ەرلان مازان ەسىمدى جەلى قولدانۋشىسى Facebook-تەگى پاراقشاسىندا قىتايدىڭ جەردى جالعا بەرەتىن سايتى «جەر كودەكسى ارقىلى شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرىلمەيتىن بولىپ شەشىلگەن اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىنداعى قازاقتىڭ جەرى ارزان باعامەن اشىق ساۋداعا سالىنىپ جاتىر» دەپ جازىپ, سوزىنە دالەل رەتىندە سايتتاعى بىرنەشە جارنامانىڭ فوتوسىن جاريالادى. «بۇل بارىپ تۇرعان باسسىزدىق!» دەگەن اۆتوردىڭ جازباسى راسىمەن دە قوعامدا ۇلكەن نارازىلىق تۋدىردى.
وسى جازبادان كەيىن جەلىدە انىق-قانىعى بەلگىسىز بىرنەشە اقپارات بىرىنەن كەيىن ءبىرى جاريالاندى. ءبىرى «ياندەكستە, وزگە ناۆيگاتور كارتالاردا قىتايشا مەكەنجايلار پايدا بولىپتى» دەسە, ەندى ءبىرى «قىتايدىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن ارنايى سايتىندا قازاقستاندا 105 ميلليون گەكتار جەر ساتۋعا بەرىلەدى دەپ جاريالانعان» دەپ وتقا ماي قۇيعانداي ورشىتە ءتۇستى. ءبىرى «بۇل بيلىككە قارسى جاسالعان ارانداتۋ» ەكەنىن ەسكەرتكەن, تاعى ءبىرى «بۇل دەرەكتەر قىتاي سايتىندا جاريالانسا, دەمەك, اقپارات راس» دەگەندى العا تارتسا, تورتىنشىلەرى «اقپارات راستالسا, وتاندى ساتۋ بابىمەن قىلمىستىق ءىس قوزعالۋ كەرەك» ەكەنىن ەسكەرتتى. «قىتاي سايتتارىندا جاريالانسا, بۇل حابارلامالاردىڭ ءبىر كوزدەگەنى بار. ولاردىڭ ماقساتتارى نە؟» دەگەن كۇدىككە تولى سۇراقتارىن قويعاندار دا بار.
قىتايتانۋشى بلوگەردىڭ ءوزى بۇل دەرەكتەردى الەۋمەتتىك جەلىگە ادەيى سالعانىن, سول ارقىلى قۇزىرلى ورگانداردىڭ وسى اقپاراتتىڭ انىق-قانىعىن تەكسەرىپ-تەرگەۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتكەنىن ايتادى. ونىڭ مالىمدەۋىنشە, سىلتەمەسى كەلتىرىلگەن قىتاي سايتى – اشىق دەرەككوز بويىنشا جەر جالداۋعا دەلدالدىق قىزمەت كورسەتەتىن سالالىق پورتال. پورتالدىڭ يەسى دە بار, تۋليۋ توبى. پورتال مەكەنجايى: https://www.tuliu.com/. ال سايتتىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنىڭ سىلتەمەسى: https://kazakhstan.tuliu.com/.
جەلى قولدانۋشىلاردىڭ كۇدىك پەن كۇمانعا تولى ساۋالدارىنا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بىردەن جاۋاپ بەردى. جەر كوميتەتىنىڭ توراعاسى – جەردى پايدالانۋ مەن قورعاۋ جونىندەگى باس مەملەكەتتىك ينسپەكتورى مۇرات تەمىرجانوۆ جاريالانعان اقپاراتتا جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ دەرەكتەرىن قامتيتىن كاداسترلىق ءنومىرى نەمەسە جەر ۋچاسكەلەرى قازاقستان اۋماعىندا ەكەندىگىن دالەلدەيتىن ەشقانداي مالىمەت جوق ەكەنىن ايتىپ, الەۋمەتتىك جەلىدە جاريالانعان قىتاي ەلىنىڭ سايتىنداعى قازاقستان اۋماعىنداعى جەرلەردىڭ ساتىلاتىندىعى تۋرالى اقپاراتتىڭ جالعان ەكەنىن مالىمدەدى.
جەر كودەكسىنىڭ 24-بابىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس, شەتەلدىكتەر, ازاماتتىعى جوق ادامدار, شەتەلدىك زاڭدى تۇلعالار, شەتەلدىك قاتىسۋى بار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدى تۇلعالارى, حالىقارالىق ۇيىمدار, حالىقارالىق قاتىسۋى بار عىلىمي ورتالىقتار, سونداي-اق قانداستار اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر ۋچاسكەلەرىن جەكەمەنشىك نەمەسە جەر پايدالانۋ قۇقىعىن يەلەنە المايدى. ياعني اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر ۋچاسكەلەرiن شەتەلدىكتەرگە بەرۋگە قاتاڭ تىيىم سالىنعان. سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر ۋچاسكەلەرىن شەتەلدىكتەرمەن نەمەسە ازاماتتىعى جوق ادامدارمەن نەكەدە تۇرعان (ەرلى-زايىپتى) قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا جەكەمەنشىككە جانە جەر پايدالانۋ قۇقىعىمەن بەرۋگە جول بەرىلمەيدى. بۇل زاڭ تالابى دا جەر كودەكسىندە انىق كورسەتىلگەن.
سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ جەردى پايدالانۋ مەن قورعاۋ جونىندەگى باس مەملەكەتتىك ينسپەكتورى «كودەكستىڭ 38-بابىنىڭ 5-تارماعىنا سايكەس جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا ۋاقىتشا جەر پايدالانۋ قۇقىعىمەن تيەسiلi اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر ۋچاسكەلەرiن اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندiرiسiن جۇرگiزۋ ءۇشiن كەيiنگi جەر پايدالانۋعا (سۋبارەنداعا) بەرۋگە جول بەرiلمەيدi» دەپ تۇسىنىكتەمە بەرگەن. ول سونداي-اق كەز كەلگەن سۋبەكتىلەر تاراپىنان اتالعان زاڭ نورمالارىن بۇزۋ دەرەكتەرى انىقتالعان جاعدايدا زاڭسىزدىققا جول بەرگەن سۋبەكتىلەر زاڭ تالاپتارىنا سايكەس جاۋاپقا تارتىلادى جانە بۇل ماسەلە مينيسترلىكتىڭ تۇراقتى باقىلاۋىندا ەكەنىن ەسكەرتەدى.
قۇزىرلى ورگان وكىلى كەيبىر ەلدەردە ءمانى مەن مازمۇنى بويىنشا ءارتۇرلى حابارلاندىرۋلار جاريالاناتىنىن ايتا كەلىپ, بۇل حابارلاندىرۋلاردىڭ ءبىزدىڭ ەلگە قاتىسى جوق ەكەنىن العا تارتادى. «ەلىمىزدە شەتەلدىك ازاماتتارعا جەردى ساتۋعا جانە جالعا بەرۋگە جانە قوسالقى جالعا بەرۋگە قاتاڭ تىيىم سالىنادى» دەلىنگەن تۇسىنىكتەمەدە.
قىتايدىڭ ءبىر ەمەس ەكى بىردەي سايتىنداعى قازاق جەرىنىڭ ساۋداسىنا قاتىستى سۇراقتى ءبىز پارلامەنت دەپۋتاتتارىنا دا قويعان ەدىك. سەناتتىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر, تابيعاتتى پايدالانۋ جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى سۇلتان دۇيسەمبينوۆ جەر ماسەلەسىنە قاتىستى كەز كەلگەن سۇراق ەل نازارىندا تۇراتىنىن, ەشقاشان وزەكتىلىگىن جويمايتىنىن جاسىرمادى. «جەر كودەكسىندە» جەردى پايدالانۋ قۇقىعى مەن رەجىمى, تۇرلەرى مەن سۋبەكتىلەرى تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان. زاڭعا سايكەس اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر ۋچاسكەلەرى شەتەلدىكتەرگە بەرىلمەيدى. ءتىپتى ەلىمىزدە شەتەلدىك ازاماتپەن وتاۋ قۇرعان وتانداسىمىز دا جەر پايدالانۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان. قىتاي سايتىنداعى جەر ساتۋعا قاتىستى حابارلاندىرۋدىڭ قايدان, نە ماقساتپەن جاريالانعانىن ناقتى بىلمەيمىن. بىراق ءبىر نارسە انىق. بىزدە جەرگە قاتىستى كەز كەلگەن سۇراق ءجىتى قارالادى, بىرنەشە قۇزىرلى ورگاننىڭ سۇزگىسىنەن وتەدى. ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر ۋچاسكەسى جالعا بەرىلسە, ول مىندەتتى تۇردە ادىلەت مينيسترلىگىندە تىركەلۋى قاجەت. بۇل ۇدەرىستىڭ دە وزىندىك مىندەتتەرى بار. ەلىمىزدە بۇعان قاتىستى ارنايى زاڭ بار, تالاپ بار. كەز كەلگەن ماسەلەدە ەڭ ءبىرىنشى زاڭعا سۇيەنۋ قاجەت», دەدى سەناتور.
