ەادب: ءوسىم فاكتورى – وزگەرىستەرگە بەيىمدەلۋ

ەۋرازيا دامۋ بانكى (ەادب) بانككە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ 2023-2025 جىلدارعا ار­نال­عان نەگىزگى ماكروەكونوميكالىق كور­سەت­كىشتەرىنىڭ بولجامىن ۇسىندى. بانك ءوز بولجامىندا ايماققا ءۇش نەگىزگى جاھاندىق ترەند – ينفلياتسيانىڭ سوڭعى ونجىلدىقپەن سالىستىرعاندا جوعارى دەڭگەيدە ساقتالۋىمەن باياۋلاۋى, دامى­عان ەلدەردەگى اقشا-نەسيە ساياساتىن قاتاڭداتۋ تسيكلدەرىنىڭ اياقتالۋى, سونداي-اق الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنىنىڭ السىرەۋى ىقپال ەتەدى دەپ ەسەپتەيدى. ەۋرازيالىق ايماق ەلدەرى جوعارى ينفلياتسيا مەن ەكسپورتتىق ونىمدەرگە سۇرانىستىڭ شەكتەلۋىن كۇتىپ وتىر. سوعان قاراماستان مەملەكەتتەر ورتامەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا جاعىمسىز سىرتقى ەكونوميكالىق جاعدايلارعا توزىمدىلىكتىڭ جوعارى دەڭگەيىن كور­سە­تەتىن بولادى. «2023 جىلعى بولجام بانككە مۇشە بارلىق مەملەكەتتەر ءۇشىن جاقسارتىلدى. قايتا قاراۋعا ەكونوميكالاردىڭ 2022 جىلى وزگەرگەن جۇمىس جاعدايلارىنا ايتارلىقتاي جىلدام بەيىمدەلۋى جانە بىرقاتار ەلدەردىڭ سالىق-بيۋدجەت ساياساتىن قولداۋى اياسىندا وسى جىلدىڭ باسىنداعى قارقىندى ناتيجەلەر نەگىز بولدى», دەلىنگەن ەادب حابارلاماسىندا.

ۇيىمنىڭ بولجامىنشا, اعىمداعى جىلدىڭ سوڭىندا رەسەيدىڭ ءىجو-ءسى 1%-عا ارتىپ, 2024-2025 جىلدارى جىل سايىن شامامەن 1,3%-عا ءوسۋىن جالعاستىرادى. رەسەيدەگى سۇرانىستى قالپىنا كەلتىرۋ جانە جەتكىزۋ تىزبەگىن ءىشىنارا قايتا قۇرىلىمداۋ بەلارۋس ەكونوميكاسىنىڭ 2023 جىلى 2,2%-عا وسۋىنە ىقپال ەتەدى. ءارى قاراي قارقىن شامامەن 1%-عا تۇراقتالادى. ورتامەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا بۇل ەلدەردەگى ىسكەرلىك بەلسەندىلىك بەلگىسىزدىكتىڭ كۇشەيۋىمەن, ينۆەستيتسيالىق جانە ارالىق ونىمدەردى جەتكىزۋدەگى قيىندىقتارمەن جانە وزىق تەحنولوگيالارعا قولجەتىمدىلىكتىڭ تومەندەۋىمەن شەكتەلە بەرەدى. ىشكى سۇرانىستىڭ بەلسەندىلىگى مەن ءوزارا ساۋدانىڭ ۇلعايۋى 2023 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ەادب-عا مۇشە باسقا مەملەكەتتەردە جوعارى ءوسۋ قارقىنىن قامتاماسىز ەتەدى. اتاپ ايتقاندا, ارمەنيادا ءىجو 7,5%-عا, قىرعىزستاندا – 4,2%-عا, تاجىكستاندا – 7,9%-عا وسەدى.

