بۇگىندە سينگاپۋر – قازاقستاننىڭ ماڭىزدى ساۋدا سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى. 2022 جىلى ءوزارا ساۋدا كولەمى 1,9 ملرد دوللاردى قۇرادى. وتكەن جىلى سينگاپۋردان قازاقستانعا باعىتتالعان تىكەلەي ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمى 310 ملن دوللارعا جەتكەن. ال 2005 جىلدان بەرى قازاقستان ەكونوميكاسىنا قۇيىلعان قارجى – 1,4 ملرد دوللار. جالپى, ەلىمىزدە سينگاپۋرلىق كومپانيالاردىڭ قاتىسۋىمەن 144 كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى.
ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ جاڭا باعىتى بۇگىن ەلىمىزگە كەلگەن سينگاپۋر پرەزيدەنتى حاليما ياكوبتىڭ مەملەكەتتىك ساپارى اياسىندا تاعى ايقىندالا تۇسپەك. مارتەبەلى مەيماندى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قابىلدايدى. قازاقستانعا مەملەكەتتىك ساپارىنا وراي سينگاپۋر پرەزيدەنتى حاليما ياكوب حانىم «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى. وقىرمان نازارىنا وسى سۇحباتتى ۇسىنامىز.
– مارتەبەلى پرەزيدەنت حانىم, بيىل قازاقستان مەن سينگاپۋر اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قاتىناستاردىڭ ورناعانىنا 30 جىل تولادى. سوڭعى ءۇش ونجىلدىقتاعى ءوزارا ارەكەتتەسۋىمىزدىڭ سيپاتىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟ بولاشاققا كوز جۇگىرتە وتىرىپ, ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى قالاي نىعايتا الامىز؟
– 30 جىل – اتاۋلى مەرەيتوي. وسى ماڭىزدى ەكىجاقتى كەزەڭدى اتاپ ءوتۋ ءۇشىن قازاقستانعا العاش رەت مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلگەن سينگاپۋردىڭ پرەزيدەنتى بولعانىما قۋانىشتىمىن. سينگاپۋر كوپتەگەن جىل بويى سەنىمنىڭ, ادال قارىم-قاتىناستىڭ جانە ءوزارا سىيلاستىقتىڭ بەرىك ىرگەتاسىنا نەگىزدەلىپ كەلە جاتقان قازاقستانمەن جىلى جانە بۇرىننان كەلە جاتقان دوستىعىمىزدى باعالايدى. ەكى ەل اراسىندا تۇراقتى ساپارلار بولدى. 2017 جىلى «Astana Expo» كورمەسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىسۋ ءۇشىن پارلامەنت سپيكەرى رەتىندە استاناعا بارىپ, سول كەزدە سەنات توراعاسى بولعان قاسىم-جومارت توقاەۆپەن كەزدەستىم. ءبىز سونداي-اق ءبىر جىل بۇرىن قازاقستان پرەزيدەنتى سينگاپۋردا ساپارمەن بولعان كەزدە كەزدەستىك.
قازاقستان – سينگاپۋردىڭ ورتالىق ازياداعى جاقسى سەرىكتەسى جانە ىنتىماقتاستىعىمىز مەملەكەتتىك باسقارۋدان باستاپ, اقىلدى قالالىق جوسپارلاۋعا دەيىنگى كوپتەگەن سالادا كەڭەيدى. سينگاپۋر جانە قازاقستان كوپجاقتى فورۋمدار شەڭبەرىندە دە تىعىز ىنتىماقتاسادى, ويتكەنى ءبىز بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى قولداۋدا, زاڭ ۇستەمدىگىن ىلگەرىلەتۋدە جانە كوپجاقتى جۇيەنى قورعاۋدا ورتاق مۇددەلەرمەن بولىسەمىز. ۇكىمەتتەرىمىز, كاسىپورىندارىمىز جانە حالىقتار اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جىلدار بويى تۇراقتى تۇردە كەڭەيىپ كەلە جاتقانىنا قۋانىشتىمىن جانە COVID-19 پاندەمياسى كەزەڭىنەن كەيىن ءوزارا ءىس-قيمىل ديناميكاسى بەلسەندى بولىپ قالا بەرەدى.
ءبىلىم بەرۋ – ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. سينگاپۋر ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ لي كۋان يۋ مەملەكەتتىك ساياسات مەكتەبى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ جوعارى مەكتەبىمەن بۇرىننان سەرىكتەستىك قارىم-قاتىناستا. كوپتەگەن قازاقستاندىق ستۋدەنتتىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى اياسىندا سينگاپۋردا بولعانىنا قۋانىشتىمىن. مۇنداي الماسۋلار ەلدەرىمىز بەن حالىقتارىمىز اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىكتى تەرەڭدەتۋگە جانە دوستىقتى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى.
