سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
مۇنىمەن بىرگە, قاتەلىكتەردىڭ باسىندا «الدىمەن ەكونوميكا, ودان كەيىن ساياسات» دەگەن قيسىق-قىڭىر قاعيدا تۇردى. ءار نارسە ءوز زاڭدىلىق الگوريتممەن جۇرەتىنىن بيلىك باسىنداعىلار بىلمەدى دەگەنگە ەشكىم سەنبەيدى. قانداي دا ءبىر ەلدىڭ ەكونوميكاسى دۇرىس ساياساتسىز العا جىلجىمايدى. ءتۇبى ءبارىبىر ساياساتقا بارىپ تىرەلەدى. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسى دە ساۋاتتى جۇرگىزگەن ەكونوميكالىق ساياساتتان ناتيجەلى شەشىمىن تابادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, 30 جىلدا رەفورما جاسالعان ءار سالادا قاتەلىكتەر بولدى. بيلىك سودان پايدالى قورىتىندى جاساپ وتىر ما, جوق پا – ءالى بەيماعلۇم... ەلدىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىن دۇرىس باعىتتا جۇرگىزۋ ءۇشىن العا قويعان ماقساتى ايقىن بولۋى كەرەك. قازىرگى ۇكىمەتتىڭ ناقتى ماقساتى ءالى انىق كورىنبەي تۇر.
ال ەندىگى ماسەلە, اۋىلدى قالاي دامىتامىز, ابدەن توزىعى جەتكەن ينفراقۇرىلىمىن قالاي كوتەرۋگە بولادى دەگەنگە كەلىپ تىرەلەدى. ۇكىمەت وسىنى ەسكەرىپ, تاۋەلسىزدىكتى العاننان بەرى جىبەرگەن قاتەلىكتەرىن قايتا زەردەلەپ, ولاردى قايتالاماۋدى تاعى ءبىر پىسىقتاپ العانى ابزال.
دامىعان ەلدەردىڭ ساۋاتتى جۇرگىزگەن رەفورمالارى مەملەكەتتى قۇرۋشى حالىقتىڭ, تيتۋلدى ۇلتتىڭ مەنتاليتەتىنە, تابيعاتىنا, مىنەزىنە, تاريحىنا نەگىزدەلىپ جاسالادى ەكەن. عالىم بەيسەنبەك زيابەكوۆ تە ءوز تۇجىرىمىندا دامىعان ەلدەردىڭ رەفورمالىق ەكونوميكالىق جەتىستىكتەرى ءوزىنىڭ تاريحىنا, ءجۇرىپ وتكەن جولىنا نەگىزدەلگەندىكتەن وڭ ناتيجە بەرگەنىن ايتادى. مىسالى, جاپونيا مادەنيەتىن, ەكونوميكاسىن, الەۋمەتىن اۋىل شارۋاشىلىعىمەن بايلانىستىرۋ ارقىلى دامىتقان مەملەكەت رەتىندە قارالادى. جاپوندار – اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتپاي, ءوندىرىستى دامىتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن تەرەڭ ۇعىنعان حالىق. ال بىزدە بار دۇنيە كەرسىنشە جاسالدى, اگرارلىق مەملەكەت بولا تۇرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىن قۇرتىپ بارىپ, يندۋستريالىق مەملەكەت بولامىز دەدىك.
30 جىلدا مىناداي-مىناداي ءوندىرىس ورناتتىق دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن دۇنيەمىز ساۋساقپەن سانارلىق قانا. ونى حالىق جاقسى بىلەدى. اۋىل شارۋاشىلىعىن ساۋاتسىز جەكەشەلەندىرۋ ءبىر جاعىنان قاراعاندا بىلمەستىكتەن بولعان دۇنيەگە ۇقسامايدى. سول كەزدەگى باسشىلىق فەرمەرلىك شارۋاشىلىق ورناتايىق دەسەك كەڭشار, ۇجىمشار ديرەكتورلارى بوگەت جاسايتىن سياقتى. سوندىقتان ولار وزدەرى باسقارىپ وتىرعان شارۋاشىلىقتى جەكەشەلەندىرگەندە 45 پايىزىن السىن, دەدى. وسىنى پايدالانعان كەيبىر پىسىق ديرەكتورلار الدىن الا قام جاساپ, كەڭشار تارالعالى تۇرعاندا, ياعني جوعارىداعى نۇسقاۋ جارلىققا ۇلاسقاندا ارقايسىسى سول شارۋاشىلىق م ۇلىگىنىڭ 45 پايىزىنا يەلىك ەتىپ, ۇلكەن بايلىققا كەنەلدى. باسىندا حالىقتى ۇپاي ساندارىمەن بىرىكتىرگەنىمەن سوڭى سيىرقۇيىمشاقتانىپ جوق بولدى.