ەادب ايماقتاعى ينفلياتسيا بىل­تىرعى 12,4%-دان بيىل 6,4%-عا دەيىن تومەندەيتىنىن بولجاپ وتىر. ال 2024 جىلى بۇل كورسەتكىش 5,2 پايىزعا تەڭەلەدى. ۇيىم ينفلياتسيانىڭ باياۋلاۋىن ەكونوميكالاردىڭ تۇزەلۋىمەن جانە وتكەن جىلى بايقالعان دەۆالۆاتسيا مەن ينفلياتسيالىق كۇتۋلەردەن شەگىنۋمەن بايلانىستىرادى. ارمەنيادا ينفلياتسيا 2023 جىلى – 2,5%, بەلارۋستە – 7,8%, قىرعىزستاندا – 7,1%, رەسەيدە – 6,1%, تاجىكستاندا 6,6% بولادى دەپ بولجانۋدا. كەلەر جىلى ەڭ جوعارى ينفلياتسيا بەلارۋستە (8,2%), ال ەڭ تومەنگى ينفلياتسيا ارمەنيادا (3,2%) تىركەلۋى مۇمكىن. سونداي-اق كەلەسى جىلى قازاقستاندا ينفلياتسيا – 5,5%, رەسەيدە – 4,9% دەڭگەيىندە بولادى. 2025 جىلى ەلىمىزدە باعا ءوسىمى 4,1%-عا دەيىن باياۋ­لايدى. ء«بىز الەم 2010 جىلدارعا ءتان تىم تومەن ينفلياتسيا مەن قارقىنعا قايتا ورالمايدى دەپ سەنەمىز جانە 2023-2025 جىلدارى اقش-تا – 3,6%, ال ەۋرووداقتا – 3,7% ينفلياتسيانى بولجايمىز», دەيدى ەادب ەكونوميسى ەۆگەني ۆينوكۋروۆ.

بانك كەلەڭسىز كۇيزەلىستەردى ازايتۋعا باعىتتالعان قوسىمشا مەملەكەتتىك شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى ەلىمىزدىڭ بيىلعى ءىجو باعالاۋىن 0,1 پايىزدىق تارماققا كوتەرگەن. ەادب ەل بيلىگىنىڭ ورتا جانە شاعىن بيزنەستى قارجىلاندىرۋ كولەمىن 224 ملرد تەڭگەگە ء(ىجو-ءنىڭ 0,2%) ۇلعايتۋدى, 20 مىڭ جوبانى سۋبسيديالاۋدى, 18 مىڭنان استام جوباعا مەملەكەتتىك كەپىلدىك بەرۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن ناقتىلايدى. سونداي-اق مەملەكەتتىك شارالار 18,3 تريلليون تەڭگە ء(ىجو-ءنىڭ 17,6%-ى) سوماسىندا ينۆەستيتسيا تارتۋعا جانە 873 ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ جالپى رەسپۋبليكالىق پۋلىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالاتىن بولادى. «ەكونوميكا شەتەلدىك كاسىپورىنداردى قازاقستانعا كوشىرۋدەن قوسىمشا سەرپىن الادى. تەڭىز مۇناي كەن ورنىندا جاڭا قۋاتتاردى ىسكە قوسۋ ءوسۋدىڭ نەگىزگى فاكتورى بولماق. كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنىڭ جۇمىس ىستەۋى ورتامەرزىمدى بولجامدى كەزەڭدە قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن قاۋىپ توندىرمەيتىن رەجىمدە جۇزەگە اسىرىلادى دەپ بولجانۋدا», دەيدى ەادب زەرتتەۋشىلەرى.

ەكونوميكانى قولداۋ شارالا­رى­ مۇناي باعاسىنىڭ بولجامدى تومەن­دە­ۋىنىڭ جاعىمسىز سالدارىن وتەيدى. كە­لەر جىلى جاڭعىرتىلعان تەڭىز نىساندارىن تولىق پايدالانۋعا بەرۋ ەكونوميكالىق وسىمگە نەگىز بولادى. سونىمەن قاتار اقشا-نەسيە ساياساتىن جەڭىلدەتۋ نەسيەلەۋ مەن ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى دە ارتتىرادى. جاھاندىق ەكونوميكا قۇلدىراۋدان شىققان كەزدە ەكسپورت ارتادى. بيىلعى ءبىرىنشى توقساندا ءىجو الدىڭعى توقسانداعى 3,8%-بەن سالىستىرعاندا 4,9%-عا ءوستى. مۇنداي ديناميكاعا ونەركاسىپتەگى (نەگىزىنەن تاۋ-كەن ونەركاسىبىندە) ءوسۋدىڭ قالپىنا كەلۋى جانە وڭدەۋشى كاسىپورىندارداعى (نەگىزىنەن ماشينا جاساۋ) تاۋار اينالىمىنىڭ ارتۋى ىقپال ەتتى. قىزمەت كورسەتۋ, قۇرىلىس جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارى دا وڭ سەرپىن بەردى. قاڭتار-ساۋىردە ەكونوميكا قارقىنى باياۋلاماي, ءىجو 5%-عا جەتتى.

ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق وسىمىنە نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەستەرىنىڭ ۇزاق ءارى تەرەڭ رەتسەسسياسى اسەر ەتۋى مۇمكىن. بۇعان قوسا ەۋروايماق پەن اقش-تاعى قارجىلىق قۇبىلمالىلىق جاھاندىق ءوسۋ پەرسپەكتيۆالارىنا قىسىم جاساپ جاتىر. ەۋرازيالىق ايماقتا ءوز كەزەگىندە رەسەيمەن ىنتىماقتاساتىن كومپا­نيالارعا قارسى قايتالاما سانك­­­­تسيا­لاردىڭ ىقتيمالدىعى ارت­تى.­ ەكو­­نو­ميكالىق بەلسەندىلىكتى شەك­تەي­تىن تاعى ءبىر تاۋەكەل ‒ كاسپي قۇ­بىر كونسورتسيۋمىنىڭ ۇزاق ۋاقىتقا توق­تاۋى بولۋى مۇمكىن. «مۇنىڭ ءبارى تاۋەكەلدى ستسەناريدە بولجامدى كە­زەڭدە قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ءوسۋ قار­قىنىن باسەڭدەتۋى مۇمكىن. ەلدىڭ ينفليا­تسياعا قارسى تاۋەكەلدەرى دە وزەكتى بو­لىپ قالا بەرەدى. قۇلدىراۋدى كۇتكەن نە­گىزگى ورتالىق بانكتەردىڭ ينفلياتسيالىق قى­سىمنىڭ كۇشەيۋىنە قارسى تويتارىسى السىرەيدى. مۇنداي جاعدايدا ىشكى تۇ­تىنۋشىلىق باعالار بازالىق ستسەناري­دەن­ جىلدام ءوسۋى مۇمكىن», دەيدى ساراپشىلار.

ەادب باعالاۋىنشا, ينفلياتسيا ناقتى 16,8%-دان ء(ساۋىر ايىنىڭ سوڭىندا) 2023 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي 7,9%-عا­­ دەيىن تومەندەيدى. الدىڭعى بولجامدا تومەندەۋ 7,8%-عا دەيىن دەپ بولجانعان. زەرتتەۋشىلەر جوسپارلانعان تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق تاريفتەرىنىڭ كوتەرىلۋ اسەرىن سىرتقى فاكتورلار تەڭەستىرەدى دەپ توپشىلايدى. ينفلياتسيانىڭ تومەندەۋىنە تەڭگەنىڭ دوللارعا شاققانداعى باعا­مىنىڭ نىعايۋى, الەمدىك تاۋار نارىق­تارىنداعى باعانىڭ تومەندەۋى, بازا­لىق مولشەرلەمەنى 2022 جىلدىڭ سوڭىنان باستاپ 16,75% دەڭگەيىندە ۇستاۋ, باعانىڭ ءوسۋىن تەجەۋگە باعىتتالعان ۇكىمەتتىڭ شارالارى اسەر ەتەدى.

