وسى مامىراجاي تىرلىكتىڭ شىرقى پاتشالىق رەسەيدىڭ قازاق ەلىن تىزەسىنە باسىپ, وتارلاۋ ساياساتىن پارمەندى جۇرگىزۋىنەن, سايقال ساياساتىنان بۇزىلدى. ەل بيلەۋشىسى دە, بايى دا باسقا قالىپقا ەندى. جالپى, حالىقتىڭ تانىمى مەن ۇستانىمى دا وزگەردى. بيلىككە قۇمارلىق پەن شەن العىشتىق, پالە جاپقىشتىق پەن وتىرىك, وسەك ايتقىشتىق, مال شاشپاقتىق, اسىرەماقتانشاقتىق پەن داڭعويلىق, جالقاۋلىق پەن ەرىنشەكتىك بەلەڭ الدى. تەرەڭ ويعا تەلمىرەتىن, تالاپ تۇلپارىن مىنەتىن, ادال ەڭبەگىنە سەنەتىن, ءار دۇنيەگە قاناعات قىلىپ ريزاشىلىقپەن قارايتىن راقىمدى جاندار ازايدى. ەسەسىنە وياز بەن ۇلىققا دەگەن جاعىمپازدىق, جۋاننىڭ مومىنعا الىمجەتتىگى, جاقسىنىڭ ارتىنان شىراق الىپ تۇسەتىن ارىزقويلىق, ەلدىڭ شىرقىن بۇزىپ, ءبىر-بىرىنە قارسى قويىپ شاعىستىراتىن پالەقۇمارلىق كوبەيدى. حالىق زامانىمەن بىرگە باسقا مىنەزگە ەنە باستادى. ء«وز قولىنان ءوز ىرقى كەتكەن» قالىڭ ەلىنىڭ وسىنداي كۇيگە تۇسكەنى ءوز ۇلتىن جانىنان ارتىق جاقسى كورەر اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ جان-جۇرەگىن اۋىرتقانى حاق.
«باس باسىنا بي بولعان وڭكەي قيقىم» ەلىنىڭ شىرقىن عانا ەمەس, ءوزىنىڭ دە كۇندىز كۇلكىسى مەن تۇندە ۇيقىسىن بۇزعانىن بىلمەس قالىبى, كورسەقىزارلىعى مەن قىرتتىعى اقىن جانىن جارالايدى. بىرلىگى مەن بەرەكەسى كەتىپ, شىنايى پەيىلدەن ايىرىلعان سوڭ, باققان جىلقىسى دا, تاپقان بايلىعى دا ساپىرىلعان, كۇندەستىكتىڭ دەرتىنە شالدىققان جاننىڭ, ءتىپتى جاي نارسەگە «بۇرتىڭ» ەتە قالاتىن اعايىننىڭ دا جاندى بەينەسى وسى ولەڭدە كەڭىنەن كورىنىس بەرەدى. ەل اراسىنداعى بەرەكە-بىرلىكتى, تاتۋلىقتى كوزدەگەن اباي ونى ەڭ الدىمەن ءوز تۋىستارىنان, رۋلاستارىنان, اۋىلداستارىنان باستاپ جولعا قويۋدى كوزدەيدى. ەل ىشىندە بولاتىن الاۋىزدىقتى, كورەالماۋشىلىق پەن قىزعانشاقتىقتى جويۋدى كوكسەگەن اقىن قالىڭ قازاعىن ىنتىماققا شاقىرادى.
اقىن ولەڭدەرىندە «قايران جۇرتىنىڭ» كەرەعار قىلىقتارى مەن وسپادار ارەكەتتەرىن سىنعا الىپ, ەلىن عىلىم-بىلىمگە, تاتۋلىق پەن ەڭبەكقۇمارلىققا ۇندەيدى.
«اداسىپ الاڭداما,
جول تابا الماي,
بەرىرەك ءتۇزۋ جولعا شىق,
قامالماي.
نە عىلىم جوق
نەمەسە ەڭبەك تە جوق,
ەڭ بولماسا كەتتىڭ عوي
مال باعا الماي», –
دەپ وكىنەدى.
