كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ءتورالى قىدىردىڭ ايتۋىنشا, ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ شىعارمالارى العاش رەت وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ليتوگرافيالىق باسىلىمدار رەتىندە قازان قالاسىندا جارىققا شىققان. 1907 جىلى باسىلعان «تىرلىكتە كوپ جاساعاندىقتان كورگەن ءبىر تاماشامىز», «حال-احۋال», «سارىارقانىڭ كىمدىكى ەكەندىگى» سەكىلدى كىتاپتارى بەرتىن كەلە پاتشالىق رەسەيدىڭ قاتاڭ تسەنزۋراسىنا ىلىگىپ, قايتا جاريالانۋىنا تىيىم سالىندى. سول تىيىم كەڭەستىك كەزەڭدە دە ساقتالدى. ونىڭ سەبەبى ءدىن اتاۋلىعا شۇيلىككەن قوعامدا ءماشھۇر-ءجۇسىپتىڭ ءدىني سارىنداعى شىعارمالارىن جارىققا شىعارۋ ۇلكەن قىلمىسپەن تەڭ ەدى. تۋىندىلارى ارقىلى حاق ءدىننىڭ اسىل قاسيەتتەرىن اسقاقتاتا جىرلاعان اقىننىڭ قولجازبالارى ورتالىق عىلىمي كىتاپحانا مەن م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قولجازبا قورىندا ساقتالىپ, وقىرمان نازارىنان تىس قالدى.
سودان اراعا سەكسەن جىل سالىپ بارىپ 1990-1992 جىلدارى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى عالىمدارىنىڭ تىكەلەي اتسالىسۋىمەن اقىن شىعارمالارىنىڭ ەكى تومدىق تاڭدامالى جيناعى جارىق كوردى. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى س.ءداۋىتوۆتىڭ اتسالىسۋىمەن «عىلىم» باسپاسىنان جارىق كورگەن وسى جيناقتان كەيىن ءماشھۇرتانۋ سالاسىندا تىڭ سەرپىلىس پايدا بولدى. 2008 جىلى پاۆلودار وبلىسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن اقىننىڭ «يت-دۇنيە» اتتى تاڭدامالى جيناعى جارىق كورسە, 2003-2010 جىلدار ارالىعىندا ءماشھۇر-ءجۇسىپ مۇراسى 20 توم بولىپ حالىق نازارىنا ۇسىنىلدى. اقىننىڭ ۇرپاقتارى قۇراستىرىپ, سول كەزدەگى پمۋ رەكتورى ە.م.ارىن جاريالاعان بۇل كوپتومدىقتى وقىرمان قاۋىم جىلى قابىلداپ, قازاق رۋحانياتىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالعان مۇراسىمەن تولىق تانىسۋعا قول جەتكىزدى. جانە ۇرپاقتارى ۇسىنعان بۇل جيناقتارىنا ماشەكەڭنىڭ بۇرىن بەيمالىم بولىپ كەلگەن ەڭبەكتەرى ەنگەن. بۇدان بولەك, جەكەلەگەن جيناقتار مەن حرەستوماتيالاردا دا اقىننىڭ شىعارمالارى جاريالانىپ كەلەدى.
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى وسى جولى قۇراستىرىپ شىعارعان ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ بەس تومدىق تاڭدامالى جيناعىندا بۇعان دەيىن جاريالانعان باسىلىمدار باسشىلىققا الىنعان. اسىرەسە كەزىندە ۇرپاقتارى جاريالاعان جيىرما تومدىقتىڭ سەپتىگى كوپ تيگەن.
«كەز كەلگەن باسىلىمنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بولاتىنى سەكىلدى, ءبىز بۇل بەس تومدىقتى قۇراستىرۋ بارىسىندا الدىڭعى جيناقتاردىڭ جەتىستىگىن پايدالانىپ, كەمشىلىگىن قايتالاماۋعا تىرىستىق. وعك مەن ءاوي قولجازبا قورىندا ساقتالعان قولجازبالار ناتيجەسىندە الدىڭعى كىتاپتاردا كەتكەن كەمشىلىكتەردى بارىنشا جويۋعا تىرىستىق. اسىرەسە قاسيەتتى ماتىندەردى (قۇران اياتتارى مەن پايعامبار حاديستەرىن) بەرۋدە ورىن العان قاتەلىكتەردى جويىپ, ماتىندەگى اراب, پارسى سوزدەرىنىڭ ماعىناسىن اشۋ جاعىن كوزدەدىك. ءدىني تەرميندەر, قايراتكەرلەر ەسىمى, جەر-سۋ اتتارى ناقتى ءتۇسىندىرىلدى. ونداعى ماقسات – بابا مۇراسىن كەيىنگى ۇرپاققا ساف قالپىندا جەتكىزۋ. كوديكولوگيالىق زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە ماتىندەگى ءبىراز ءسوز قايتا قالپىنا كەلتىرىلىپ, اياتتار مەن حاديستەردىڭ ترانسليتەراتسياسى مەن ترانسكريپتسياسى ءتۇزىلدى. ماسەلەن, ول كىسى كەلتىرگەن ۇزىندىلەر قاي ايات نەمەسە سۇرەدەن الىنعانى جانە ولاردىڭ اۋدارماسى تولىق جاسالدى. ءۇزىندى العان ايات, سۇرەلەردىڭ اۋدارماسى قوسا بەرىلدى», دەيدى شىعىستانۋشى-عالىم, پارسى ءتىلىنىڭ مامانى ءتورالى قىدىر.