2025 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ينفلياتسيا 2024 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي بولجانعان 5,5%-دان 4,1%-عا دەيىن تومەندەۋى مۇمكىن. بۇعان تاۋارلىق جانە لوگيستيكالىق باعىتتار جۇمىسىن قالىپقا كەلتىرۋمەن قاتار جەتكىزۋ تىزبەگىندەگى ۇزىلىستەرگە بايلانىستى كۇيزەلىستەردى السىرەتۋ دە, ينفلياتسيالىق كۇتۋلەردى تۇراقتاندىرۋ دا ىقپال ەتەدى. اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ شارالارى ينفلياتسيانى ورتامەرزىمدى ماقساتتى 3-4%-عا جەتكىزۋگە باعىتتالاتىن بولادى. ساۋىردە ينفلياتسيا ناۋرىزداعى 18,1%-دان 16,8%-عا دەيىن تومەندەدى. ساراپشىلار مۇنى ءىشىنارا ستاتيس­تي­كالىق اسەرمەن بايلانىس­تىرادى. 2022 جىلدىڭ ناۋرىز-ءساۋىر ايلارىندا تۇتىنۋ باعاسى يندەكسىنىڭ ديناميكاسىندا ءوسۋ بايقالدى. سونىمەن قاتار ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ يندەكسى (فاو) ون ءۇشىنشى اي قاتارىنان تومەندەپ كەلەدى جانە تاسىمالداۋ قۇنىنىڭ تومەندەۋى جاھاندىق جەتكىزۋ تىزبەگىنىڭ جۇمىس ىستەۋى قالىپ­تى جاعدايعا ورالعانىن كورسەتەدى. بەلسەندى كەزەڭى وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ورىن العان بازالىق مولشەرلەمەنىڭ ۇلعايۋى دا تەجەۋشى اسەر ەتتى. ء«بىزدىڭ باعالاۋىمىزشا, تۇتىنۋ باعاسىنىڭ ءوسۋ شىڭى ءوتتى, بىراق ينفلياتسياعا قارسى فاكتورلار ساقتالىپ تۇر. الەۋمەتتىك تولەمدەر مەن بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى وسۋدە, حالىقتى نەسيەلەۋ ارتۋدا. قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا تۇتىنۋشىلىق باعا­لار­ ءالى دە جاڭا جاعدايلارعا بەيىمدەلۋ سا­تىسىندا. سىرتقى ەكونوميكالىق كونيۋن­ك­تۋ­را­دا­عى بەلگىسىزدىك ينفلياتسيالىق كۇتۋدى جوعارى دەڭگەيدە ۇستايدى. سوعان قاراماستان, ينفلياتسيا جىلدىڭ قالعان بولىگىندە تومەندەۋ باعىتىندا بولادى», دەيدى ەادب ساراپشىلارى.

بيىلعى ەكىنشى جارتىجىلدىقتان باس­تاپ ۇلتتىق بانك بازالىق مولشەرلەمەنى بىرتىندەپ تومەندەتەدى دەپ كۇتىلەدى. جىل سوڭىنا دەيىن ول 15%-عا دەيىن تومەندەۋى مۇمكىن (مامىر ايىنىڭ سوڭىنداعى جاعداي بويىنشا 16,75%). سىرتقى سەكتور تاراپىنان ينفلياتسيالىق قىسىم السىرەگەن جاعدايدا 2024 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي مولشەرلەمە 11-12%-عا­ دەيىن تومەندەۋى مۇمكىن. اقش-تىڭ فەدەرالدى رەزەرۆ جۇيەسى 2023 جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىندا, ەۋروپالىق ورتالىق بانك وسى جىلدىڭ ورتاسىنا قاراي مولشەرلەمەلەردى تومەندەتە باس­تايدى. تەڭگە باعامىنىڭ ديناميكاسى اعىمداعى جىلدىڭ قالعان بولىگىندە تۇراقتى بولادى دەپ بولجانىپ وتىر. جوعارى بازالىق مولشەرلەمە وتاندىق قارجى اكتيۆتەرىنىڭ تارتىمدىلىعىن ساقتاپ تۇرادى. باعام تومەندەگەن سايىن تەڭگە باعامىنىڭ ديناميكاسىنىڭ كەرى وزگەرۋىن كۇتۋگە بولادى. تەڭگە باعامى ورتا ەسەپپەن 2023 جىلى ءبىر دوللار ءۇشىن 451 تەڭگە, 2024 جىلى 465 تەڭگە دەڭگەيىندە بولجانىپ وتىر.

ەادب 2022 جىلعى قاراشاداعى ماكروەكونوميكالىق بولجامىندا ءىجو 2023 جىلى 4,2%-عا وسەدى دەپ كۇتكەن. ازيا دامۋ بانكىنىڭ ماماندارى قازاقستان ەكونوميكاسى 2023 جىلى 3,7 پايىزعا ءوسۋى مۇمكىن دەپ وتىر. دۇنيەجۇزىلىك بانك ەكونوميكامىز بيىل 3,5 پايىزعا, 2024 جىلى 4 پايىزعا جاقسارادى دەپ ەسەپتەيدى. ال اناليتيكالىق نەسيە رەيتينگى اگەنتتىگىنىڭ شولۋىندا بيىل ءىجو 4,1%-عا, ال 2024 جىلى 3,9%-عا وسەتىنى ايتىلعان.