بۇل تەك كەڭشارعا قاراستى م ۇلىكتى عانا ەمەس, اۋىل شارۋاشىلىق ماقساتىنداعى جەردى دە وسىلاي بولىسكە سالدى. بۇگىنگى ۇلكەن جەر يەلەنۋشىلەردىڭ باستاۋى وسى كەزەڭدەردەن باستالادى. وسى جاعدايدان كەيىن, ناقتىلاپ ايتساق 1997 جىلدان كەيىن اۋىل كوشكەن جۇرتتىڭ ورنىندا قالعانداي بولدى. اۋىلدا ەشتەڭە قالماعان سوڭ جۇمىس ىزدەگەندەرى ۇلكەن قالالاردىڭ ماڭايىن قارا نوپىرگە اينالدىردى. جانى ءسىرى اۋىل حالقىنىڭ جۇرتتا قالعاندارى اسىرەسە قازاقتار ازىن-اۋلاق مالىن ءوسىرىپ, تىرشىلىگىن جاسادى. بۇلاردى ۇكىمەت الەمدە جوق ەرەكشە ءبىر الەۋمەتتىك كاتەگورياعا جاتقىزىپ, ء«وزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋشىلار» دەپ ەشبىر ساناتقا قوسپاي الەۋمەتتىك پاكەتتەن ۇنەمى قاعىپ تاستاپ وتىردى. سودان بۇل الەۋمەتتىك توپ زەينەتاقى جيناقتاۋشى قورلارعا قاتىسا المادى, زەينەت جاسى كەلگەندە ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىندەگى زەينەت اقىمەن اشتان ولمەس, كوشتەن قالماستىڭ كۇيىندە تىرشىلىگىن جالعاپ كەلەدى. بۇل – اۋىلداعى الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ جالپى كورىنىسى.
بۇدان وزگە اۋىلدىق اۋماقتاردا اۋىل كاسىپكەرلەرى دەپ اتالاتىن فەرمەرلەر مەن شارۋا قوجالىقتارى بار. ولاردى اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەردى زاڭ بويىنشا مەملەكەتتەن جالعا الۋشى جەر پايدالانۋشىلار دەپ كورسەتىپ, جەر پايدالانۋشىلاردىڭ ەسەبىن تولتىرىپ وتىر. ولاردىڭ ءار اۋىلدىق اۋماقتا الەۋەتى ءارتۇرلى, ۇلكەنى, ورتاشاسى بار. ءتىپتى شارۋا قوجالىعىنىڭ اتىن جامىلىپ جۇرگەن ۇساقتارى دا كەزدەسەدى. بۇلار ۇكىمەتتەن ازدى-كوپتى جەڭىلدىك الىپ, جۇمىستارىن جۇرگىزىپ ءجۇر.
ال ءبىزدىڭ بۇگىن كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەمىز – جالپى اۋىلدىڭ احۋالى نەمەسە ەلدى مەكەننىڭ ينفراقۇرىلىمى, سونداعى حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى قانداي دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەۋىمىز كەرەك. وتكەن قوعامدى, قازىرگى بيلىكتى اۋىلعا ەش نارسە جاسامادى دەسەك, شىندىقتان الىستاعان بولامىز. كەزىندە «اۋىل جىلى» دەپ ءبىر جىلداردى اۋىلعا ارناپ, مادەنيەت ۇيلەرى, سپورت كەشەندەرى سالىندى. «اق بۇلاق» باعدارلاماسى بويىنشا اۋىلدار تازا اۋىز سۋ جانە ينتەرنەتپەن قامتىعانىن بىلەمىز. ايتسە دە بۇل شارالار اۋىلدىڭ ماسەلەسىن 100 پايىزعا شەشپەدى.