سينگاپۋر-قازاقستان قارىم-قاتىناستارىنىڭ ودان دا جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلەتىنىنە سەنىمدىمىن. كولەمىنىڭ ايقىن ايىرماشىلىعىنا قاراماستان, قوس مەملەكەت – كورەگەن ساياساتى, ادام كاپيتالىن دامىتۋعا جانە تۇراقتى دامۋعا بەرىك مىندەتتەمەسى بار ەلدەر. ءبىز, سونداي-اق, ءتيىستى ايماقتارىمىزدا ستراتەگيالىق ورنالاسۋىمىزدىڭ ارتىقشىلىقتارىن پايدالانۋعا تىرىسامىز. الداعى جىلدارى ەلدەرىمىز بەن وڭىرلەرىمىز اراسىنداعى تىعىز بايلانىستى ودان ءارى نىعايتۋدى اسىعا كۇتەمىن.
– 2022 جىلى قازاقستان مەن سينگاپۋر اراسىنداعى ءوزارا ساۋدا كولەمى ايتارلىقتاي ءوسىم كورسەتىپ, 1,9 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەگە جۋىق ارتىق. مۇنداي سەرپىندى وسۋگە قانداي فاكتورلار ىقپال ەتتى جانە ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ جونىندەگى ۇزاقمەرزىمدى ماقساتتارى قانداي؟
– ءبىز سينگاپۋردىڭ ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەسى بولىپ تابىلاتىن قازاقستانمەن جاقسى ەكونوميكالىق بايلانىستامىز. قازاقستاندا كولىك جانە لوگيستيكا, ءبىلىم بەرۋ, تاماق ونىمدەرى مەن سۋسىندار وندىرىسىنەن باستاپ تسيفرلىق تەحنولوگيالارعا دەيىن ءارتۇرلى سەكتورلاردا جۇمىس ىستەيتىن بىرقاتار سينگاپۋرلىق كومپانيا بار. سونداي-اق وسى جىلدار ىشىندە سينگاپۋردا قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ سانى وسكەنىنە قۋانىشتىمىن. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن سينگاپۋر اراسىنداعى ەركىن ساۋدا تۋرالى كەلىسىم شەڭبەرىندە قىزمەتتەر كورسەتۋ جانە ينۆەستيتسيالار ساۋداسى تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋ – مەنىڭ قازاقستانعا ساپارىمنىڭ باستى ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى. اتالعان كەلىسىم رەتتەۋشى تەتىكتەردى السىرەتۋ جانە ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ نارىقتارىنا كىرۋ ءۇشىن كەدەرگىلەردى ازايتۋ ەسەبىنەن, ەكونوميكالىق ءوزارا ءىس-قيمىلىمىزدى كەڭەيتۋ جانە ەكى ەلدىڭ بيزنەسى ءۇشىن نەعۇرلىم قولايلى جاعدايلار جاساۋ جونىندەگى كۇش-جىگەرگە جاردەمدەسەتىن بولادى. ول سونداي-اق كەلىسىمشارت بويىنشا قىزمەت كورسەتۋشىلەرگە قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتەدى, جاھاندىق اۋقىمدا ءبىزدىڭ تالانتتارىمىزدى تانۋدى كەڭەيتەدى جانە ينۆەستيتسيالاردى قورعاۋ ەرەجەلەرىن ەنگىزۋ ارقىلى ينۆەستورلارىمىز ءۇشىن تۇراقتىلىق پەن بولجامدى قامتاماسىز ەتەدى. مۇنىڭ ءبارى – ءبىزدىڭ ۇكىمەتتەرىمىز, كاسىپورىندارىمىز جانە حالىقتارىمىزدىڭ اراسىنداعى تەرەڭ سەنىمنىڭ كورىنىسى.
سينگاپۋر مەن قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق ورنالاسۋى, ءبىزدىڭ جەتكىزۋ تىزبەگىمىز بەن كولىك مارشرۋتتارىمىزدىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن پايدالانا الاتىن باستى ارتىقشىلىققا اينالادى. بىرنەشە سينگاپۋرلىق كومپانيانىڭ قازاقستاندا قۇرعاق پورتتار مەن لوگيستيكا سياقتى اسا ماڭىزدى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ بويىنشا ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا قاتىسىپ جاتقانىنا نەمەسە قىزىعۋشىلىق بىلدىرگەنىنە قۋانىشتىمىن. ءبىز سينگاپۋردا جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيادا قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ كوبىرەك قاتىسۋىن قولدايمىز جانە سول سياقتى سينگاپۋرلىق كومپانيالاردى قازاقستان مەن ورتالىق ازيادا مۇمكىندىكتەر ىزدەۋگە ىنتالاندىراتىن بولامىز.
