فورۋمنىڭ جالپى وتىرىسىن «قوعامدىق كەلىسىم» رمم ديرەكتورى ەلينا پاۋلي اشىپ, قازاق تىلىندە جۇرگىزىپ وتىردى. جيىندا اشتىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاقىرىبىن زەرتتەگەن عالىمدار سويلەدى. سونىڭ ىشىندە مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى, پروفەسسور بۇركىتباي اياعان ماعجان جۇماباەۆتىڭ اشتىق جىلدارىنداعى ساياسي قايراتكەر رەتىندەگى كۇرەسى تۋرالى تىڭ دەرەكتەردى العا تارتتى. قازاق دالاسىنا بولشەۆيكتەر بيلىگى ورناعان العاشقى جىلدارى-اق اشتىق باستالعان. سونىڭ ىشىندە ازامات سوعىسىنىڭ كەسىرىنەن 1921-1922 جىلدارى بولعان اشتىقتىڭ ازابى دا از بولمادى. سول جىلدارى اقمولا گۋبەرنياسىندا ءومىر سۇرگەن 1 ملن 21 مىڭ حالىقتىڭ 471 مىڭى اشتىققا ۇشىراعان. پەتروپاۆل مەن كوكشەتاۋ ۋەزدەرىندە 62 مىڭ قازاق, 30 مىڭعا جۋىق ورىس حالقى اشتىقتىڭ ازابىن تارتقان. پەتروپاۆل قالاسىندا اشتىق باستالعان 25 كۇندە عانا 70 ادام اشتان ءولىپ كەتكەن. «وسىنداي دەرەكتەرگە اشتىق تاقىرىبىن زەرتتەۋشى عالىمدار ءالى كۇنگە تەرەڭ ءمان بەرمەي كەلەدى. ولار نەگىزىنەن 1931-1933 جىلدارداعى اشتىقتى عانا قامتيدى», دەدى ب.اياعان.
1922 جىلدىڭ 5 مامىرىندا جەرگىلىكتى وكىمەت اشتىقتان زارداپ شەگۋشىلەرگە كومەك ۇيىمداستىراتىن توتەنشە كوميسسيا (پومگول) قۇرىپ, ونىڭ توراعاسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا ماعجان جۇماباەۆتى تاعايىندايدى. ماعجاننىڭ «پەتروپاۆل-كوكچەتاۆ» تەمىرجولى قۇرىلىسىن جۇرگىزۋشى كاسىپورىننىڭ باسشىسى يلينگە اشتىققا ۇشىراعاندارعا كومەك قولىن سوزۋدى تالاپ ەتكەن جەدەلحاتى ساقتالعان. ۇكىمەت باسقالارعا كومەك جاساماسا دا, تەمىر جول قۇرىلىسىن جۇرگىزۋشى كاسىپورىندارعا استىق پەن ازىق-ت ۇلىكتى مول بەرىپ تۇرعان كورىنەدى.
بۇركىتباي اياعان بايانداماسىندا ماعجان جۇماباەۆتىڭ اقىن عانا ەمەس, مىڭداعان حالىقتى اشتىقتان قۇتقارۋعا بەلسەندى ارالاسقان مەملەكەتتىك تۇلعا بولعانىن دا اتاپ ءوتتى. باسىندا ول «پومگول» توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, كەيىننەن ونىڭ توراعاسى قىزمەتىنە وسىرىلەدى. بۇدان ماعجاننىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى دە, ءبىلىمى دە مويىندالعانىن كورۋگە بولادى. «مامىردىڭ 22-ءسى كۇنى ول عالىم جاقىپوۆتى سارىايعىر, كەلتەسور, تايىنشا, جامانتۇز, توراڭعۇل بولىستارىنداعى اشتىققا ۇشىراعاندارعا كومەك ۇيىمداستىرۋعا جىبەرىپ, ناقتى تاپسىرمالار بەرگەن. جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ اشتىققا ۇشىراعانداردىڭ ءتىزىمىن جەدەل جاساپ, اقپارات بەرۋلەرىن, ازىق-ت ۇلىك قورىن ەسەپكە الۋىن جانە جينالعان كومەكتى «پومگولدىڭ» رۇقساتىمەن اشتارعا دۇرىس ءبولىنۋىن قاداعالاۋدى تاپسىرعان», دەدى عالىم.
بايانداما جاساعان باسقا عالىمدار دا اشتىقتىڭ كولەمىن ايقىنداپ بەردى. ماسەلەن, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پروفەسسورى قۇرمانعالي داركەنوۆ 1931-1933 جىلدارداعى اشتىقتىڭ ءبىر سەبەبى وكىمەتتىڭ قازاق شارۋالارىنىڭ مالدارىن تارتىپ الىپ, سويىپ ەتكە وتكىزگەنىندە ەكەنىن ايتتى. «1931 جىلى ورتالىق وكىمەتكە ەت دايىنداپ, جونەلتۋ جۇمىسىمەن قازاقستانعا ا.ميكويان كەلگەن. سول جىلى قازاقستان وكىمەتكە 493 مىڭ 500 توننا ەت وتكىزىپ, بۇل كورسەتكىش بويىنشا وداقتاس رەسپۋبليكالار اراسىندا ءبىرىنشى ورىنعا شىققان. 45 ميلليون مال باسىنان كەلەسى جىلى تەك 4-اق ميلليون قالعان», دەدى ق.داركەنوۆ. ال اشتىق بولعاندا حالىقتىڭ ءوز مالدارىن سويعانى ءۇشىن عانا «حالىق جاۋى» قىلىپ شىعارىپ, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتقان. ءتىپتى ءبىر ۇيدەن 3-5 اعايىندى جىگىتكە دەيىن سوتتاپ, اتۋ جازاسىن بەرگەنى ايتىلدى. «اشتىقتىڭ كەسىرىنەن حالىق قىرىلىپ جاتتى, ال قىرىلماعانى جەر اۋىپ كەتتى. ورتا جولدا جان تاپسىرعاندارى دا بار. ماسەلەن, زۇلمات جىلدارى جاڭاارقا اۋدانىندا تۇرعان 25 مىڭ حالىقتىڭ 5 مىڭى عانا امان قالعان», دەدى عالىم.
فورۋمنىڭ جالپى وتىرىسىندا ق.قاراساەۆ اتىنداعى بىشكەك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى سالامات بالاباەۆ, پولشانىڭ گدانسك قالاسى مۇراجايىنان تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دميتري پانتو, اكەسى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, قازا تاپقان پەتروپاۆل قالاسىنىڭ تۇرعىنى بولات ماعازوۆ ءسوز سويلەدى.
العاشقى كۇنى فورۋمعا قاتىسۋشىلار ماعجان جۇماباەۆتىڭ تۋعان جەرىنە بارىپ, ونداعى اقىننىڭ مۋزەيىمەن تانىستى, تۋعان-تۋىستارىمەن كەزدەستى. ال كەلەسى كۇنگى جالپى وتىرىس باستالماس بۇرىن قوناقتار سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا قۋعىن-سۇرگىن كورگەن ازاماتتاردىڭ ارحيۆتەگى قۇجاتتارىنىڭ كورمەسىن تاماشالادى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