قازاعىنىڭ وزگە جۇرتقا قاراعاندا ء«سوزى ۇزىن», «شاپشاڭ» بولسا دا, عيبراتتى وي مەن ىزگى ناسيحاتتى شالقاقتاپ, ىرجاڭداپ جۇرە تىڭدايتىن مىنەز ەرەكشەلىگى بارى دا قىنجىلتادى. ايتقان ءسوزدىڭ سىرتىن ەمەس, ءىشىن ويلانىپ تۇسىنسە دەيدى اقىن. ءتىپتى «كوزدىڭ جاسى, جۇرەكتىڭ قانىمەنەن ەرىتۋگە بولمايدى ىشكى مۇزىن», دەپ قاتتى كەيىپ كەتەتىن ساتتەرى دە بار ابايدىڭ.
اباي قۇنانباي ۇلى ۇلت تاربيەسىنىڭ نەگىزى بەرەكە-بىرلىگى جاراسقان ەلدە بولاتىندىعىنا باستى نازار اۋدارتادى. ەگەر ەلدىڭ ءوزارا تاتۋلىعى جوعارى بولسا, حالىق تا مامىراجاي ءومىر سۇرەتىندىگى اقيقات. بايلىق تا, جەتىستىك تە, تىنىشتىق تا بەرەكەسى جاراسقان ەلدە عانا. ءبىرىن-ءبىرى كۇندەمەيتىن, باسقانىڭ ارتىنان شىراق الىپ جاماندىق ىزدەمەيتىن, نە كورسەك تە ەل بولىپ بىرگە جاقسىلىقتى كورەيىك دەيتىن نيەتى ءبىر, ويى ورتاق, عىلىم مەن بىلىمگە قۇشتار, ىزگى ماقساتى تابىستىرعان, اسىل ارماندار جەتەلەيتىن حالىقتىڭ جەتىستىگى دە مول بولماق. تۋىستىق قارىم-قاتىناسى ارتىپ, بايلىعى دا كوبەيىپ, وي مەن ساناسى دا تازا بولعاندىقتان, ءتان ساۋلىعى دا, جان تازالىعى دا جاقسارىپ, ەل بولىپ دامۋدىڭ جارقىن جولىنا تۇسەرى دە حاق. اباي قىزىققان ەل دە – بەرەكەلى ەل. «بەرەكەلى بولسا ەل – جاعاسى جايلاۋ ول ءبىر كول. جاپىراعى جايقالىپ, بۇلعاقتايدى سوقسا جەل», دەيدى اقىن.
شىندىعىندا دا, ەل بىرىگىپ, بەرەكەسى جاراسىپ, بارلىعى حالىق بولىپ ۇيىسقاندا عانا جەتىستىككە جەتەرى انىق. بىرلىگى بار ەل وزسا, تاتۋلىعى جوق حالىق توزادى. بۇل سان عاسىر بويى اتا-بابالارىمىزدىڭ ناقتى شىنايى ومىردەن تۇيگەن, ۇرپاقتان-ۇرپاققا ەكشەلىپ جەتكەن ناقىل سوزدەرىندە دە كەڭىرەك ايتىلعان.
اعايىن اراسىندا تەك تاتۋلىق بولسا, سىيلاستىعى ارتىپ, ءبىر-بىرىنە دەگەن قۇرمەتى جوعارىلاپ, باققان مالى دا, مامىراجاي ومىردە جانى دا كوبەيە بەرەرى ءسوزسىز. ابايدىڭ دا باستى ماقساتى – ەلدىڭ بەرەكە-بىرلىكتە بولۋى. وكىنىشپەن ايتاتىنى دا قازاقى قوعامنىڭ وسى ءبىر قۇندىلىقتى باعالاماي, ءوزارا الاۋىزدىقپەن ىنتىماقتى بۇزۋعا اۋەستىگى.