ال وسىدان ءبىر اپتا بۇرىن «Amanat» پارتياسىنىڭ «جەر اماناتى» كوميسسياسى الماتى وبلىسىنىڭ اۋىل تۇرعىندارىمەن كەزدەسىپ, جايىلىم تاپشىلىعى ماسەلەسىن تالقىلاعان ەدى. كەزدەسۋ بارىسىندا اۋىل تۇرعىندارى مەن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ باسشىلارى جەردىڭ توزۋى, ديزەل وتىنىنىڭ قىمباتشىلىعى, مەملەكەتتىك سۋبسيديالاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ماسەلەلەرىن كوتەردى. قىتايمەن شەكارالاس جاتقان رايىمبەك اۋدانىنىڭ تۇرعىندارىن تولعاندىرعان تاعى ءبىر ءتۇيىندى ماسەلە بار. ول – شەكارا ماڭىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن رەسىمدەۋ.
«كوپ ادام 90 جىلدارى قحر-مەن مەملەكەتتىك شەكارا بەلگىلەنبەي تۇرىپ جەر الىپ, وعان ءومىر بويى مۇراگەرلىك قۇقىعىنا يە بولدى. قازىر ونى زاڭداستىرۋ مۇمكىن بولماي وتىر. جەر كودەكسىنىڭ 24-بابىنا سايكەس, شەكارا ماڭىندا ورنالاسقان اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر جەكە مەنشىككە جانە پايدالانۋعا بەرىلمەيدى. ءتىپتى اكىمدىك قاۋلىسىنىڭ نەگىزىندە ۋاقىتشا جەر پايدالانۋعا تولىق قۇقىعى رەسىمدەلگەن تۇلعالارعا دا شەكارا ماڭى ايماعىنداعى جەرگە مەملەكەتتىك اكتى بەرىلمەيدى. سوعان بايلانىستى شارۋالار اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى سۋبسيديالار مەن وزگە دە مەملەكەتتىك كومەككە ءوتىنىم بەرۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلدى. بۇل ماسەلەنى «جەر اماناتى» كوميسسياسى قاراستىرادى», دەدى «جەر اماناتى» كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ءماجىلىس دەپۋتاتى باقىتجان بازاربەك
«جەر اماناتى» كوميسسياسىنىڭ توراعاسى داۋلەت كارىبەكتىڭ ايتۋىنشا, بيىل 1 قاڭتاردان بەرى الماتى وبلىسىندا 44,6 مىڭ گەكتار جەر قايتارىلعان. ء«ار ۋچاسكە ماقساتىنا ساي پايدالانىلۋعا ءتيىس. «جەر اماناتى» كوميسسياسىنىڭ باستى ماقساتى – اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جايىلىمعا تەڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ», دەيدى ول. كوميسسيا مۇشەلەرى جىل باسىنان بەرى رايىمبەك اۋدانىندا 17 مىڭ گەكتاردان استام جەر مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلعانىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق تاعى 18 مىڭ گەكتاردى قايتارۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر.
جەر ماسەلەسى, الاش زيالىلارى ايتقانداي, «قازاقتىڭ ءتىرى يا ءولى بولۋىنىڭ ماسەلەسى». بۇل ونىڭ قاراپايىم حالىق ءۇشىن قانشالىقتى قۇندى, ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەدى. ەستەرىڭىزدە بولسا, جەر تاعدىرىنا قاتىستى حالىق نارازىلىعى 2016 جىلى انىق سەزىلدى. وسى نارازىلىقتىڭ ناتيجەسىندە قابىلدانعان موراتوريگە بايلانىستى شەتەلدىكتەرگە اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ۇزاق مەرزىمگە جالعا الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن نورما (10 جىل ورنىنا 25 جىل) توقتاتىلدى. شەتەلدىكتەرگە اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىنداعى جەرلەردى ساتۋ بىلاي تۇرسىن, كەز كەلگەن جالعا الۋعا مۇلدەم تىيىم سالىنادى – ولار شەتەلدىك ازاماتتارعا دا, قۇرىلتايشىلار اراسىندا شەتەلدىك ازاماتتار بار كەز كەلگەن زاڭدى تۇلعالارعا دا جالعا بەرە المايدى نەمەسە ساتا المايدى. بۇل – الەمدەگى كەز كەلگەن ەلدەگى ەڭ قاتاڭ ستاندارتتىڭ ءبىرى.
بىراق كۇن سايىن ەمەس, ءسات سايىن سان مىڭ اقپارات جاڭارىپ وتىراتىن الەۋمەتتىك جەلىدەگى راس-وتىرىگى انىقتالماعان جوعارىداعىداي مالىمەتتەر ەلدىڭ ەڭ جاندى جەرىنە تيەتىنى تاعى راس. اق-قاراسى اجىراتىلماعان اقپاراتتى ۇرانداتىپ, ءىلىپ اكەتەتىندەر تاعى بار. ءبىر نارسە انىق: الاقانداي جەر بولسا دا, شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايدى جانە جالعا دا بەرىلمەيدى.
