وسىمدىكتەر دۇنيەسىن ساقتاۋ جاڭا زاڭدا قانشالىقتى قامتىلدى؟

اسىرەسە قانداي وسىمدىكتەردى تە­گىن پايداعا جاراتۋعا بولادى, قان­داي وسىم­دىكتەردى قولدانۋعا تىيىم سا­لىن­عانى جو­نىندە جالپى جۇرتشى­لىق تەگىس بىلە بەر­مەيتىن جايت كوپ. سو­نىڭ اراجىگىنە از-كەم توقتالىپ وتسەك. ­ما­سەلەن, ەكولوگيا جانە تابيعي رە­سۋرس­­تار ءمينيسترىنىڭ دەرەگىنە سۇيەن­سەك, ەلىمىزدە 11 مىڭنان اسا وسىمدىك ءتۇرى بار ەكەن. ونىڭ ىشىندە 1,5 مىڭعا جۋىق ءتۇرى دارىلىك وسىمدىك بولسا, 390 ءتۇرى «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزىلگەن, 110 ءتۇرى – رەليكتى, 700-ءى ەندەميكالىق وسىم­دىك تۇرلەرى­نە جا­تادى. بۇعان قوسا ەلى­مىزدە سۋدا وسە­تىن وسىمدىكتەردىڭ 63 ءتۇرى بار جانە دۇنيەجۇزى بويىن­شا ونىڭ ەڭ كونەسى بىزدەگى سۋ باسسەينىندە ەكەن. الماتى­نىڭ الماسى جەر بەتىندەگى المانىڭ اتاسى ەكەنىن عالىمدار دالەلدەدى. جا­­بايى المالاردىڭ العاشقى ءتۇرى جە­تىسۋ وڭىرىندە شىعىپتى. الايدا بۇ­­رىنعى جايقالعان الما باقتارى­نىڭ قا­زىر سيرەگەنى دە راس. الما اعاشتا­رىن قاجەتتى ماقساتتارعا وتاپ تاستاپ, قىتاي مەن وزبەكستاننىڭ الماسىنا جۇ­گىن­دىك. تىزبەكتەي بەرسەك, وسىمدىكتەر دۇ­نيە­سىندە دە قوردالانعان تۇيتكىل كوپ.

سونىمەن قاتار ەل اراسىندا ميا تامىرىن قازىپ, زاڭسىز ەكسپورتتاۋ ماسە­لەسى دە ءجيى ايتىلادى. ميا سيرەك كەزدە­سە­تىن وسىمدىكتەر تىزىمىنە ەنبەگەندىك­تەن, ونى ۇر­لاۋشىلار ەشقانداي قۇقىق­تىق جاۋاپ­كەرشىلىككە تارتىلماي كەلدى. سون­دىق­تان ءجون-جوسىقسىز وسىمدىك تامىرىن قازۋشىلار تابيعاتقا وراسان زيان كەلتىرگەنى جاسىرىن ەمەس.

كەدەندىك ستاتيستيكا دەرەگىنشە, وتاندىق ميا تامىرىن وتكىزۋدىڭ نەگىزگى نارىعى – قىتاي, تۇركيا جانە اقش. مىسالى, قىتايعا 2018 جىلدان 2021 جىلعا دەيىن 32,7 مىڭ توننا ميا تامىرى ەكسپورتتالىپتى. بۇل جالپى بوتانيكا جانە فيتوينترودۋكتسيا ينستيتۋتى ۇسىن­عان ميا تامىرىن ناقتى وڭىرلەر بويىن­شا دايىنداۋ كولەمىنەن ەداۋىر اسىپ تۇ­سە­دى ەكەن. بۇل – سىرتقا شىعاتىنى. ەندى ەلىمىزگە ەنەتىن, ياعني جەرسىندىرۋگە اكەل­گەن وسىمدىكتەردىڭ دە الەگى بار. ماسە­لەن, ەل اۋماعىنا وسىمدىكتىڭ بوتەن تۇر­لەرىن باقىلاۋسىز ەنگىزگەن جاعدايلار تىر­كەلگەن. ءبىر عانا مىسال – «مەدەۋ» وڭىرلىك تابيعي پاركىنىڭ اۋماعىندا سولتۇستىك امەريكادان اكەلىنگەن «اسەر نەگۋندو» ۇيەڭكى اعاشىنىڭ كوپتەپ وتىرعىزى­لۋى. بۇعان قاتىستى بىلتىر ماماندار كادىم­گى ورىك پەن جەرگىلىكتى سيۆەرس الماسىن ىعىستىرىپ جاتقانىن ايتىپ, دابىل قاققانى ەسىمىزدە.