ەل ىشىندەگى ۇساق كەلىسپەۋشىلىك ءوزى تۋعان-تۋىستاردىڭ اراسىن عانا الىستاتپايدى, جالپى حالىقتىڭ دامۋىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. ادالدىق پەن ارامدىق, ەڭبەكقورلىق پەن جالقاۋلىق, عىلىم يگەرمەك پەن ناداندىقتىڭ اراسىنىڭ اجىراي باستاۋىندا دا بەرەكە-بىرلىكتىڭ بۇزىلۋىنىڭ اسەرى ايقىن. قازاعىنىڭ تاتۋلىقتى قويىپ, جاماندىق قىلسا, ول جاساعانى وزىنە قايىرا اينالىپ كەلەرىن ۇقپاۋى اقىن ولەڭدەرىندە كەڭ كورىنىس تاپقان. كۇنشىلدىكپەن وتكەن تىرلىگىڭ, بەرەكەنى بۇزعان پالەقۇمارلىعىڭ, اعايىننىڭ اراسىنا وت جاعىپ ارازدىق وتىن ۇرلەگەن ارامدىعىڭ شايتانعا جاساپ بەرگەن قامقورلىعىڭ ەكەنىن ۇقسا دەيدى اقىن.
«ەل بۇزىلسا,
قۇرادى شايتان ورمەك,
پەرىشتە تومەنشىكتەپ,
قايعى جەمەك.
ءوزىمنىڭ يتتىگىمنەن
بولدى دەمەي,
جەڭدى عوي دەپ شايتانعا
بولار كومەك».
«بىرلىك قانداي ەلدە بولادى, قايتسە تاتۋ بولادى, بىلمەيدى. قازاق ويلايدى: بىرلىك اتى – ورتاق, اس ورتاق, كيىم ورتاق, داۋلەت ورتاق بولسا ەكەن دەيدى. ولاي بولعاندا بايلىقتان نە پايدا, كەدەيلىكتەن نە زالال؟ اعايىن قۇرىماي مال ىزدەپ نە كەرەك؟ جوق, بىرلىك – اقىلعا بىرلىك, مالعا بىرلىك ەمەس. مالىڭدى بەرىپ وتىرساڭ, اتاسى باسقا, ءدىنى باسقا, كۇنى باسقالار دا جالدانىپ بىرلىك قىلادى. بىرلىك مالعا ساتىلسا, انتۇرعاندىقتىڭ باسى وسى. اعايىن الماي بىرلىك قىلسا كەرەك, سوندا اركىم نەسىبەسىن قۇدايدان تىلەيدى, ايتپەسە قۇدايدان تىلەمەيدى, شارۋا ىزدەمەيدى. اۋەلى ءبىر-بىرىنەن پالە ىزدەيدى. نە ءتۇسىن, نە اجارىن, نە وكپەسىن بۇلداپ, ول بولماسا, ءبىر پالە سالىپ, قورعالاتىپ, ايتەۋىر ءبىرىن-ءبىرى الداۋدىڭ امالىن ىزدەسەدى. مۇنىڭ قاي جەرىنەن بىرلىك شىقتى؟»
مىنە, اباي ايتقان نەگىزگى بىرلىكتىڭ قايدا بولماقتىعى. مال دوس بولىپ, ارام ماقسات قۇرىپ بىرلىك جاساۋدىڭ كوك تيىندىق قۇنى دا جوق. حاكىم ءسوزىنىڭ وشپەس ماڭىزدىلىعى دا وسىندا. اباي زامانىندا عانا ەمەس, قازىرگى تاڭدا دا ءبىر كۇندىك پايداسى ءۇشىن وتىرىك دوس بولىپ, كەرەگىندە پايدالانىپ, قاجەتسىز بولىپ قالسا, سىرت بەرىپ اينالاتىن كەلەڭسىزدىكتى, جوندەيتىن ۋاقىت تۋدى. اعايىنمەن مال ءۇشىن ەمەس, رياسىز پاك كوڭىلمەن بىرلىكتە بولاتىن زامان قازىر. قۋلىق-سۇمدىقپەن داۋلەت جيىپ, ماقتانىپ, ەسىرىپ كەتەتىن ەسەرسوقتارىمىز اباي ءسوزىنىڭ مانىنە تەرەڭ ۇڭگي الماسا دا, تۇشىنا ءبىر وقىپ, ءوز ىسىنە ەسەپ بەرە بىلسە.