مۇمكىن اتقاراتىن شارۋالار شاش-ەتەكتەن بولار. وندا اۋەلى زاڭدىلىق نەگىزدەردى ايقىنداپ الۋ كەرەك ەدى. ويتكەنى كەيبىر زاڭداردىڭ ءبىر-بىرىنە قايشى كەلۋى ۇكىمەتتىڭ ءوز جۇمىسىندا كوپ كەدەرگى كەلتىردى. جۇيەلىك ۇستانىم ەجەلدەن دۇرىس جولعا قويىلماعانىن جوعارىدا ايتىلعان دامىعان ەلدەردىڭ مىسالىنان كورۋگە بولادى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قابىلدانعان جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ زاڭى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جاڭارماي, ەندى عانا جوبالىق تالقىلاۋعا شىعىپ جاتىر. ەندى تىم كەش قابىلدانۋدا. ەلگە كەرەك بۇل زاڭنىڭ كەشىگۋىندە ەسكى بيلىك ءۇشىن وزىندىك سەبەپتەر بار بولۋى ىقتيمال. ەگەر وسى زاڭ جەر كودەكسىنەن بۇرىن قابىلدانسا ءىرى جەر پايدالانۋشىلاردىڭ اياعىنا تۇساۋ بولۋى مۇمكىن ەدى.
ەندىگى جاعدايدا ۇكىمەت اۋىلدى دامىتۋدا ەڭ الدىمەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ زاڭىن ساپالى دەڭگەيدە قابىلداۋى كەرەك. ول ءۇشىن حالىقتىق تالقىلاۋدا ۇزاعىراق ۇستاعانى ءجون ەدى. ءار اۋىلدىڭ الەۋەتىن وزدەرى انىقتايتىن جاعدايدا اۋىل اكىمى اپپاراتى مەن كەڭەستىڭ سۇزگىسىنەن وتكەن ناقتى باعدارلاما كەرەك. ەندى مۋنيتسيپالدى بيلىك پايدا بولاتىندىقتان ءوز بيۋدجەتىن كوتەرەتىن تەتىكتەر زاڭدا ناقتىلى كورىنىس تاپقانى ابزال. ۇكىمەت تاعى دا سەنىمسىزدىگى مەن ساراڭدىعىنا باسىپ, بيۋدجەتتەن لايىقتى قارجى بولە الماسا, اۋىل ەشقاشان كوگەرمەيدى, كوتەرىلمەيدى.
اقپارات قۇرالدارىنان قاراپ وتىرساق, كەيبىر جاعدايدا زاڭداردىڭ شيكىلىگىنەن قوعام وكىلدەرى مەن اۋىل كاسىپكەرلەرى اراسىندا داۋعا ۇلاسقان جاعدايلاردى كورەمىز. وسىعان زەر سالعاندا, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ زاڭىنىڭ جوقتىعىنان ولاردىڭ جەرگە تالاسى ەتەك الىپ بارا ما دەگەن ويعا قالاسىڭ. بۇل ورىندا ەكى جاقتى ماسەلە بار. ءبىرىنشى تاراپ, اۋىل حالقىنىڭ ازىن-اۋلاق قولداعى مالى جايىلاتىن جەر جوق, جەردىڭ ءبارى جەكە كاسىپكەرگە بەرىلگەن, دەيدى. ال ەكىنشى تاراپ, كاسىپكەرلەر ۇكىمەتكە سالىعىن تولەپ بيۋدجەت ءبۇيىرىن تولتىرۋعا سەپتەسىپ وتىر, دەسەدى. وعان قوسا, حالىقتى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىپ, اۋىل ادامدارىنا ازدى-كوپتى جۇمىس ورنىن اشقانىن دا ايتادى. وسىناۋ جاعدايلاردى تىڭعىلىقتى ويلانباسا ء«ارى تارتسا وگىز ولەدى, بەرى تارتسا اربا سىنادى» دەگەننىڭ كەرى بولىپ كەتە بەرەدى.
