مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا وراي, الماتى وبلىس اكىمدىگى جانىنان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندە بەس جۇمىس توبى قۇرىلىپ, ارحيۆ قىزمەتكەرلەرىمەن بىرلەسىپ زەردەلەۋ جانە انىقتاۋ جۇمىستارى اتقارىلىپ جاتىر. ناتيجەسىندە, جالپى سانى 2003 ءىس, 4 291 ادام – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى تولىق اقتاۋعا جاتاتىندىعى انىقتالعان.
– «الماتى وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆى» كمم-ءنىڭ ەكى جابىق قورىنا 2021 جىلدىڭ شىلدە-تامىز ايلارىندا ەكى كەزەڭمەن, اتاپ ايتقاندا, №685 «الما-اتينسكي وبلاستنوي يسپولنيتەلنىي كوميتەت», №408 «الماتى وبلىسىنىڭ پروكۋراتۋراسى» قورىنداعى قۇپيا قۇجاتتارىنا قور قۇرۋشى مەكەمەلەرمەن بىرلەسكەن كوميسسيا قۇرىلىپ, قۇپياسىزداندىرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى. قۇپياسىزداندىرىلعان قۇجاتتار قۇرامىندا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ازاماتتار تۋرالى دەرەكتەر انىقتالدى, – دەيدى الماتى وبلىسى مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ قۇجاتتاردى مەملەكەتتىك ەسەپكە الۋ جانە ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى گۇلميرا اسىلحانوۆا.
ارحيۆ قىزمەتكەرلەرىنىڭ تاباندىلىعى ارقاسىندا سانداعان جىل بويى مۇراعات سورەلەرىندە سارعايعان قۇجاتتار جارىققا شىقتى. 1927-1953 جىلدارعا دەيىن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولعانداردىڭ قارالى ءتىزىمى جاريالاندى. ۇزاق جىلدان كەيىن عانا كوپتەگەن الاشتىڭ ارداقتى ازاماتىنىڭ ەسىمى حالقىمىزعا قايتا ورالدى.
– 1937 جىلدىڭ 30 شىلدەسىندە ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارى نيكولاي ەجوۆتىڭ №00447 بۇيرىعى جارىق كورەدى. بۇل بۇيرىق بويىنشا قازاق كسر-ىندە 5 تامىز بەن 12 جەلتوقسان ارالىعىندا 2 500 ادام اتۋ جازاسىنا كەسىلىپ, 5 مىڭ ادام ەتل (ەڭبەكپەن تۇزەتۋ لاگەرى) جىبەرىلۋ كەرەك بولعان. بىراق ءستاليننىڭ رەپرەسسيالىق ساياساتى 11 ايعا سوزىلىپ 25 مىڭ ادام اتۋ جازاسىنا كەسىلىپ, 103 مىڭ استام ادام ەتل-گە جىبەرىلدى. ۇلت زيالىلارىنىڭ كوپشىلىگى الماتى قالاسىنداعى نكۆد تۇرمەسىندە اتۋ جازاسىنا كەسىلىپ, جاسىرىن تۇردە جاڭالىق ەلدى مەكەنىنە كومىلگەن, – دەيدى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى مەيىرجان مۇساباەۆ.
ءارتۇرلى ەسەپ بويىنشا 5 مىڭعا جۋىق ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى جاڭالىق اۋلىنىڭ اۋماعىنا كومىلگەن, ولاردىڭ ىشىندە الاش قايراتكەرلەرى احمەت بايتۇرسىن ۇلى, حالەل دوسمۇحامەد ۇلى, سونداي-اق ساكەن سەيفۋللين, بەيىمبەت مايلين, ءىلياس جانسۇگىروۆ, وراز جاندوسوۆ, ىدىرىس كوشكىنوۆ, كاپەز بايعابىلوۆ, ماناپ بايپاقوۆ سىندى تاريحي تۇلعالار بار. ۇزاق جىلدار بويى جاڭالىق ەلدى مەكەنى ءستاليننىڭ ۇلكەن تەررورىنىڭ قۇرباندارىن جاسىرىن جەرلەگەن جەر بولىپ كەلدى. تەك 1989 جىلى عانا انىقتالىپ, بەلگى قويىلدى. الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ەسىمدەرىن ماڭگى ەستە ساقتاۋ ماقساتىندا 2002 جىلى جاڭالىق اۋىلىندا مەموريالدى كەشەن تۇرعىزىلىپ, 2018 جىلى جانىنان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى مۋزەيى اشىلدى.
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى مۋزەيى ءۇش زالدان تۇرادى. ونىڭ العاشقىسى – ەلىمىزدەگى 1916-1986 جىلدار ارالىعىنداعى قۋعىن-سۇرگىن تاريحى ەكسپوزيتسيالىق زالىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ جەكە زاتتارى, سۋرەتتەرى, قۇجاتتارى جانە ۇرپاقتارىنىڭ مۋزەيگە سىيعا بەرگەن جادىگەرلەرى تۇر. سونىمەن قوسا رەپرەسسيا جىلدارىن كورسەتۋ ماقساتىندا ءتورت تاقىرىپتىق ديوراما قويىلعان.
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋعا ارنالعان ەكىنشى زالدا الماتى وبلىسى بويىنشا قۋعىنعا ۇشىراعان 4 125 ادامنىڭ ەسىمى قارا ءمارمار تاسقا قاشالىپ جازىلعان, اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن 172 زيالىنىڭ دا ءتىزىمى وسى زالدا تۇر.
ءۇشىنشى زال ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن زەرتتەپ جۇرگەن «ادىلەت» تاريحي-اعارتۋشىلىق قوعامىنىڭ قىزمەتىنە ارنالعان. بۇل زالدا اتالعان قوعام تاراپىنان شىعارىلعان كىتاپتارمەن, زەرتتەۋلەرمەن تانىسۋعا بولادى.
تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ, سول جىلدارداعى قايعىلى وقيعالارعا وبەكتيۆتى باعا بەرۋ ماقساتىندا الماتى وبلىسىنداعى وڭىرلىك كوميسسيانىڭ جۇمىس توپتارى تاراپىنان رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرىلىپ, «قاستەك كوتەرىلىسى. 1928 جىل», «يمپەريالىق-پوليتسەيلىك قاداعالاۋدىڭ تاريحى», «الاتاۋ ءوڭىرى: الاش قايراتكەرلەرى», «1928: م ۇلىكتى تاركىلەۋ تاريحىنان – بالقاش اۋدانى» اتتى قۇجاتتار جيناعى جارىق كوردى.
قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ ۇرپاقتارى مەن ءوڭىر جۇرتشىلىعى جىل سايىن الماتى قالاسىنان 40 شاقىرىم جەردەگى جاڭالىق اۋىلىندا جاتقان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. قارالى كۇنگە وراي, جاڭالىق اۋىلىنداعى مەموريالدىق ەسكەرتكىشكە جيىلىپ, ەسكە الۋ ءىس-شاراسىن وتكىزەدى. بىلتىر دەمەۋشىلەردىڭ قولداۋىمەن جاڭالىق اۋىلىندا «الاش ارىستارى» مەشىت جاماعاتقا ەسىك اشقاندىعىن دا ايتۋ ارتىق ەتپەس.
تاريحي جادىمىزدا جاتتالعان سول زامانداعى قيىن كەزەڭدەردىڭ تابى ءبىزدىڭ بىرلىگىمىزدى ودان ءارى بەكەمدەپ, حالىقتىڭ ەسىندە ماڭگى ساقتالماق.
الماتى وبلىسى