– وتكەن جىلعى ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ (اوسشك) ءسامميتى بارىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بىرقاتار ازيا ەلدەرىنە ەلەۋلى اسەر ەتكەن كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەسكە ءوزىنىڭ بەرىك بەيىلدىگىن ءبىلدىردى. وسى سالاداعى بىرلەسكەن كۇش-جىگەردى نىعايتۋ ءۇشىن قازاقستان 2024 جىلى استانادا اوسشك ەلدەرىندەگى ەكولوگيا ماسەلەلەرى بويىنشا جوعارى دەڭگەيدەگى كونفەرەنتسيانى وتكىزۋدى ۇسىنادى. سينگاپۋردىڭ بۇل باستاماعا جانە كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەستىڭ جانە ونىڭ قازاقستانمەن ەكىجاقتى قاتىناستارداعى سالدارىنا بەيىمدەلۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا كوزقاراسى قانداي؟
– سينگاپۋر كليماتتىڭ وزگەرۋىن شۇعىل ۇجىمدىق ارەكەتتەردى قاجەت ەتەتىن ماڭىزدى جاھاندىق پروبلەما رەتىندە قاراستىرادى. تەڭىز دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋى جانە اۋا رايىنىڭ كۇرت وزگەرۋى كليماتقا اسەرىن تيگىزىپ وتىر. اسىرەسە وسال شاعىن ارالدىق مەملەكەت رەتىندە ءبىز جاھاندىق جانە ايماقتىق كۇش-جىگەردى قولداۋدى جانە يننوۆاتسيالىق شەشىمدەرگە ينۆەستيتسيا سالۋدى قوسا العاندا, بۇل ماسەلەنى شەشۋگە بەكەم بەل بۋدىق. ءبىز سىندارلى ديالوگ ارقىلى ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋ جانە ورنىقتى دامۋعا جاردەمدەسۋ بويىنشا قازاقستاننىڭ بەلسەندى كۇش-جىگەرىن قۇپتايمىز.
ەكولوگيا ماسەلەلەرى بويىنشا جوعارى دەڭگەيدەگى كونفەرەنتسيا اوسشك-گە مۇشە ەلدەردىڭ ىقتيمال شەشىمدەر مەن پروبلەمالاردى تالقىلاۋ ءۇشىن بىرىگۋى ءۇشىن ماڭىزدى پلاتفورما بولاتىنىنا سەنىمدىمىن. سينگاپۋر اوسشك ۇدەرىسىنە قاتىسۋشى بولماسا دا, سينگاپۋر مەن قازاقستان اراسىندا كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەستە ءبىلىم جانە تاجىريبەمەن الماسۋ سالاسىندا نەعۇرلىم تىعىز ىنتىماقتاستىق ءۇشىن الەۋەت بار. كليماتتىڭ وزگەرۋىنىڭ جاھاندىق سيپاتى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ تىعىز ىنتىماقتاستىعىن تالاپ ەتەدى جانە ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ وسى سالاداعى ءوزارا ءىس-قيمىلى الەمدەگى ماڭىزدى وڭ كۇشكە اينالاتىنى ءسوزسىز.
– سينگاپۋر الەمدەگى ەڭ ءتيىمدى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى بار ەل رەتىندە الەمگە كەڭىنەن تانىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋعا جانە نارىق پەن مەملەكەت اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ورناتۋعا باعىتتالعان جاڭعىرتۋ بويىنشا اۋقىمدى كۇش-جىگەر جۇمسالىپ كەلەدى. وسى تۇرعىدا قازاقستان سينگاپۋردىڭ تاجىريبەسىنەن قالاي پايدا كورە الادى؟
– سينگاپۋر بۇكىل الەمدەگى دوستارىمىزعا قاتىستى بولۋى مۇمكىن سالالاردا ءوز تاجىريبەسىمەن بولىسۋگە ارقاشان قۋانىشتى. سينگاپۋردىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتى پاراساتتىلىق, قىزمەت كورسەتۋ جانە جەتىلدىرۋ سياقتى باستى قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن. تابيعي رەسۋرستارى جوق شاعىن ەل بولعاندىقتان, سينگاپۋر باسەكەگە قابىلەتتى جانە شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن تارتىمدى بولۋ ءۇشىن وزەكتى بولۋعا جانە ەرەكشەلەنۋگە ۇمتىلۋى كەرەك. ءتيىمدى باسقارۋ – ءبىزدىڭ ستراتەگيامىزدىڭ نەگىزگى كومپونەنتتەرىنىڭ ءبىرى. ءساۋىر ايىندا جاريالانعان 2023 جىلعى چاندلەردىڭ جاقسى مەملەكەتتىك باسقارۋ يندەكسىندە (Chandler Good Governance Index, CGI) سينگاپۋر 2022 جىلعى ءۇشىنشى ورىننان كوتەرىلىپ, ءبىرىنشى ورىندى يەلەندى. ارينە, مۇنداي حالىقارالىق رەيتينگتەردىڭ بولعانى جاقسى. بۇل رەتتە, مەنىڭ ويىمشا, ۇكىمەتتىڭ ءوز حالقىنىڭ سەنىمىن ساقتاۋ قابىلەتى الدەقايدا ماڭىزدى كريتەري بولىپ تابىلادى. سينگاپۋردا حالىق سەنىمى COVID-19 پاندەمياسى كەزىندە ايقىن كورىندى. بۇل سينگاپۋر ءبارىن دۇرىس جاسادى دەگەندى بىلدىرمەيدى, بىراق سينگاپۋر ۇكىمەتىنىڭ ارەكەتتەرىنە حالىقتىڭ سەنىمى جوعارى بولدى جانە ءبىز بۇل قيىندىقتى حالقىمىزبەن بىرگە جەڭە الدىق. دەگەنمەن قازاقستان مەن سينگاپۋردىڭ الدىندا تۇرعان ءمان-جايلاردىڭ بەلگىلى ءبىر ايىرماشىلىقتارى بار ەكەنىن دە ەستە ۇستاۋىمىز كەرەك. قازاقستان – الەمدەگى ەڭ ءىرى توعىزىنشى ەل, ال سينگاپۋر – استانامەن بىردەي كولەمدەگى شاعىن قالا-مەملەكەت. وسىلايشا, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدەگى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن كۇردەلىلىگى ءارتۇرلى.
