتىپتى ۇيگە كەلسە دە توبىڭدا اناۋ بولدى, مىناۋ بولىپ جا­تىر دەپ وعان تەلەفون شالىپ, مازا بەر­مەي­تىن. ەڭبەككە ابدەن بەرىلگەن, ءوزىنىڭ مىندەتىنەن باسقانى بىلمەيتىن ادام ەدى ول. بىراق كەيدە اڭگىمە ايتىپ, توبىنداعى با­لا­لاردىڭ قىزىق قىلىقتارىن دا جەتكىزىپ قوياتىن. سونىڭ ىشىندە نۇرسۇلتاننىڭ ەسىمىن اۋىزعا ءجيى الاتىن ەدى. ءتىپتى توبىڭا اناۋ-مىناۋ كەرەك بولىپ قالدى دەپ تەلەفون سوعىلىپ جاتقاندا دا “نۇرسۇلتان بار ەمەس پە” نەمەسە “نۇرسۇلتاننان سۇ­راڭ­دار” دەگەن سوزدەرىن ءجيى ەستىپ قالا­تىن­مىن. اكەم ولاردىڭ شەبەرى عانا ەمەس, اكەسى مەن شەشەسىندەي قامقورلىق جاساعان ادام. ونىڭ سول ەڭبەگىن جوعارى باعالاپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن اۋزىنان تاستاماي ايتىپ جۇرەتىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا وتە ريزامىن. ءوزىم اكە-شەشەنىڭ جالعىز بالاسىمىن. اكەي 1913 جىلى تۋعان, 1985 جىلى 72 جاسىندا مەنىڭ قولىمدا قايتىس بولدى. شەشەم وتە اۋرۋشاڭ ادام بولدى, ول فين سوعىسىنا قاتىسىپ, جاراقات العان ادام ەدى. ءوزىم تۇرمىسقا شىقپاي, اكە-شەشەمە قارايلاپ قالدىم. كۇندىز جۇمىس ىستەپ, كەشكە مەتاللۋرگيالىق ينستيتۋتتى وقىپ ءبىتىردىم. كەيىن ءوزىمنىڭ سالامدا قىز­مەت ىستەپ, مەتاللۋرگ رەتىندە ۋاقىتىنان بۇرىنىراق زەينەتكە شىقتىم. 1994 جىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەلگەندە قارسى الۋشىلاردىڭ ىشىنە مەنى دە قوستى. سول جولى اكەمنىڭ زيراتىن ءىز­دەتىپ­تى, ەگەر دنەپرودزەرجينسكىدە بولسا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ونىڭ باسىنا بار­ماقشى ەكەن. بىراق دنەپروپەتروۆسكىدە بول­عان سوڭ, رەتى كەلمەگەن سياقتى. مەنى دنەپروپەتروۆسكىدەن وبلىس باسشىلارى تاۋىپ الىپ, كەزدەسۋگە اپاردى. وتە قاتتى تولقىدىم, مەنىڭشە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى دا تولقىپ وتىرعان سياقتى كورىندى. مەنى تانىستىرعاندا: ء“ا, دميتري ءيزوتوۆيچتىڭ بىزدەن جاسىرىپ جۇرگەن قىزى سەن ەكەنسىڭ عوي”, دەپ كۇلدىردى. سول سوزدەن مەن ءوزىمنىڭ اعاممەن كەزدەسىپ وتىرعانداي اسەر الدىم. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوزىمدى سولاي سەزىنەمىن, الىستاعى قازاقستاندا اتى الەمگە ايگىلى الىپ اعام بار سياقتى كورىنەدى دە تۇرادى. نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى كەتەردە ماعان اكەمنىڭ باسىن كوتەر­تۋگە ماتەريالدىق كومەك بەردى, سو­نى­مەن بىرگە, ەستەلىك سىيلىقتار تاپسىردى. جاقسىباي سامرات. استانا – كيەۆ – دنەپرودزەرجينCك – استانا.