قازاقباەۆتى ۇمىتپاساق ەكەن...

ءا.قازاقباەۆ 1898 جىلى 15 مامىردا بۇرىنعى اقمولا گۋبەر­­نياسىنىڭ اتباسار ۋەزىندە (قازىرگى ۇلىتاۋ وبلىسى ۇلىتاۋ اۋدانىندا) تۋعان. 6 جاسىندا اكەسىنەن, ارادا ءبىر جىل وتكەندە شەشەسىنەن ايىرىلعان ابدىسامەت ەرتە ەسەيىپ, ۇلكەن ومىرگە ەرتە ارالاسادى. 1922 جىلى اقمولا وبلىسىنا قونىس اۋدارادى. ءسويتىپ, وڭىردەگى ۇيىم­داستىرۋشىلىق ىسىنە بەلسەنە ارالاسادى. اۋىلداعى «قوسشى» وداعىنىڭ توراعاسى بولادى. «قوسشى» وتكەن عاسىردىڭ 20-جىلدارى ەلدى جاڭا زامانعا بەيىم­دەۋگە ىق­پالىن تيگىزگەن. وسى جىلدارى تا­بيعاتىنان زەرەك ابدىسامەت ىسكەرلىك قابى­لەتىمەن كورىنىپ, قىزمەتتە جوعا­رىلايدى. ءسويتىپ, ونىڭ ساياسي ءومىر­بايانى باستالادى. ول حا­­لىق وكىلدەرىمەن اقىلداسا وتىرىپ, جەرگىلىكتى كەڭەستەردى نىعايتۋ ساياساتىن دايەكتىلىكپەن جۇرگىزەدى. ونىڭ تىكەلەي باس­شى­لىق ەتۋىمەن اقمولا اۋدانىندا جاڭاجول, قىزىلجار, بۋدەننىي, تالاپكەر سەكىلدى ۇجىم­دىق شارۋاشىلىقتار قۇ­رىلادى. ءا.قازاقباەۆ اقمولا اۋدانىنىڭ 6-شى جانە 19-شى اۋىلدىق كەڭەستەرىنىڭ حاتشىسى, كەيىن توراعاسى بولىپ سايلانادى. 1933 جىلى جەلتوقساندا اقمولا اۋدانىنداعى بۋدەن­نىي اتىنداعى (قازىرگى قاجى­مۇقان اۋى­لى) ۇجىمدىق شارۋا­شى­لىقتىڭ توراعاسى بولادى. ونى 1937 جىل­دىڭ جازىنا دەيىن ات­قارادى. وسى ارالىقتا ۇجىم­شار كەڭەس وداعىنا تانى­مال ۇل­گىلى شا­رۋاشىلىققا اينالادى. 1937 جىلى كسرو جوعا­رعى كەڭە­سىنىڭ العاشقى دەپۋ­تات­تارىنىڭ ءبىرى بولدى. وسى جىلى اقمولا اۋداندىق اتقارۋ كو­ميتەتى تور­اعاسىنىڭ ورىن­باسارى بولىپ ەڭ­بەك ەتسە, 1938 جىلدىڭ باسىندا قاراعاندى وبلىستىق اتقارۋ كومي­تەتىنىڭ توراعاسى اتاندى. 1938-1947 جىل­دار ارالىعىندا قا­زاق كسر جو­عارعى كەڭەسى تورال­قاسىنىڭ تور­اعاسى بولىپ ەڭ­بەك ەتتى.