وسى ماسەلەگە كەلگەندە ءتىپتى پارلامەنتتەگى كەيبىر دەپۋتاتتار حالىقتىق پوپۋليزمگە سالىنىپ, ءبىر جاقتى كوزقاراسقا كەتىپ جاتقان سياقتى. نەگىزى ەلدەگى بارلىق اۋىل بىردەي ەمەس. ءتىپتى وڭتۇستىك پەن سولتۇستىكتىڭ ۇلكەن ايىرماشىلىعى بار. ءار اۋىلدىڭ ورنالاسقان جەرى ۇلكەن وزەن سۋدىڭ بويىندا بولۋى مۇمكىن. شارۋالار ەگىستىك جەرلەرى سۋ كوزىنە جاقىن جەردە بولۋىن قالايدى. ال دەپۋتات, شارۋانىڭ مالىنا جەر قالدىرماي ەگىسكە الىپ قويدى. سوندىقتان ءار اۋىلدىڭ ماڭىنان راديۋسى 7 شاقىرىم جەردى بوساتۋ تۋرالى جەر كودەكسىنە نورما ەنگىزۋ كەرەك, دەگەندى ايتىپتى. قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە حالىق تىعىز ورنالاسقان جەرلەردە اۋىلدىڭ ماڭىندا جايىلىمدار تاپشى بولۋى مۇمكىن. ال سولتۇستىك وڭىرلەردەگى اۋىل ماڭىندا قولدا ۇستايتىن مال ءۇشىن جايىلىمعا مۇمكىندىكتەر بار دەپ ويلايمىز.
ءاربىر اۋىلدىڭ ورنالاسقان جەرى دەستە-دەستە قىلىپ ءبىر ستاندارتقا سالىپ قويعانداي ەمەس, ءار ەلدى مەكەننىڭ جاعدايى ءار باسقا. جالپى كابينەتتە وتىرىپ اۋىل تۋرالى بىرجاقتى شەشىم شىعارۋعا بولمايدى. مۇمكىن ول جەرگە بىرەر رەت بارعان شىعارسىڭ. ونىمەن عانا ماسەلەنىڭ انىعىنا كوز جەتكىزە المايسىڭ. مۇندايدا قيسىندى شەشىمدى اۋىل اكىمى جانە ءار اۋىلدا ءوزىن-ءوزى باسقارۋ قوعامدىق كوميتەتى دەگەن ۇيىمدار شەشە الادى. سوندىقتان قازىرگى جاعدايدا قوعامدىق كەڭەستەر تۇرالى زاڭدى وسى ماسەلەگە ۇيلەستىرۋ ءلازىم. اتالعان كەڭەستىڭ تۋىنداعان ماسەلەنى ىڭ-شىڭسىز شەشە الاتىن سەبەبى, بۇل ۇيىمنىڭ ستاتۋسى اۋىل اكىمنىڭ جانىنداعى كەڭەسشى-باقىلاۋشى مارتەبەسىندە باسقا قوعامدىق ۇيىمنان ءبىر ساتى جوعارى تۇرادى. زاڭدا كورسەتىلگەندەي ۇيىمنىڭ شەشىمىنە جانە ۇسىنىسىنا جوعارعى تۇرعان مەملەكەتتىك ورگان جانە تاعى باسقا ۇيىمدار مىندەتتى تۇردە جاۋاپ قايتارادى. قايتارماسا زاڭ الدىندا جاۋاپقا تارتىلادى.
وسى ۇيىم ءوز قۇزىرەتىندە اۋىلدىق اۋماقتىڭ وزەكتى ماسەلەسىن ءجىتى قاراپ, اۋىل اكىمىمەن اقىلداسا وتىرىپ, ءوز ۇسىنىستارىن جوعارعى جاققا جولداي الادى. قانداي دا ءبىر جاعدايدا اۋىل-ايماقتاعى ورىن العان ماسەلە بىرنەشە توپ ادامداردىڭ ايعايىمەن شەشىلمەيدى. سوندىقتان ماسەلەنى اۋىل اۋماقتى جاقسى بىلەتىن, اۋىلدىڭ وزەكتى ماسەلەسىن جان-جاقتى تالداي الاتىن, سول ەلدى مەكەننىڭ تۇرعىندارىنان قۇرىلعان ۇيىم عانا شەشە الادى. ايتپەگەندە, ماجىلىستە وتىرعان دەپۋتات نەمەسە لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەر بولسىن اۋىل كەڭەسىنىڭ جۇمىس قورىتىندىسىنا سۇيەنبەي شەشىم قابىلداسا, ول بىرجاقتى بولىپ كەتەدى.