بىزگە مال دوس ەمەس, اقىل دوس قاجەت. ء«بىرىڭنىڭ ءبىرىڭ سويلە ءسوزىڭ توسىپ» دەگەندەيىن, اقىلمەن بىرلەسىپ, عىلىم-ءبىلىمدى اڭساپ, تەرەڭدىككە دەن قويسا, ءار ازاماتتىڭ دا, قالىڭ قاۋىمنىڭ دا, مەملەكەتىمىزدىڭ دە بولاشاعى جارقىن. ىنتىماعى جاراسقان ەگەمەن ەلىمىزدىڭ كوك بايراعى اشىق اسپانىندا ماڭگى جەلبىرەي بەرۋى دە بەرەكە-بىرلىككە تىكەلەي قاتىستى.
ەلدىڭ بەرەكە-بىرلىگىنە باستى كەدەرگى بولار اباي قۇنانباي ۇلى سىناعان قازاقتىڭ كەرەعار ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى – پارتيا قۇرعىشتىق. تۋعان ەلىنىڭ جاي-كۇيى مەن دامۋ بارىسىنا قاپالانا وتىرىپ وي قوسقان اباي زامانىنان قانشا الىستاساق تا, وسى ءبىر كەلەڭسىز جايلار قوعامنان ءالى دە الىستاي قويعان جوق. حاكىم سوزىنەن حالقىمىز بۇگىنگى تاڭعا دەيىن ساباق الماعانى, ارينە, وكىنىشتى. اباي ولەڭدەرىندە جىك-جىك بولىپ ءبولىنىپ, ءوزارا ىمىرالاستار توپ قۇرىپ, پارتيا بولىپ ءبولىنۋ ءۇردىسى كەڭىنەن اششى سىنعا الىنعان.
«بارىمتا مەن پارتيا –
ءبارى ماستىق, جۇرت قۇمار.
سىپىرا ەلىرمە, سۇرقيا,
كوپ پيانشىك نەنى ۇعار؟»
اقىن «ەندىگى جۇرتتىڭ ءسوزى ۇرلىق-قارلىققا» نەگىزدەلىپ, ء«سوزدى ۇعاتىن سانالى جاننىڭ» توڭىرەگىندە ازايىپ, «بەت بەرگەندە شىرايى سونداي جاقسى», بىراق «سارتشا سىرتى» بۇزىلعان, پارتياعا ماس بولىپ ەلىرگەن جانداردىڭ اياۋسىز بەينەلەرىن جاسايدى. ءتىپتى «پيانشىك» دەپ سانالى اقىل-ويدان ايىرىلعان, ادامشىلىقتان كەتىپ سۇرقيالىققا جەتكەن زامانداستارىن ايامايدى.
«قايعىلى, قارتاڭ شالدار» اباي ايتقانداي ەل كەزبەي, اعايىن اراسىنىڭ تىنىشتىعىن ويلاپ, جۇرتىنا باسۋ ايتىپ, ارازدىقتىڭ وتىن وشىرۋگە تىرىسۋى كەرەك ەمەس پە؟ ءبىر اۋىز دۋالى سوزىمەن رۋلى ەلدى باسقارىپ وتىراتىن, ياكي بولسا جاس بۋىنعا ونەگەسىن كورسەتىپ, وتكەن داۋىردەن جەتكەن قيسسا-داستانداردى, كوركەم جىرلاردى, اڭىز-اڭگىمەلەردى ايتىپ, قالىڭ ەلدى توڭىرەگىنە ۇيىستىراتىن بۇرىنعىنىڭ ۇلكەندەرىنىڭ زامانا ەرەكشەلىگىمەن وزگەرىپ, داۋ-داماي قۋعان, پالەقۇمار, پارتياشىل شالدارعا اينالۋى اقىندى قاتتى تەبىرەنتەدى. ەلىنىڭ قۇتى بولعان قاريالارىمىز, كوكىرەگى تاۋسىلمايتىن كەنگە تولى قۇيماقۇلاق اقساقال دانالارىمىز ء«وز قولىنان ىرقى كەتكەن» ۋاقىتتان-اق وزگەرىسكە ۇشىراعان ەكەن-اۋ!