ءا.قازاقباەۆ رەسپۋبليكاداعى تاريح, ادەبيەت, مادەنيەت قايرات­كەرلەرى اراسىندا ەرەكشە بەدەلدى ءارى ابىرويعا يە بولعان. حالىق اۋىز ادەبيەتىن, ۇلتىنىڭ سالت-ءداستۇرىن جەتىك بىلگەندىكتەن, جاڭا زامان اعىمىمەن كەلگەن كەيبىر كەلەڭسىز كورىنىستەرگە قارسى تۇر­عان. ناۋرىز, قىمىزمۇرىندىق, ميزامشۋاق, سابانتوي سىندى ءداس­تۇرلى مەرەكەلەردى قولداعان. رۋ­حاني سالاعا جاقىندىعىنىڭ ءبىر ايعاعى – 1943 جىلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ شەشۋشى كەزەڭىندە رەسپۋبليكادا تۇڭعىش اقىندار اي­تى­سىنىڭ وتۋىنە مۇ­رىندىق بولۋى. قانىش سات­باەۆ, مۇحتار اۋە­زوۆ, ءسابيت مۇ­قانوۆ, احمەت جۇ­بانوۆ سىندى تۇلعالاردىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن اقىندار ايتىسى ەلدىڭ رۋحىن كوتەرگەن ايتۋلى ءىس-شارا بولدى. سونداي-اق ول ق.ساتباەۆقا قولداۋ ءبىلدىرىپ, ۇلت­تىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اشى­لۋىنا جان-تانىمەن قامقورلىق جاساعان. قار­جى ءبولدىرتۋ ماسەلە­سىندە دە, زاڭ جۇزىندە دە بارىنشا كو­مەكتەسكەن. جالپى, قازاقتىڭ زيا­لى قاۋىم وكىلدەرىنە بارىنشا قامقورلىق تانىتقان.

ونىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قا­بىلەتى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىل­­دارىندا ەرەكشە تانىلىپ, جان-جاقتى كورىنەدى. 1942 جىلى «سو­تسياليستىك قا­زاقستان» جانە «كا­زاحستانسكايا پراۆدا» گازەت­تەرىنە جازعان «ەر جۇرەك لەنين­گرادتىقتارعا ەشا­لونداعان تارتۋلار جىبەرەيىك» دەگەن ۇندەۋ ءسو­زىن تولقىماي وقۋ مۇمكىن ەمەس. ما­قالاسىندا لە­نينگراد پەن قازاقستان ارا­سىنداعى تۋىس­قاندىق قارىم-قاتىناسقا توق­تالا كەلىپ, «قازاق حالقى جانە قازاقستاننىڭ بارلىق ەڭ­بەكشىلەرى لەنينگراد پەن لە­نينگرادتىقتاردان كومە­گىن ەشقاشان ايامايدى. قازاق­ستان­دىقتار ءبىر كىسىدەي بولىپ, لە­نينگرادتى قورعاۋشى ەرلەرگە سىي­لىقتار جىبەرۋگە جۇمىلا كىرىسىپ, بۇل سىيلىقتاردى نە­عۇر­لىم تەز جونەلتۋدى قامتاماسىز ەتە­­تىندىگىنە كامىل سەنەمىن», دەپ جازعان بولاتىن. ونىڭ وسى پا­تريوتتىق ۇندەۋىن ەڭبەكشىلەر قىزۋ قولداپ, باس-اياعى جيىرما كۇن­نىڭ ىشىندە قورشاۋدا قالعان لەنينگرادتىقتارعا گۋ­ماني­تار­لىق كومەك رەتىندە 139 ۆاگون جۇك جو­نەلتەدى.

وسىلايشا, ءا.قازاقباەۆتىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى شىڭدالا بەردى. قازاق كسر جو­عارعى كەڭەسىنىڭ تورالقاسى رەس­پۋبليكا ەكونوميكاسىن سوعىس تالابىنا لايىقتاپ قايتا قۇرۋ, اسكەرگە كومەك قولىن سوزۋ, ەۆاكۋا­تسيالانعان كاسىپورىنداردى ورنالاستىرىپ, جاڭا فابريكالار مەن زاۋىتتاردى ىسكە قوسۋ, كسرو مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنىڭ شەشىمدەرىن مۇل­تىكسىز جۇزەگە اسىرۋدى ۇيىم­داستىرۋ, ۇي­لەستىرۋ جونىندە كۇر­­دەلى دە جا­ۋاپتى مىندەتتەردى جۇزەگە اسى­رۋعا ۇيىتقى بولدى. ونىڭ وتان قور­عاۋ ىسىنە قوسقان زور ۇلەسى تۋرا­لى كسرو-نىڭ بۇرىنعى قار­جى ءمينيسترى ا.زۆەرەۆ ء«مينيستردىڭ جازبالارى» دەگەن كىتابىندا: «رەس­پۋب­ليكالاردا, ولكەلەردە, وبلىس­تار­دا, اۋداندار مەن وكرۋگتەردە كوپتەگەن جولداستار تاماشا ەڭبەك ەتتى. ورتاق ىسكە ءا.قا­زاق­باەۆ (قازاقستان)... سەكىلدى جولداستار كوپ كومەكتەستى», دەپ جازدى. ونىڭ ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگى جوعارى باعالانىپ, ەكى مارتە «لەنين» وردەنىمەن, «ەڭبەك قى­زىل تۋ» وردەنىمەن, باسقا دا مەدال­دارمەن ماراپاتتالدى.