سينگاپۋرلىق ىنتىماقتاستىق باعدارلاما (Singapore Cooperation Programme, SCP) وتكەن جىلى ءوزىنىڭ 30 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتتى. SCP – باسقا ەلدەرمەن مەملەكەتتىك باسقارۋ, ازاماتتىق اۆياتسيا جانە تۇراقتى دامۋدى قوسا العاندا, ءارتۇرلى سالاداعى تاجىريبەمىزبەن ءبولىسۋ ءۇشىن سينگاپۋردىڭ نەگىزگى تەحنيكالىق كومەك باعدارلاماسى. ءبىز قازاقستاندىق شەنەۋنىكتەردى تاجىريبەمىزدى قابىلداۋ ءۇشىن, سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك باسقارۋ ۇدەرىسىندە ساقتانۋعا قاجەت سىن-قاتەرلەرمەن تانىسۋ ءۇشىن سينگاپۋرلىق ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسىنا قاتىسۋعا شاقىرامىز.
– سينگاپۋر بيزنەستى جۇرگىزۋ جەڭىلدىگى بويىنشا جەتەكشى ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرەدى. ءبىز مۇنى ەلدىڭ تابىستى دامۋىنىڭ ماڭىزدى رەتسەپتى رەتىندە قاراستىرا الامىز با جانە ءبىزدىڭ ەكونوميكالارىمىز قانداي جاعىنان ۇقساس بولۋى مۇمكىن؟
– تابىستى دامۋدىڭ بىرىڭعاي ءمازىرى جوق جانە كوپ نارسە ءار ەلدىڭ ەرەكشە جاعدايىنا بايلانىستى. سينگاپۋرعا كەلەتىن بولساق, ءبىزدىڭ شاعىن كولەمىمىز جانە تابيعي رەسۋرستاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بىزگە شەتەلدىك بيزنەس پەن ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ ارقىلى ەكونوميكامىزدى ارتاراپتاندىرۋعا ۇلكەن سەرپىن بەردى. سوندىقتان سينگاپۋر ءۇشىن جەرگىلىكتى جانە شەتەلدىك بيزنەستىڭ وركەندەۋى ءۇشىن اشىق, تۇراقتى جانە قوناقجاي ورتا قۇرۋ وتە ماڭىزدى. سينگاپۋردىڭ ۇكىمەتى ۇزاقمەرزىمدى جوسپارلاۋعا جانە ءوز ساياساتىنداعى كەز كەلگەن وزگەرىستەردى مۇقيات قاراستىرۋعا باسا نازار اۋدارادى. سونىمەن قاتار ءبىز سينگاپۋرلىقتاردى بولاشاقتا جۇمىسقا دايارلاۋ ءۇشىن ادام كاپيتالىن دامىتۋعا قوماقتى قاراجات سالامىز. تەحنولوگيانىڭ تەز وزگەرۋىنە بايلانىستى قازىرگى مىندەت – حالىقتىڭ ءومىر بويى ءبىلىم الۋىنا جانە كادرلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتۋ. ۋاقىت وتە كەلە جۇمىس ورىندارىنىڭ ەرەكشەلىگى وزگەرەدى جانە ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەر جاڭا ءبىلىم الۋعا جانە جاڭا داعدىلاردى يگەرۋگە دايىن بولۋلارى قاجەت.
اڭگىمەلەسكەن
قالماحانبەت مۇقامەتقالي,
«Egemen Qazaqstan»
