اگروعىلىم قولداۋعا مۇقتاج

تۇقىم شارۋاشىلىعى تيتىقتاپ تۇر

ۇلتتىق عىلىم اكادەميا­سىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, قا­­زاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ باس­­قار­ما تور­اعاسى-رەكتور اقىل­­بەك كۇرىش­باەۆتىڭ پىكى­رىنشە, اگرارلىق سالادا جەتىس­تىكپەن قاتار كەم­شىلىك تە از ەمەس.

– قازىرگى تاڭدا عالىمداردى ونەر­تابىستاردى وندىرىسكە ەن­گى­زۋ­دەگى ماسەلەلەر تول­عان­دى­رادى. كوپ جاعدايدا وتاندىق ونىمدەر زەرتحانا سورەلەرىندە قالىپ قو­يىپ جاتىر. ونەرتابىس نا­تي­جەلەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋدە قيىندىق كوپ.

ونىڭ ءبىر سەبەبى عالىمدار ءوز ازىر­لەمەلەرىنىڭ كوممەرتسيالاندىرۋ جولىن بىلمەگەندىگىمەن بايلانىستى بولسا, ەكىنشى جاعى­نان ونى ىسكە اسىرۋعا مۇم­كىن­دىكتەرى جوق. عىلىمي كونكۋرس­تار­­دىڭ مەرزىمى ءۇش جىلمەن شەك­تەلەتىندىكتەن, عالىمدارعا جوبامەن اينالىسۋ, وندىرىس­كە ەنگىزۋ تۇرعىسىنان دا سالماق ءتۇسىپ وتىر. بۇل جۇيەدەگى باستى كەمشىلىك. وسى ورايدا «عى­لىم قورىنىڭ» باسشىلىعى عالىمداردىڭ پىكىرىن قاپەرگە الىپ, كوممەرتسيالاندىرۋ بارىسىنا قاتىستى تالاپتاردى قايتا قاراستىرۋى كەرەك. ال ونەرتابىستى وندىرىسكە ەنگىزىپ, وتاندىق برەندكە اينالدىرامىز دەسەك, بيزنەستى قولداۋ ورتا­لىقتارى, بيزنەس-ينكۋباتورلار, تەحنوپاركتەر قۇرۋ ماڭىزدى جا­نە ءىرى بيزنەس وكىلدەرىمەن بىرلەس­كەن ءىس-قيمىلدار قاجەت, – دەدى اقىلبەك كۇرىشباەۆ.

الەمدىك باسەكەلەستىك جاع­دايىندا عىلىمدى ەكونوميكامەن ۇشتاستىرۋ ماڭىزدى. «عىلىم قورىنىڭ» باسقارما توراعاسى ءابدىلدا شامەنوۆ بۇگىندە وپەرا­تورلىقتان دا كەڭ اۋقىمدى قىز­مەتتەردى جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان قور كەيستەرى بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ, وزىق تاجىريبەنى تاراتۋ, عى­لى­مي كاسىپكەرلىك مادەنيەتتى دامىتا وتىرىپ, گرانتتىق جوبالار­دى قارجىلاندىرۋعا باعىت­تالعانىن جەتكىزدى. اتالعان قور عالىم­دارعا عانا ەمەس, تەحنولوگيالاردى كوم­مەر­­تسيالاندىرۋ ماقساتىندا كاسىپ­­ورىندارعا دا قولداۋ كورسە­تىپ كەلەدى. ياعني, عىلىمي جەتى­ستىك­تەردى وندىرىسكە ەنگىزۋمەن قاتار حالىقارالىق نارىقققا شىعۋ­دى قاراستىرادى. وسى ورايدا ءا.شامەنوۆ قوردىڭ عىلىم مەن بيزنەستى ينتەگراتسيالاۋداعى قىزمەتىنە توقتالىپ ءوتتى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار جۇيەلى ىسكە اسىپ, وسى جىلدىڭ 6 ماۋسىمىندا وتەتىن «تەحنولوگيالاردى كوممەرتسيالاندىرۋ رەاكتورى» الاڭىنداعى كەزدەسۋلەردە جالعاسىن تابادى.