بۇعان قوسا ەلىمىزگە ينۆازيالىق زيان­كەستەرمەن جانە اۋرۋلارمەن زالال­دانعان بوگدە وسىمدىك رەسۋرستارىن اكەلۋ قاۋپى بارى دا ايتىلىپ ءجۇر. مىسالى, الماتى قالاسىنىڭ جاسىل ەكپەلەرىندە كاشتاندى زاقىمداي­تىن وحريد كەنىشىنىڭ جانە ەمەن ەكپەلەرى­نە زيان كەلتىرەتىن ەمەن يگەۋىشىنىڭ بەل­سەندى تارالۋى بايقالعان.

جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, عىلىم مەن زاڭ زەرتتەپ, رەتتەپ بول­عان­شا ءبىرشاما كىلتيپاننىڭ باسى قىل­تيعانى راس. وسىعان بايلانىس­تى 2020 جىلى 13 تامىزدا اشىق نور­ماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر پورتالىن­دا «وسىمدىكتەر دۇنيەسى تۋرالى» زاڭ جوباسى كوپشىلىكتىڭ تالقىسىنا ۇسىنى­لىپ, ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن ءماجىلىستىڭ قا­راۋىنا جىبەرىلدى. ءسويتىپ, وتكەن جىلى ماجىلىستە «وسىمدىكتەر دۇنيەسى تۋرا­لى» زاڭ جوباسى ىلەسپە قۇجاتى­مەن بىرگە قارالىپ, كەلىسىلگەن زاڭعا بيىل 2 قاڭتاردا مەملەكەت باسشىسى قول قويدى. ورتالىق كوممۋنيكاتسيا­لار قىز­مەتى الاڭىندا وسىناۋ «وسىم­دىك­تەر دۇ­نيەسى تۋرالى» زاڭنىڭ نورمالارىن ءتۇسىن­دىرۋ ماقساتىندا وتكەن جيىندا بۇل ماسەلەلەر ەگجەي-تەگجەي تالقىعا ءتۇستى.

ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مي­­نيسترلىگى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى تور­اعا­سىنىڭ ورىنباسارى ەرلان قۇتپان­باەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەندى وسىمدىكتەر دۇنيەسىن پايدالانۋ ارنايى بەكىتىلگەن تارتىپپەن جۇزەگە اسىرىلادى.

«رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق ما­ڭىزى بار قالالارمەن قاتار استا­نا­­دا­عى قۇزىرلى مەكەمەلەردىڭ شەشى­مىمەن بەكى­تىلگەن ليميتتەر بويىنشا ازاماتتار (جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار) جابايى وسىم­دىكتەردى تەگىن جيناۋعا بولادى. ياعني تۇرعىندار جاڭعاق, ساڭى­راۋقۇلاق, جي­دەك, دارىلىك شوپتەر جانە باسقا دا وسىم­دىك رەسۋرستارىن جەكە شا­رۋاشىلىق قاجەت­تىلىكتەرى ءۇشىن وتەۋسىز جيناۋعا حاقىلى. ونىڭ مولشەرى گەو­بوتانيكالىق جانە رەسۋرستىق زەرتتەۋ نەگىزىندە بەلگىلەنەدى. بۇل رەتتە 2024 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ وسiم­دiكتەر دۇنيەسiن ارنايى پايدالانۋ تارتiبiمەن وسiمدiك رەسۋرستارىن قولدانۋ ءۇشiن تولەماقى تولەنەدى», دەدى ە.قۇتپانباەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, تولەم مولشەرى وسى رەسۋرستاردىڭ تابيعي قورلارى, تارالۋى, قۇندىلىعى, مولايتۋ مۇم­كىندىگى, ونىمدىلىگى ەسكەرىلە وتىرىپ بەل­گىلەنەدى. ارينە, جۇيەلى ءتارتىپ بولسا, ءار ءتۇپ جۋسان­نىڭ دا قۇنى ءادىل باعا­لانعانى قۇبا-قۇپ. ايتكەنمەن, ءشوپ بولسىن, شوڭگە بولسىن, ورنى قايتا تولۋى قيىن تابيعي جاراتىلىستىڭ قۇنىنا باعا جەتە مە؟ ءار وسىمدىكتىڭ ەكۆيۆالەنتى تەك وزىمەن عانا ولشەنسە كەرەك. ويتكەنى ماماندار وسىم­دىك رەسۋرستارىن ءتيىمسىز پايدالانۋ, ولار­دىڭ ءوسۋ ورىندارىن جويۋ, ادامدار جەر­سىندىر­گەن بوتەن تۇرلەردىڭ كوبەيۋىنەن جەرگى­لىك­تى وسىمدىكتەردىڭ ىعىسۋى, ءار الۋان تۇر­لەردىڭ ازايۋى تابيعي ەكو­لوگيالىق جۇيەنىڭ بۇزىلۋىنا الىپ كەلۋى مۇمكىن ەكەنىن العا تارتادى.