بۇرىن ۇرپاقتارى ۇسىنعان جيىرما تومدىققا ماشەكەڭە تيەسىلى ەمەس, باسقا دا جازبا اقىن مۇرالارى ەنىپ كەتكەن ەكەن. مىنا تاڭدامالى تومدىقتاردا ولاردىڭ ءبارى ەكشەلىپ, اقىننىڭ تەك ءوز شىعارمالارى عانا قالدىرىلعان.
بەس تومدىقتىڭ ءبىرىنشى تومىنا اقىننىڭ ءدىني ولەڭدەرى ەنگىزىلگەن. قاناعات تۋرالى جۇمباق ولەڭ, يشارات, اڭىز ولەڭدەر نەمەسە رۋاياتتار, «پايعامباردىڭ سوڭعى تىلەگى», ء«ماشھۇردىڭ ءوزىن تانىستىرۋى», «بەس پارىز», «جەتى جەتىم», «يمان شارتتارى» سىندى باسقا دا ولەڭدەر توپتاستىرىلعان.
ەكىنشى تومىندا «سارىارقانىڭ كىمدىكى ەكەندىگى», «اڭقاۋ ادام تۋرالى», «كەدەيلىكتىڭ ارقانى», «جىگىت نازى», «ناۋرىز تىلەگى», «اناما حات» سەكىلدى تاعى باسقا پوەزيالىق شىعارمالار.
ءۇشىنشى توم ءدىني ولەڭدەر مەن ءدىني داستانداردان تۇرادى. ء«ىبىلىس-شايتان حيكاياسى», «اقىرەتتىڭ ەگىنى», «وپاسىز ايەل», «ورازا تۋرالى» سىندى تۋىندىلار بار اراسىندا.
ءتورتىنشى تومىنا جەتپىس باپتان تۇراتىن عيبراتتى ولەڭدەر كىرىككەن. مۇندا الەم جاراتىلىسىنان باستاپ, جەر-كوكتىڭ, عارشى-كۇرسىنىڭ بايانى, تاعى باسقا قۇبىلىستاردىڭ بايانى جىرلانعان. اقىن وسى جەتپىس باپتا ءداستۇرلى ءدىن دۇنيەتانىمىن تولىق اشىپ بەرگەن.
مىسال ولەڭدەرى مەن ايتىستارى بەسىنشى تومعا توپتاسقان. «جانتەمىر قاجى», «شونتىباي قاجى», «گۇلشات-شەريزات» سىندى داستاندارى مەن ءماشھۇر ءجۇسىپ پەن عالىم كۇزەمباي ۇلىنىڭ ايتىسى, ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ شابدار اتپەن ايتىسقانى, «كۇيەۋ ماعزۇم مەن ارۋاقتار», تاعى باسقا ايتىستاردان قۇرالعان.
قۇراستىرۋشى ءتورالى قىدىر كەلەشەكتە ماشەكەڭ شىعارمالارىنىڭ اكادەميالىق تولىق جيناعىن شىعارۋعا دەن قويۋ كەرەگىن ايتادى. سەبەبى اكادەميالىق باسىلىمدا وسىعان دەيىن جارىق كورگەن ەڭبەكتەرى سۇرىپتالىپ, تەكستولوگيالىق تالداۋ جاسالادى. وسى جولى شىققان بەس تومدا دا ماتىندەردىڭ بارلىعىمەن جۇمىس ىستەلىپ, تۇسىنىكتەرى بەرىلگەنىمەن, شىعارمالارىنىڭ تولىق جيناعى ەمەس. دەگەنمەن مۇندا تۇگەلگە دەرلىك بولماسا دا, تۇگەلگە جۋىعى ەكشەلىپ, تەكستولوگيالىق تالداۋ جۇمىستارى جۇرگەن. سويتسە دە ءماشھۇرتانۋ عىلىمى مۇنىمەن شەكتەلىپ قالماۋعا ءتيىس. شىعارمالارىنىڭ اكادەميالىق تولىق جيناعى دايىندالۋى كەرەكتىگىن العا تارتتى قۇراستىرۋشىلار.
باسپا شىعىنىن كوتەرىپ, دەمەۋشىلىك ەتكەن – «سەنىمەن بولاشاق» رەسپۋبليكالىق اتا-انالار قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ قۇرىلتايشىسى نۇركەن اسانوۆ. ءسوز سوڭىندا بەس تومدىقتى قۇراستىرىپ, باسپاعا دايىنداعان اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي ماماندارى ءتورالى قىدىر, الماس ورالبەك, جانات سالتاقوۆا, ناسيحات ءمۇرسالىموۆا, كامشات مۇستافاەۆالاردىڭ ەڭبەگىن اتاپ وتكەن ءجون.