بەس اسىل نارسەگە اسىق ەمەس, كەرىسىنشە قاشىق بولۋ كەرەك بەس دۇشپانعا اۋەستىك اباي سىناعان ناداندىققا الىپ كەلەرى انىق. ارامدىق پەن ارازدىق بەلەڭ العاندا, ەل ىشىنە ەنگەن ناداندىق تا قاناتىن كەڭگە جايا باستايدى. ناداندىق كوزىن دە, كوكىرەگىن دە تۇمشالاعان سوڭ, ونىڭ سانا-سەزىمى, قورشاعان ورتانى سەزىنۋى دە جوعالادى. «اقىلعا ساۋلە قونباسا, حايۋانشا ءجۇرىپ كۇنەلتپەك» دەيتىن جاندار قاتارى دا كوبەيە بەرەرى حاق. ءومىردىڭ نەگىزگى مانىنە ءۇڭىلىپ, جاراتۋشىنى ءسۇيۋى, حاق جولىمەن ءجۇرۋى, رۋحاني كەمەلدەنۋى تۇگىلى, ءوز باسىن الىپ جۇرە المايتىن, باسقانىڭ جەتەگىنە ەرىپ, توبىردىڭ قاتارىنا ەنەتىن دە وسى ناداندار. اقىن پوەماسىندا ايتىلاتىن كوپپەن بىرگە جىندى سۋ ءىشىپ ەلىرەتىن دە وسىلار. «مالدا دا بار جان مەن ءتان, اقىل, سەزىم بولماسا», دەگەندەي تەرەڭدىك بىلاي تۇرسىن, ءىس-ارەكەتى مەن تانىم-تۇيسىگى سانالى ادام قاتارىنان دا كورىنبەي جاتاتىن ناداندىق ساۋ اقىلدىڭ جوقتىعىنان, قاراڭعىلىقتان. ارزان كۇلكى مەن باس داۋرىقپاعا اۋەستىك تە كوڭىل كوزىنىڭ تۇمشالانۋىنان.
الاۋىزدىقتىڭ وتىن ۇرلەر ەرەكشەلىكتەر دە جەتەرلىك. ادام مىنەزى مەن ءىس-ارەكەتىندەگى, تانىم-تۇيسىندەگى كەرەعارلىق ناداندىقتان باستالىپ, ارسىزدىق پەن ازعىندىققا الىپ كەلەدى. ۇياتتى ىسىرىپ قويىپ, ادامگەرشىلىككە جات مىنەز-ق ۇلىق پەن جاعىمسىز قىلىقتار, ار-نامىسى جوق پەندەلەردەن تۋارى انىق. التىباقان الاۋىز بولىپ, قازاقتىڭ كۇندەستىكپەن ءومىر ءسۇرۋىنىڭ نەگىزىندە دە وسىلار جاتىر.
قامشىنىڭ سابىنداي عانا قىسقا ومىردە ادامدىقتىڭ اق جولىمەن جۇرگەننەن ارتىق ەشنارسە جوق. كۇنشىل بولماي, زامانداسىنا قيانات جاساماي, پالەقورلىقتان اۋلاق بولسا عانا ەل بىرلىگى ارتا بەرمەك. اباي سىناعان ناداندىقتىڭ قالدىقتارىمەن قازىرگى تاڭدا كۇرەسە بەرۋىمىز قاجەت. حاكىم سوزدەرىنىڭ ۇلاعاتىنا سوندا عانا جەتەمىز, ناتيجە شىعارامىز. ارامدىقتى بولدىرماۋ, ەلدى عىلىم-بىلىمگە ۇندەپ, ىنتىماقتا ءومىر كەشۋ – ءبىزدىڭ مىندەتىمىز. ماڭگىلىك ەل بولامىن دەگەن قازاعىمىزعا قاراپ «قايران جۇرتىم» دەپ ايتۋ جوعالىپ, بۇگىنىمىز بەن بولاشاعىمىزدى تەك جاقسى جاعىنان كورەتىن, جەتىستىگى مەن بەرەكە-بىرلىگىن تەك ماقتاپ ايتاتىن داۋىرلەر بولسىن.
جاندوس اۋباكىر,
«اباي اكادەمياسى» عزي
ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