مۇنداي ۇيىمنىڭ قازىرگى كۇندە دە اۋىلداردا جاقسى جۇمىس ىستەپ جاتقاندارى بار بولۋى مۇمكىن. كەرىسىنشە جۇمىس ىستەي الماي, اتى باردا زاتى جوق بولىپ جۇرگەندەرى دە كەزدەسۋى بەك ىقتيمال. ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بار:
بىرىنشىدەن, بۇل ۇيىمعا جەتەكشىلىك ەتەتىن تۇلعا قوعامدىق نەگىزدە جۇمىس ىستەيدى. وعان ءوزىنىڭ نەگىزگى قىزمەتى مەن ۇيىم جۇمىسىن قاتار الىپ ءجۇرۋ قيىن سوعاتىن بولادى.
ەكىنشىدەن, جۇمىستىڭ ناتيجەلى بولۋى وسى ۇيىم جەتەكشىسىنىڭ ءومىر تاجىريبەسى, ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگىنە, دۇنيە تانىمىنا تىكەلەي بايلانىستى.
ۇشىنشىدەن, ۇيىم مۇشەلەرىن ىرىكتەۋ كەزىندە سول ادامنىڭ قوعامداعى ورنى جانە بەلسەندىلىگى, سونداي-اق قانداي ماسەلە بولسا دا جان-جاقتى تالداي الاتىن قابىلەتى بولۋى كەرەك. مۇنىمەن بىرگە, تۇلعانىڭ تۇرعىندار اراسىنداعى بەدەلى, ۇستامدىلىعى, سابىرلىعى وتە ماڭىزدى. وسى ورايدا بەلگىلى تاريحشى زاردىحان قينايات ۇلىنىڭ تۇجىرىمدى وي تولعاۋىن مىسالعا كەلتىرسەك: «نەگىزى قوعامداعى ناقتى ىرىكتەلگەن 10-15 ادامنىڭ اقىل-ويى سول قوعامدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە جەتىپ ارتىلادى. ونىڭ الدىندا اپپارات ماشيناسىنىڭ ءوزى قاۋقارسىز قالار ەدى».
اۋىل ايماقتارداعى ايتىس-تارتىستى ماسەلەلەر جەرگىلىكتى اكىمنىڭ قابىلەت-قارىمىنا جانە ايتىلعان ۇيىمنىڭ قانشالىقتى ناتيجەلى جۇمىس ىستەي الۋىنا بايلانىستى تۋىندايدى نەمەسە مۇلدە بولمايدى. قازىر ۇكىمەت 90-جىلداردىڭ باسىندا قابىلدانىپ, ابدەن ەسكىرگەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ زاڭىن تالقىلاۋعا ۇسىندى. وسى زاڭدا قوعامدىق ۇيىمنىڭ ورنىن تولتىراتىن اۋىلدىق كەڭەستىڭ مارتەبەسىن ايقىندايتىن باپتار بار ەكەن. مۇنى اۋىل ادامدارى قۇپتايدى. دەسەم دە, وندا ءالى دە تولىقتىراتىن تۇستار كوپ سياقتى.
مىسالى, كەڭەس مۇشەلەرى قوعامدىق نەگىزدە سايلانبالى تۇردە جۇمىس ىستەگەنى دۇرىس. سونداي-اق توراعاسىمەن قوسا حاتشىسى دا شتاتتا بولعانى ءلازىم. سەبەبى تۇراقتى جۇمىس ىستەگەن سوڭ كەڭەستىڭ ءىس-قاعازدارىمەن توراعانىڭ اينالىسىپ وتىرۋعا شاماسى كەلمەۋى مۇمكىن. ويتكەنى اۋىل ايماقتىڭ سان ءتۇرلى جۇمىسىنىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرىپ, ءتيىستى شارالاردى ۇيىمداستىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس.
ۇكىمەتتىڭ اۋىلعا قاتىستى قازىرگى ناقتى قادامىن قۇپتاي وتىرىپ, اۋىل كەڭەسى ەسكەرىلۋى ماڭىزدى قۇرىلىم ەكەنىن ايتقىمىز كەلەدى.
عازيز قۇناپيا,
«عازەز» شارۋا قوجالىعىنىڭ توراعاسى
پاۆلودار وبلىسى,
م.وماروۆ اۋىلدىق وكرۋگى