«زاڭدى ازىرلەۋ كەزىندە حالىق­ارالىق تاجىريبە ەسكەرىلدى. ويتكەنى زاڭ­نىڭ رەت­تەۋ سالاسى جابايى وسىم­دىك­تەردى, ولار­دىڭ پوپۋلياتسيا­لا­­رى مەن تابيعي جاع­­دايدا وسەتىن قاۋىم­داستىقتاردى, گە­نە­تيكالىق قور­­­­دى ساق­تاۋ ماقساتىندا ەرەك­­شە جاع­­­داي­لار­­­دى جانە جاسىل القاپ­تار­­­دى قام­تيدى. زاڭ­نىڭ ەرەجەلەرى اۋىل شا­­رۋاشىلىعى وسىمدىكتەرىنە, سون­داي-اق جەكەمەنشىك جەرلەردە وسەتىن وسىم­دىكتەرگە, قو­سال­قى شارۋاشىلىققا ار­نالعان جەرگە, باۋ-باقشاعا, ساياجايعا جانە كو­گال­داندىرۋعا قولدانىلمايدى», دەيدى ەكو­لوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مي­نيستر­لىگىنىڭ وكىلى.

اتالعان جيىنعا قاتىسۋشىلار­دىڭ ايتىسىنا قاراعاندا, بۇل زاڭ جوبا­سىنىڭ نەگىزگى جاڭالىعى – وسىمدىك دۇ­نيەسىنە قاتىستى جەكەلەگەن تۇرلەر تۋرالى حابارلاما جاساۋ ءتارتىبىن بەل­گىلەۋ. بۇل وتاندىق كاسىپكەرلىك سۋ­­بەكتىلەرىنىڭ فارماتسەۆتيكالىق, ازىق-ت ۇلىك جانە تەح­نيكالىق ونىمدەردى ءون­دىرۋ ءۇشىن وسىمدىك رەسۋرستارىن زاڭ­دى نەگىزدە ۇتىمدى پايدالانۋ مۇم­كىندىگىنە يە بولاتىنىن بىل­دىرەدى. سو­نى­مەن قاتار بۇل شاعىن جانە ورتا بيز­نەستى دامىتۋعا, وسى سالاعا ينۆەس­تيتسيا تارتۋعا جول اشپاق. سونداي-اق بيزنەس-سۋبەكتىلەردىڭ وسىمدىكتەر دۇ­نيە­سىن ارنايى پايدالانعانى ءۇشىن تولەم­اقى ەنگىزۋى ەسەبىنەن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ كىرىسىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەگەن ءسوز.

سپيكەردىڭ ايتۋىنشا, قابىلدان­عان «وسىمدىكتەر دۇنيەسى تۋرالى»  زاڭ حالىقارالىق كونۆەنتسيالاردىڭ ەرە­جە­لەرىنە ساي نەگىزدەلگەن. جالپى ال­عاندا, زاڭ جوباسى وسىمدىكتەر دۇنيە­سى سالا­سىنداعى مەملەكەتتىك مىندەت­­تەر­دى شەشۋدى كوزدەيدى. سونىمەن قاتار «وسىم­دىكتەر دۇنيەسى تۋرالى» زاڭ­­نىڭ نورما­لارىن تولىق ىسكە اسىرۋ – ور­مان, جەر, كاسىپكەرلىك, سالىق كودەكستە­رىنە, «رۇق­سات­تار جانە حابارلامالار تۋرالى», «ەرەك­شە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تۋ­رالى» جانە «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭ­دارمەن بايلانىستى ەكەنى ەسكەرىلدى.

وسىمدىكتەر دۇنيەسىنە قاتىستى نور­­ما­­تيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى دۇرىس تۇ­سىن­بەۋ سالدارىنان ونى باقىلاۋسىز پاي­دالا­نۋ جاعدايى ورىن العا­نىن ايت­­تىق, وسىعان بايلانىستى تا­بيعي وسىم­­دىكتەر رەسۋرستارىنىڭ ساق­تا­لۋى­نا جاۋاپ­كەرشىلىكپەن قاراۋ سە­كىلدى ماسە­لەلەرگە اقپاراتتىق قولداۋ­دىڭ قا­­جەتتىگى باي­قالادى. ەگەر بۇل ماسە­لەلەردەن ءجيى شي شىعارا بەرسە, وسىم­دىكتەردى وندى­رۋگە جانە قايتا وڭدەۋگە سالىناتىن ينۆەس­تيتسياعا كوپ كە­دەرگى كەلتىرەتىنىن ايتادى ماماندار.