تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كلارا ساركەنوۆانىڭ «1920-1930 جىلدارداعى قازاقستان حالقى» اتتى زەرتتەۋ كىتابىندا 1928 جىلى حالىق سانى 6 507 077 بولسا, 1933 جىلى 2 493 500 ادام دەپ جازىلعان. بەس جىلدىڭ ىشىندە حالىق سانى 4 013 577 ادامعا ازايعان. ەل باسىنا تونگەن ناۋبەت بارلىق ايماقتى قامتىدى. ونىڭ ىشىندە باتىس ءوڭىرى, بۇگىنگى اتىراۋ وبلىسىنىڭ اۋماعىندا دا اشتىقتان ولگەندەر از بولمادى. اكادەميك سالىق زيمانوۆ «اۋىلدان گۋرەۆ قالاسىنا كوشىپ كەلگەن كەزدە قالا ىشىندە اشتىقتان ءولىپ, ىشتەرى كەۋىپ كەتكەن ادامداردان كوز سۇرىنەتىن ەدى», دەپ ەسكە الاتىن. وسى قيىن زاماندا باتىستاعى قۇم قازاعىن اشتىقتان امان الىپ, مىڭداعان ادامنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋعا سەبەپشى بولعان دالالىق ءبىر وسىمدىك بولدى. ول وسىمدىكتىڭ اتى – قۇمارشىق. قازاقستاننىڭ نەگىزىنەن باتىس ايماقتارىندا وسەتىن قۇمارشىقتى اتا-بابالارىمىز ەرتەدەن تاماق ءتۇرى رەتىندە پايدالانعان. بۇل وسىمدىك اسىرەسە نارىن قۇمىندا بىتىك وسەدى.
قازاق ەلىن باسقارعان ف.گولوششەكين 1930 جىلدىڭ 14 ساۋىرىندە يوسيف ستالينگە جولداعان جەدەلحاتىندا «...ىشكى استىق اينالىمىنىڭ قىسقارۋىنا بايلانىستى گۋرەۆ اۋدانى استىقسىز قالىپ, جاپپاي مال سويۋ باستالدى, سالدارىنان مال باسى كۇرت ازايدى. كەدەي-ورتاشالار قۇمارشىق سياقتى شوپتەرمەن قورەكتەنۋدە. ونىڭ ءبىر پۇتىنىڭ باعاسى 17 سومعا دەيىن بارادى, بىراق بۇل ءشوپتىڭ قورى تاۋسىلدى», دەپ جازعان. ەگەر سول جىلدارى ءبىر ۇلكەن قويدىڭ باعاسى ەكى سوم بولعانىن ەسكەرسەك, قۇمارشىقتىڭ قانداي سۇرانىسقا يە بولعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنا دەيىن قۇمارشىقتى قاعىپ, ءدانىن جيناۋ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قارالعان. ءاربىر ۇجىمشارلارعا جوسپار بەرىلىپ, ونىڭ ورىندالۋى باقىلاۋعا الىنعان. قۇمارشىقتى قاعۋ جۇمىستارى كولحوزشىلاردىڭ جۇمىس كۇنىنە ەسەپتەلگەن. قۇمارشىقتىڭ قانداي قۇندى ازىق قورى بولعانىن وسىدان دا كورۋگە بولادى.
تابيعاتپەن بىتە قايناسىپ, ونىڭ بارلىق قۇپياسىن مەڭگەرگەن اتا ۇرپاق وكىلدەرى قۇمارشىقتى كۇزدە قاعىپ, ءدانىن ديىرمەننەن وتكىزىپ, ۇن العان. قۇمارشىقتان تالقان جاساپ, كوجە قايناتىپ, ۇنىنان تاباعا نان جاۋىپ قورەك قىلعان. كەرەك كەزىندە ءارتۇرلى ەمدىك ماقساتتا دا پايدالانعان.
قۇمارشىق وسىمدىگىنىڭ پايدا بولۋى تۋرالى اڭىز دا وتە اسەرلى. ەرتە زاماندا نارىن قۇمىنداعى تۇيە ولگەن بوتاسىن ىزدەپ كۇنى-ءتۇنى بوزداپ, يىمەي قويادى. دومبىراشى «نار يدىرگەن» كۇيىن تارتقان كەزدە يىگەن ارۋانانىڭ ءسۇتى تامعان جەرگە قۇمارشىق شىققانى ايتىلادى. قۇمارشىق كەز كەلگەن قۇمعا شىقپايدى. ول – بيىك, تازا, اق شاعىل قۇمدا عانا وسەتىن, جاز ايلارىندا شىرشاداي جاسىل بولىپ جايقالىپ تۇراتىن قاسيەتتى وسىمدىك.