سوعىستان كەيىن قۋدالاۋ قاي­تا باستالعان كەزەڭدە العاش­قى­لار­دىڭ ءبىرى بولىپ «قۇرىققا» ابدىسامەت قازاقباەۆ ىلىگەدى. قازاق زيالىلارىمەن قارىم-قا­تىناس جاساماس ءۇشىن ونى ال­ما­تىدان تال­دىقورعان وبلىسى كيروۆ اۋداندىق (قازىرگى كوكسۋ اۋدانى) اتقارۋ كوميتەتىنىڭ تور­اعاسى ەتىپ جىبەرەدى. ءبىر قاراعاندا قىزمەت بابىنداعى شارۋا بولىپ كورىنگەنىمەن, ءوزى ايتقانداي, مۇ­نىڭ استارىندا «تاريحي ساياسي ماسەلە» جاتىر ەدى. ونى بۇل جاعداي دا جاسىتا العان جوق. ەل ىشىندە حالىقپەن ەتەنە ارالاسىپ, ەسەلى ەڭبەك ەتتى. ول ىسىنە ادال, ەڭبەكقور جانداردى, ۇلتىمىزدىڭ مادەنيەتىن, ادەبيەتىن, سالت-ءداستۇرىن جاڭا زامانعا اپارۋشى زيالى قاۋىم وكىلدەرىن جانىنا جاقىن ۇستادى. سول كەزەڭدە قازاق وتباسىلارى ءا.قازاقباەۆتىڭ قۇرمەتىنە قازاقباي, ابدىسامەت دەگەن ەسىمدەردى دۇنيەگە كەلگەن سابيلەرىنە ءجيى بەرگەن. باسقاسىن قايدام, مەن وسكەن, قىزمەت ەتكەن ورتادا وسى ەسىمدى العان ازاماتتار كوپ بولدى. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن اۆتوبۋس ايالداماسىندا استانالىق ارداگەرمەن كەزدەستىم. «ابدىسامەت سىزدىقوۆپىن, 1937 جىلى 1 قىركۇيەكتە تۋدىم. اتا-انام ابدىسامەت قازاقباەۆتى جاقسى كورگەندىكتەن ەسىمىمدى وسى­لاي قويىپتى. مەن مۇنى ماق­تان تۇتامىن», دەدى ول.

بۇدان 24 جىل بۇرىن, 1999 جىلى ءماجىلىس تور­اعا­سى مارات وسپانوۆ «ەل پار­­­لا­مەنتى تاريحىنىڭ ەڭ ال­عاش­قى بەتتەرى ونىڭ تۇڭعىش تور­اعا­­سى ابدىسامەت قازاقباەۆتىڭ قىز­مەتىنەن باستالادى» دەگەن-ءدى. ەندەشە, پارلامەنت تاريحىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان تۇلعانىڭ ەسىمىن جاڭعىرتۋ, ەڭبەگىن ناسيحاتتاۋ قاجەت. سول ءۇشىن اتقارۋ­شى بيلىك, حالىق تاراپىنان ءتيىستى جۇمىستار قولعا الىنسا, لايىقتى دەڭگەيدە ۇلىقتالسا, مەكتەپ, كوشەلەرگە ەسىمى بەرىلسە دەگەن تىلەك بار. ويتكەنى ول –  ۇلتىن قالتقىسىز سۇيگەن, قازاق حالقىنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك, ەكو­نوميكالىق, مادەني-رۋحاني تاريحىندا وشپەستەي ءىز قالدىرعان تۇ­عىرى بيىك تۇلعا.

مايرا ماقىباي,

ولكەتانۋشى-ەتنوگراف