بۇگىندە يمپورتقا تاۋەل­دى سا­لانىڭ ءبىرى – تۇقىم شارۋا­شى­لىعى. قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس­قار­ما توراعاسى, اۋىل شارۋاشىلىعى عى­لىمدارىنىڭ كانديداتى شول­پان باس­تاۋباەۆانىڭ پىكى­رىنشە, ەلىمىزدەگى تۇقىم شارۋا­شىلىعىنىڭ قازىرگى جاع­دايى ءماز ەمەس. ينستيتۋت الدىڭعى قا­تار­لى سە­لەك­تسيالىق ورتالىق رەتىن­دە 200-دەن اس­تام سورت پەن بۋدان شىعارعان. ونىڭ ىشىندە كۇزدىك بيداي مەن تريتي­كالەنىڭ – 31, كوپ جىلدىق جەم-ءشوپتىڭ – 34 ءتۇرى, سونداي-اق جۇ­گەرى, ءداندى بۇرشاق, س ۇلى, قانت قىزىلشاسى, كۇرىش, مايلى داقىل تۇرلەرى بار. ش.باستاۋباەۆانىڭ اي­تۋىنشا, ينستيتۋت تاراپىنان 2017-2021 جىلدارى «عىلىم قورى» نەگىزىندە جۇزەگە اسقان جوبالاردىڭ ماقساتى وتان­­دىق گيبريد سورتتاردى شىعارۋعا باعىتتالعان.

– جوبا اياسىندا وتاندىق سەلەكتسيا نەگىزىندە قىزىلشانىڭ جوعارى سورت­تى تەحنولوگياسى «قامقورلىق», «جىل­بۇ­لاق» شا­رۋاشىلىقتارىمەن بىرلەسە جۇزە­گە اسقان بولاتىن. جوبا قۇنى 209 ملن تەڭگەنى قۇرايدى. اتالعان جىلدار­دا ەلى­مىزدىڭ شا­رۋاشىلىقتارى 900 ملن تەڭ­­­گەگە شەتەلدىك تۇقىم ساتىپ ال­عان. اي­­ماقتاردا ساپاعا باقىلاۋدىڭ جوق­تى­­عىنان شەتەلدىك تۇقىم­داردىڭ ءارام­شوپ, اۋرۋلار تاراۋ, زيانكەستەر قاۋپى جوعارى بولدى. سونىمەن قاتار شەتەل­­دىك گيبريدتەر قىسقا ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭ­­گە وتە ءتوزىمسىز. سوندىقتان وتاندىق تۇ­قىم شارۋاشىلىعىن دامىتپايىنشا, شارۋاشىلىقتار تاراپىنان شەتەلدىك تۇقىمدارعا تاۋەلدىلىك ارتا بەرەتىنى ءسوزسىز. ونىڭ سالدارى ەلىمىزدەگى باعا سايا­ساتىنا دا ىقپال ەتەتىنى بەلگىلى, – دەيدى ش.باستاۋباەۆا.

بۇگىندە ينستيتۋت ماماندارى ساپاسى جوعارى 8 گيبريد ءتۇرىن ازىرلەگەن. ەلىمىزدە 2027 جىلعا دەيىن قىزىلشا ءون­دىرىسىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسى ازىر­­لەن­گەنىن ءارى الداعى جىلدارى ءۇش ءىرى زاۋىت سالۋ كوزدەلىپ وتىرعانىن ەس­كەر­سەك, اگروسەكتوردىڭ قى­زىل­شا شا­رۋا­شىلىعىن ۇزاق مەرزىمدى دامىتۋعا مۇم­كىندىگى زور. وتاندىق جاڭا گيبريد­تەردى ەنگىزۋدە قىزىلشا ەگەتىن شارۋا­شى­لىقتاردى حالىقارالىق تا­لاپ­تاردى ساقتاي وتىرىپ, دامى­تۋعا بولادى. قا­زىرگى كەزدە ال­ماتى وبلىسىندا 600-دەن استام, جامبىل وبلىسىندا 260 شا­­رۋا­شىلىق بار. ولاردىڭ ساپالى قى­زىل­شا سورتتارىنا دەگەن سۇرا­نىسى جو­عا­رى. ينستيتۋت باس­شى­سىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, رەسەي, بەلارۋس, قىر­عىز­­­­س­تان, وزبەكستان, تاجىكستان تۇقىم شا­رۋا­شىلىعى نارىعىنداعى احۋال قا­­زاق­ستانعا ۇقساس. وسىعان بايلانىس­تى عالىمدار الدىندا ەۋرازيالىق قانت گيبريدىن جاساۋ مىندەتى تۇر. وسى وراي­دا عالىمدار 2030 جىلعا دەيىن شا­رۋا­شىلىقتاردى 30 پايىزعا دەيىن وتاندىق تۇقىممەن قام­تاماسىز ەتىپ, 20 ملن توننا قانت قىزىلشاسى مەن 7 ملن توننا قانتپەن قامتۋدى جوسپارلاپ وتىر.

ەلىمىزدەگى تۇقىم شارۋاشى­لىعى­نىڭ كەنجەلەپ قالۋ سەبەپ­تەرىنە توقتال­عان قازاق جەمىس-كوكونىس شارۋاشى­لى­عى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باسقار­ما توراعاسى, اۋىل شارۋاشىلىعى عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى تەمىر­جان ايتباەۆ «كوكونىس-باقشا داقىلدارى بويىنشا 75 پايىز, ال كەيبىر تۇرلەرى بويىنشا 90 پايىز شەتەلگە تاۋەلدىمىز» دەيدى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, باقشا-داقىل تۇقىمدارى جەر­گىلىكتى تۇرلەرگە قاراعاندا ون ەسەگە دەيىن قىمبات كەلەدى. مىسا­لى, ءبىر گەكتارعا ەگىلەتىن پياز تۇقىمىنا 500-600 مىڭ تەڭگە كەتەتىن بولسا, جەرگىلىكتى تۇقىمنىڭ باعا­س­ى 50-60 تەڭگەنى قۇرايدى. تىپ­تەن, كەيبىر شەتەلدىك تۇقىم تۇرلەرىنىڭ تونناسىنا 4-5 ملن تەڭگەگە دەيىن قارجى جۇمساۋعا تۋرا كەلەدى.

بۇگىندە ەلىمىزدە 27 داقىل ءتۇرى بو­يىن­­شا 200-دەن استام سورت بار بولسا, ونىڭ 150-دەن استامى اۋدان­داس­تى­رىل­عان. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدەگى شا­رۋا­شىلىقتاردىڭ تۇقىمعا سۇرانىسى 800 توننانى قۇرايدى. وسى ورايدا سۋبسيديا ماسەلەسىن دە جۇيەلەۋ قاجەتتىگى­نە توقتالعان عالىم شەتەلدىك تۇقىم باعا­سىنىڭ ەلىمىزدەگى باعا ساياساتىنا, ەپيدەميولوگيالىق جاعدايىنا دا كەرى اسەر ەتىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.

– عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتا­رى­نىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى سىن كوتەرمەيدى. زامانعا ساي اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارى جوقتىڭ قاسى. قازىرگى كەزدە تۇقىمدى وتىرعىزۋ, ىرىكتەۋ, دارىلەۋ جۇمىستارى قولمەن جاسا­لادى. ال جىلدار بويى قور­دا­لانىپ كەلگەن يمپورتقا تاۋەل­دىلىكتى ازايتۋ ماقساتىندا جەر­گىلىكتى شارۋاشىلىقتاردى دامىتۋ قاجەت. ينستيتۋت بازاسىن­دا رەسپۋب­ليكالىق تۇقىم شارۋا­شىلىعى جۇيە­سىن قۇرۋ ءونىمدى ءبىر ورتالىقتان سۇرىپ­تاۋ, تازالاۋ جۇمىستارىن جۇزەگە اسى­رۋ­عا مۇمكىندىك بەرەدى. دەسەك تە شارۋا­شىلىقتاردىڭ ىشىن­دە شەتەلدىك سورتتاردى تاڭداي­تىندارى دا بار. ونى ءوسى­رىپ, كوبەي­تۋگە دە عالىمداردىڭ الەۋە­تى جە­تەدى. ال باقشا داقىلدارى­نىڭ ەلۋ پايىز­دان استامىن جە­كە­مەنشىك باۋ-باقشا يەلەرى وندىرەتىندىكتەن, ولاردىڭ دا قاجەت­تىلىگى ەسكەرىلۋى كەرەك. ياعني تابيعي, حيميالىق قوسپاسىز ارنايى پاكەتتەردەگى تۇقىمداردى نارىققا شىعارۋ, سونىمەن قاتار باۋ-باقشا داقىلدارىنىڭ تابيعي ءدامىن, ءنارىن ساقتاي وتىرىپ, كەپتىرىلگەن جەمىس-جيدەكتەر, دجەم, باسقا دا ونىمدەر ءوندىرۋ تاعام قاۋىپسىزدىگىنىڭ كەپىلى بولماق. جەرگىلىكتى ونىمدەردىڭ ساپاسى دا, ونىمدىلىگىمەن قاتار باعاسى دا قولجەتىمدى. ول ءۇشىن قول جۇمىسىن, ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ ۇردىستەرىن تەحنولوگيالارمەن الماستىرۋ مىندەتى تۇر, – دەيدى تەمىرجان ايتباەۆ.

باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم

قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىم­دارى گرانتتىق جوبا اياسىندا ەت جانە ەت جارما كونسەر­ۆىلەرىن ءوندى­رۋ ماقساتىندا تۇيە ەتىن قاي­تا وڭدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگى­زىپ, الماتىدا تۇيەنىڭ بۇق­تى­­رىل­عان ەتىنەن كونسەرۆىلەر شىعا­راتىن زاۋىتتى ىسكە قوسقان بولاتىن. جوبا جەتەكشىسى – بيو­لوگيا عىلىمدارىنىڭ دوك­تو­رى, پروفەسسور ءاسيا سەرىك­باە­ۆا. يننوۆاتسيالىق ءونىم قاپ­تاما­سىنىڭ تاسىمالعا قولاي­لىلىعى مەن تاعامنىڭ ەكولو­گيالىق قاۋىپ­سىزدىگىمەن ەرەك­شەلەنەدى. جو­با جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى بيولوگيا عىلىم­دارىنىڭ كانديداتى جۇلدىز سۇلەي­مەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, 2016 جىلى جۇ­زەگە اسقان ونەرتابىس «عىلىم قورى» ارقىلى قارجىلاندىرىلىپ, ون­دىرىستىك ماقساتتارعا «كۇن نۇ­رى» مەكەمەسىنە 170 ملن تەڭگە كولە­مىندەگى قارجى بەرىلگەن.

– كومپانيا ءوز تاراپىنان قو­سىم­شا 12 ملن تەڭگە جانە ون­دىرىستىك الاڭىن ۇسىندى. قىتاي, رەسەي, ەۋروپا, مول­دوۆادان قۇ­رىلعىلار ساتىپ الىندى. كون­­سەرۆىلەر نارىققا رەتورت پاكەتتەر مەن لاميستەرلىك بانكادا يننوۆاتسيالىق قاپ­تامادا جونەلتىلەدى. وندىرىستىك قۋات­تى­لىعى جىلىنا 600 مىڭ دانانى قۇرايدى. تاسىمالعا ىڭعايلى بول­عان­دىقتان, قازىرگى كەزدە قىتاي كومپانيا­لارى تارا­پىنان پىسكەن كۇرىش جانە تۇيە ەتىن ءبىر قاپتامادا جاساۋ تۋرالى ۇسىنىس ءتۇسىپ وتىر. ال ەلىمىزدىڭ اق­تاۋ, اتىراۋ وڭىرلەرىنەن سۇرانىس تۇراق­تى. بۇگىندە تۇيە ەتىمەن قاتار ارپا, قاراقۇمىق, كۇرىش قوسىلعان بوتقا, سيىر, كۇركەتاۋىق ەتىنەن جاسالعان جانە سۇيەكتەردەن ءۇي-جانۋارلارعا ارنالعان ونىمدەرگە جەرگىلىكتى كومپانيالار تاراپىنان سۇرانىس جوعارى. الداعى ۋاقىتتا عالىمدار جەتىستىكتەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋدە كوممەرتسيالاندىرۋ باعىتىنداعى تالاپتاردى جەتىلدىرە ءتۇسۋ قاجەت, – دەيدى ج.سۇلەيمەنوۆا.

جاقىندا استانادا وتكەن «تەحنو­لوگيالاردى كوممەرتسيالاندىرۋ رەاكتورى» الاڭىندا جەڭىمپاز دەپ تانىل­عان تاعى ءبىر جوبانى اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى ىسكە اسىرعان بولا­تىن. تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءابدىماناپ وسپانوۆتىڭ جە­تەكشىلىگىمەن جۇزەگە اسقان تابيعي ماكارون ونىمدەرى ءوندىرىسى ۇلت ساۋلىعىنىڭ كەپىلى بولاتىنى انىق.

– ەلىمىزدە تابيعي, قاۋىپسىز ونىمدەردى تۇتىناتىن ورتا قا­لىپ­تاسىپ كەلەدى. وسىعان وراي ءوندىرىس ورىندارى دا قا­ۋىپ­سىز تا­عامعا باسىمدىق بەرە باس­تادى. استىقتى ءارى يندۋستريالى ەل رەتىندە حالىق ساۋلىعىن ءبىرىنشى كەزەككە قويا وتىرىپ, زيانسىز تاعام وندىرىسىنە ءمان بەرۋىمىز قاجەت. بيدايدان العان ونىم­دەردىڭ اعۋىزدارى قۇنسىز بولىپ كەلە­تىنىن عالىمدار سوڭعى ون بەس جىل كو­لە­مىندە زەرتتەپ كەلەدى. نارىقتاعى بىردەن-ءبىر كەمشىلىك ءداستۇرلى بيدايدان جاسالاتىن ماكارون ونىمدەرى قامىرىنىڭ رەالوگياسىن جاقسار­تۋ ءۇشىن وندىرۋشى­لەر جاساندى بيولوگيالىق بەلسەندى زاتتار قوسادى. ال ونىڭ ادام اعزاسىنا كەرى اسەرىن ەشكىم تەكسەرىپ جاتپايدى. مىسالى, 100 كيلو ۇنعا 10 گرامم قوسپا قوسىلاتىن بولسا, وندا قانداي قۋات بولۋى مۇمكىن دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى. بۇل ءونىمنىڭ قۇرامىندا حي­ميالىق قوسپالار مەن گەندىك مو­ديفيكاتسيالانعان ءونىم بار ەكەنىنىڭ دالەلى. وسى ورايدا كوم­پوزيتتى ۇننان جاسالعان ونىم­دەردە ۇننىڭ باسىن بىرىكتىرۋ ءۇشىن تابيعي بيداي گليۋتەنى قوسى­لادى. وندىرىستە ستاندارتتى ەمەس, ادام اعزاسىنا, اس تاعام قورىتۋعا پايدالى تالشىقتارعا باي تولىق تۇردە ۇنتاقتالعان ۇن پايدالانىلادى. بۇگىندە تابي­عي ءونىم ءوندىرىسىن دامىتۋعا ىقى­لاستى, ينۆەستيتسيا سالۋعا دايىن كومپانيالاردان سۇرانىس بار. بىراق ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ وندىرىستىك بازاسى جەتكىلىكسىز بولىپ وتىر. وتاندىق ماكارون ونىمدەرى قۇنارلىعىمەن ەرەك­شەلەنىپ قانا قويماي, ەلىمىز عانا ەمەس, شەتەل نارىعىندا دا زور سۇرانىسقا يە بولاتىنى ءسوزسىز, – دەيدى ءابدىماناپ وسپانوۆ.

بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەت بازاسىندا جۇ­زەگە اسىپ جاتقان ەكى ءىرى جوبا تابيعي ادىسپەن جەمىس-جيدەك ونىمدەرىن وندىرۋگە باعىتتالىپ وتىر. قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى قازاقستان-ني­دەر­لاند ورتالىعىنىڭ جەتەك­شىسى, جە­­مىس-كوكونىس جانە وسىمدىك قورعاۋ كا­فەد­راسىنىڭ پروفەسسورى گۇلفاريدا كام­پيتوۆا «نيدەرلاندىق تەحنولوگيا­لاردى پايدالانىپ, كاسىپكەرلەرگە باق­تار­دى ەگۋ مەن كۇتۋدى ۇيرە­تە وتىرىپ, جەمىس-جيدەك شا­رۋا­شى­لىعىن دامى­تۋ سالاسىن­داعى يننوۆاتسيالاردى ون­دىرىسكە بەلسەندى ەنگىزىپ كەلەمىز», دەي­دى. ال قازاقستان-كورەيا جىلى­جايىن­دا بۇلدىرگەن ورگانيكا­لىق ادىسپەن وسىرىلەدى. «گيدرو­پونيكانىڭ ءارتۇرلى ءادىسى ارقىلى تابيعي جاعدايدا وسىرىلگەن بۇل­دىرگەننىڭ حوش ءيىسى, ءدامى ساقتا­لادى. جوبانىڭ تيىمدىلىگىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, ءۇش جىلدىق جوبا مەرزىمى بەس جىلعا ۇزارتىلىپ وتىر. مۇندا ءارتۇرلى سورتتاردى زەرتتەپ, بەيىمدەۋ جۇمىستارى دا ىسكە اسىپ جاتىر. وتاندىق جاڭا سورتتار شىعارۋ جانە شەتەلدەن اكەلىنگەن جاڭا سورتتاردى جەرگىلىكتى كليماتتىق جاعدايعا بەيىمدەۋدەن وتكىزۋ جۇمىستارى جالعاسىن تابۋدا. سونىمەن بىرگە شەتەل­دىك كوللەكتسيالار جاسالىپ جاتىر. مى­سالى, ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى جوعا­رى كوكجيدەك, رەمونتانتتى تاڭ­قۋراي, بۇلدىرگەن, سپارجا سورتتارىن جەر­سىندىرىپ, بەيىمدەۋ مۇمكىندىگى جوعارى. شەتەلدىك ينۆەستيتسيا سالىنعان بۇل وندىرىستەر كەلەشەكتە ەل نارىعىنا قىز­مەت ەتۋمەن قاتار تابيعي ءونىم ءوندىرىسىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى گۇل­فاريدا كامپيتوۆا.

مۇنداي ءوندىرىس الاڭدارىن اگروۋنيۆەرسيتەتتەر, ورتالىقتار, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى بازاسىندا دامىتۋ ەلىمىزدىڭ باۋ-باق, جەمىس-جيدەك نارىعى الەۋەتىن ارتتىرىپ, جاڭا وتاندىق سورتتاردى ازىرلەۋگە ىقپال ەتەدى.

توپىراقتى توزدىرماۋدىڭ جولى بار ما؟

پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا وراي ەلىمىزدە 2 ملرد اعاش وتىر­عىزۋ مىندەتى تۇر. وسى ورايدا عالىمدار تاراپىنان اعاشتاردى وتىرعىزۋ مەحانيزمدەرى زەرتتەلۋ ۇستىندە. قازاق ۇلتتىق اگ­رار­­­لىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى ور­مان شا­رۋا­شىلىعى جانە اڭشى­لىقتانۋ كا­فەد­راسىنىڭ مەڭگە­رۋشىسى, اۋىل شا­رۋا­شىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بۇلقايىر مامبەتوۆ ەلى­مىزدە پيتومنيكتەردى وتىرعىزۋ ىسىنە توقتالدى. پروفەسسوردىڭ ايتۋىنشا, 30 ملن گەكتار اۋماق­­تى الىپ جاتقان ورماندى القاپ­تاردىڭ جارتىسىن سەك­سەۋىلدەر قۇرايدى. قازىرگى كەزدە ماماندار ءاربىر ايماقتىڭ ەرەكشەلىگىنە قا­راي قاي وڭىردە قانداي اعاش تۇر­لەرى جىلدام جەرسىنەتىنى تۋرالى زەرتتەۋلەرمەن اينالىسىپ جاتىر.

– اشىق الاڭداردا, ورتكە شال­دىققان ايماقتاردا, سۋ­لى, قۇرعاق القاپتاردىڭ ەرەكشە­لىكتە­رىن نەگىزگە الا وتىرىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىمەن جاسىل-جەلەكتى كوبەيتۋ ىسىنە ءمان بەرىلىپ وتىر. قازىرگى كەزدە تۇقىمداردى قولمەن جيناۋ ءىسىن تەحنيكالار الماستىرۋ ۇستىندە. ءۇش جىلدا كوشەت بەرەتىن اعاش تۇرلەرىن ەكى جىلدا-اق ءوسىرىپ, باياۋ وسەتىن كوشەتتەردى جىلدام ءوسىرۋ تەحنولوگيالارى قاراستىرىلىپ جاتىر. قۇم جانە سورتاڭ جەرلەر, جاۋىن-شاشىندى, سونداي-اق قۇرعاق ايماقتارعا ءتان تۇرلەرى ىرىكتەلۋدە. مىسالى, ارال ۇلتا­نىن­دا اعاشتاردىڭ جەرسىنۋى باياۋ كەلەتىندىكتەن, كوكتەمدە اۋا رايىنا قاراي جەرسىنۋى دە قيىنعا سوعادى. باتىستا ەمەن جاقسى وسەدى دەسەك, تابيعي القاپتار, سۋ جاعاسىندا وسەتىن اعاشتار, سىرداريا بويىنداعى توعايلى ورماندار ازايۋ قاۋپى باسىم. سۋ تاپشىلىعىنان كوپتەگەن جاسىل-جەلەكتى القاپتار سيرەپ بارادى. مىنە, وسىنداي كۇردەلى ماسەلەلەردى زەرتتەۋ ورمانشى عالىمدار الدىندا تۇرعان باستى مىندەت. ال ونى جۇيەلى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەر باسشىلىققا الى­نۋعا ءتيىس, – دەيدى بۇلقايىر مامبەتوۆ.

كەيىنگى جىلداردا عالىمدار توپىراقتىڭ توزۋىنا بايلانىستى الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر. وسپانوۆ اتىنداعى قازاق توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى قۇرالاي مۇساەۆا ەل وڭىرلەرىندەگى توپىراقتىڭ ساپاسى ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى دەگەن پىكىردە. قازىرگى كەزدە ينستيتۋت ماماندارى قىزىلوردا, شىمكەنت, استانا, الماتى وبلىسى بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. بۇگىندە استانا اۋماعىندا توپىراق تۇزدانا باستاعان. قۇنارلى توپىراق 40 پايىزىن عانا قۇرايدى. ونىڭ باستى سەبەبىن شارۋاشىلىقتار ءونىم الۋعا ءمان بەرىپ, توپى­راق ساپاسىن جاقسارتۋعا كوڭىل بولمەيتىندىگىمەن بايلانىس­تىرعان ق.مۇساەۆا مينەرالدى تىڭايتقىشتار­دى ءجونسىز قولدانۋدىڭ دا توپىراققا زالا­­لى بار ەكەنىن العا تارتتى. قازىرگى كەزدە ينستيتۋت ماماندارى اۋىل شارۋاشىلى­عى القاپتارىنداعى توپىراقتى قالپى­نا كەلتىرۋ ماقساتىنداعى زەرتتەۋلەردى ىسكە اسىرىپ جاتىر.

وسى ورايدا قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى تۇراقتى ەگىن­شىلىك ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى مايرا قۇسايىنوۆا شارۋاشىلىقتاردى قولداۋ ماق­ساتىندا ەگىنشىلىك جاعدايىن, بيو­ماس­ساسىن, توپىراقتىڭ قۇنا­رىن انىق­تاۋ ماقساتىندا ساراپتاما جاسالىپ, ايماقتار ارنايى درونداردىڭ كومەگىمەن زەرتتەلىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. گرانتتىق جوبالار ناتيجەسىندە ساتىپ الىنعان شاعىن كامەرالى, ينسپەكترالدى جانە زۋم دروندار ارقىلى ايماقتاردىڭ كار­تا­سىن جاساپ, ناتيجەسىن انىقتاۋعا بولا­دى. ورتالىق ماماندارى سونىمەن قاتار توپىراق قۇرامىنا ساراپتاما جاساۋمەن اينالىسادى. قازىرگى كەزدە اقمولا, قىزىلوردا, الماتى وبلىس­تارى بويىنشا جوبالار جۇ­زەگە اسقان. ماماننىڭ ايتۋىن­شا, ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك ايماقتارىنداعى توپىراق وتە قۇنارلى. ال وڭتۇستىككە قا­راي قۇ­نارلىعى تومەندەپ سۇر, بوز توپىراققا اينالادى. قا­زىر­گى كەزدە ەل وڭىرلەرىنىڭ 70 پايى­­زى قۋاڭشىلىققا شال­دىق­قان. ونىڭ 30 پايىزىن عانا اۋىل­شارۋا­شىلىعى ماقساتىندا پايدالانۋعا بولادى. سولتۇستىك وڭىرلەر جاۋىن-شاشىن سۋىن, ال وڭتۇستىك, وڭتۇستىك-شىعىس سۋعا­رۋ ءادىسىن پايدالانادى. بي­داي سولتۇستىك وڭىرلەردە جاقسى شىعىم بەرسە, باۋ-باقشا ونىم­دەرى وڭتۇستىك وڭىرلەرگە ءتان ءارى ونىمدىلىگى دە جوعارى. مىنە, وسىنداي تابيعي ەرەكشەلىكتەردى باسشىلىققا الا وتىرىپ, ورتا­لىق ماماندارى توپىراق قۇرا­مىن زەرتتەۋ, قۇنارلىلىعىن ارت­تى­رۋ ماقساتىنداعى جوبالار­دى ىسكە اسىرىپ كەلەدى. دەسەك تە, مايرا قۇسايىنوۆانىڭ ايتۋىنشا, قانداي دا ءبىر سەبەپتەرگە قاراماستان, توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن قولدان جاقسارتۋ مۇمكىن ەمەس. وسى ورايدا كاسىبي ماماندار دايارلاۋ مىندە­تى تۇر. مامانداندىرىلعان توپىراق­تانۋشىلار, اگرونومداردىڭ كومەگىمەن عانا دۇرىس سۋعارۋ ادىستەرىن پايدالانۋ ارقىلى توپىراقتىڭ كۇتىمىن جاقسارتىپ, ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا بولادى. الداعى ۋاقىتتا كاسىبي ماماندار دايارلاۋ ىسىنە جەتە كوڭىل بولىنبەسە, توپىراقتىڭ توزعانى توزعان, دەيدى ماماندار.

عالىمدار اگروونەركاسىپتىك كەشەن سالاسىنداعى جوعارى تەحنو­لوگيا­لىق ونىمدەردى ىلگەرى­لەتۋ مەن تەحنولو­گيالاردى كوممەرتسيالاندىرۋ جوبا­لا­­رى­نىڭ ناتيجەلەرىن تالقىلاپ, وسىم­دىك, مال شارۋاشىلىعى, ۆەتەريناريا, شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋ, اۋىل شارۋاشى­لىعى ءوندىرىسىن اۆتوماتتاندىرۋ, تەحنولو­گيالاردى كوممەرتسيالاندىرۋ بويىنشا ۇسىنىستاردى ءتيىستى ورىندار نازارىنا ۇسىنىپ, ونىڭ ناتيجەلى بولاتىندىعىنا ءۇمىت ارتىپ وتىر.

الماتى