حالىق جازۋشىسى ءابۋ سارسەنباەۆتىڭ «تولقىندا تۋعاندار» شىعارماسىندا بالىقشىلاردىڭ اۋىر تۇرمىسى باياندالعان. باتاعادا تۇراتىن بالىقشى بالالارى تويىپ تاماق ىشە الماي, قارىندارى اشىپ نان سۇراپ جىلايدى. سونداي بالانىڭ ءبىرى شارىپقاليدىڭ اناسى جانقيا قۇم بويىنان قىردان كەلگەن ادامداردان بارىپ قۇمارشىق نانىن اكەلىپ بەرەدى. قۇمارشىق تۋرالى اڭىزدى ادەبيەتىمىزدە ءبىرىنشى بولىپ جازعان ابىز ءابۋ بولاتىن.
دەگەنمەن بۇل وسىمدىك تۋرالى كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى, ءتىپتى ەستىمەگەن. قۇمارشىقتى قاعىپ اس قىلعان باتىس ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارى اراسىندا دا قۇمارشىقتى كورگەندەر ازايىپ كەلەدى. جاستار جاعى حابارسىز. 2019 جىلى كۇزدە اتىراۋ قالاسىندا «قايتا ورالعان قۇمارشىق» اتتى تاريحي-تانىمدىق ءىس-شارا ءوتتى. ءىس-شاراعا بىرنەشە اۋداننىڭ تۇرعىندارى قاتىستى. ولار قۇمارشىقتىڭ ديىرمەننەن وتكىزىلگەن ءدانىن, تالقانىن, نانىن, كوجەسىن دايىنداۋدان سايىسقا ءتۇستى. وسى سايىستان كەيىن بىرنەشە عالىم حابارلاسىپ, ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ايتتى. استانا قالاسىنا قۇمارشىقتىڭ ءدانىن اپارىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنا تاپسىردىق. ينستيتۋت ماماندارى مۇنداي وسىمدىك تۋرالى ەستىمەگەندەرىن ايتىپ سەنىمسىزدەۋ قابىلدادى. بىراق ولار وزدەرى جۇرگىزگەن زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن كورىپ تاڭ-تاماشا بولدى.
بىرىنشىدەن, قۇمارشىق تاعام قاۋىپسىزدىگىنە تولىق ساي ەكەنى انىقتالدى. ەكىنشىدەن, ونىڭ قۇنارلىعى وتە جوعارى ەكەنى دالەلدەندى. عالىمدار بۇل وسىمدىكتىڭ ادام دەنساۋلىعى ءۇشىن پايدالى ەكەنىن ايتادى. قۇمارشىقتىڭ قامىرلىلىعى وتە تومەن. سول سەبەپتى ونىڭ قورىتىلۋى وتە تەز ءارى جەڭىل. مىڭداعان جىل بويى تاعام رەتىندە پايدالانىپ كەلگەن قۇمارشىق ونىمىنە ءبىرىنشى رەت عىلىمي تۇرعىدان جان-جاقتى زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ, قورىتىندىسى الىندى.
«اشتىقتا جەگەن قۇيقاڭدى توقتىقتا ۇمىتپا» دەگەن ءسوز بار. تالايدىڭ تاعدىرىنا تىكەلەي سەبەپشى بولىپ, مىڭداعان ادامنىڭ ومىرىنە اراشاشى بولعان قۇمارشىقتى كەڭىنەن ناسيحاتتاپ, بۇل وسىمدىككە ەسكەرتكىش قويۋ تۋرالى باستامام كوپشىلىك تاراپىنان قولداۋعا يە بولعان ەدى. ەسكەرتكىش تۋرالى ويىمدى ءبىرىنشى ەستىگەن پوەزيا پاتشايىمى فاريزا وڭعارسىنوۆا بىردەن قولداۋ ءبىلدىردى. بالالىق كەزىنىڭ كۇندەلىكتى تاعامىنىڭ نەگىزى بولعان قۇمارشىقتىڭ تالقانىن اپارىپ بەرگەنىمدە, اقىن قاتتى تولقىدى. قۇمارشىق سالىنعان ىدىستى ەكى قولىمەن قىسا ۇستاپ, ءيىسىن يسكەپ ۇزاق وتىردى. «ەسكەرتكىش قويعان كەزدە اق شاعىلدى ۇمىتىپ كەتپە», دەپ ءوز ويىن ايتتى.
بيىل قاراشا ايىنىڭ باسىندا قۇمارشىق كۇنىن وتكىزۋ دە جوسپارىمىزدا بار. باستىسى, ادامداردىڭ, سونىڭ ىشىندە جاستاردىڭ دا بۇل قاسيەتتى وسىمدىككە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتىپ كەلەدى.
سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ,
سەناتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى
