كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ەلىمىزدىڭ سىرتقى تابىسى كوپ ەمەس. ەكونوميكانىڭ «گوللاند اۋرۋىنان» شىعا الاتىن شەگى ءالى كورىنبەيدى. سوندىقتان بار ءۇمىت قارجىگەرلەردىڭ از اقشانى ۇنەمدەپ بەرەكەلى جۇمىس اتقارۋىنا بارىپ تىرەلەدى.
مەملەكەت باسشىسى 2022 جىلى 1 قىركۇيەكتە حالىققا ارناعان جولداۋىندا: ء«بىز كورپەگە قاراي كوسىلۋ قاجەت ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. بيۋدجەت ساياساتىنا رەفورما جاسالادى. اقىرعى ناتيجەنى ءدوپ باسۋىمىز كەرەك. بيۋدجەت كودەكسىندە شەكتى نورماتيۆتەر بەكىتىلەدى. ونى بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ جانە ورىنداۋ كەزىندە مىندەتتى تۇردە ۇستانۋ قاجەت. بيۋدجەت ۇدەرىستەرىن بارىنشا جەڭىلدەتۋ قاجەت. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ يگەرىلمەگەن قاراجاتتى كەلەسى جىلعا قالدىرۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك. سول ارقىلى ولار اقشانى بيۋدجەتكە قايتارۋدىڭ ءتيىمسىز تارتىبىنەن قۇتىلادى. سونىمەن بىرگە, بيۋدجەتكە قاتىستى تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسىن ىسكە قوسۋ كەرەك. ءبىز سالىق ءتۇسىمىن وڭىرلەردىڭ وزىنە بەرە باستادىق… ايتىلعان ماسەلەلەردى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جاڭا بيۋدجەت كودەكسىن قابىلداۋ قاجەت» دەپ ايتتى.
ماسەلەنىڭ جوعارىدان ايتىلۋى جەتكىلىكتى بولعانىمەن, ورىنداۋشىلىق اقساپ تۇر. ەل قازانىنا قۇيىلاتىن قارجىنىڭ باسىم بولىگى ءار ازاماتتىڭ, ءار مەكەمەنىڭ مەملەكەت مىندەتتەيتىن تولەمى مەن سالىعىنان قۇرالادى. قازانعا جينالعان قارجىنىڭ ءادىل بولىنبەۋى, كوزدەگەن ماقساتقا ءتيىمدى جانە ۋاقتىلى جۇمسالۋى قوعامداعى ۇلكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى.
زاڭ اياسىندا ءتيىستى جۇمىستار مۇمكىندىگىنشە ورىندالىپ جاتىر.
بىراق جۇيەنىڭ ءار باسقارۋ دەڭگەيىندەگى قازاننىڭ قۇلاعىن ۇستاعانداردىڭ كاسىبي جۇمىس اتقارۋىنا سالىق تولەۋشىلەر تاراپىنان سۇراق كوپ. ونىڭ ىشىندە كوپشىلىكتى ءبىرىنشى كەزەكتە, كۇنكورىس ءۇشىن تۇتىناتىن تاۋارلار نەگە توقتاۋسىز قىمباتتاي بەرەدى, بيۋدجەت قارجىسىن س ۇلىكتەي سورىپ باعانى نەگىزسىز ءوسىرىپ وتىرعان ورتاداعى دەلدالداردىڭ سانى نەگە ازايمايدى دەگەن ماسەلەلەر كوپ مازالايدى.
مەملەكەت قارجىسىن جۇمساۋدى رەتتەيتىن بيۋدجەتتىك كودەكستىڭ جىرتىق جەرلەرى كوپ ەكەنى انىق. جىرتىقتى قانشا رەت جاماسا دا ناتيجە بەرمەيدى. ويتكەنى بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋى بارىسىندا تۇيتكىلدى ماسەلەلەر قاتارى ازاياتىن ەمەس, جىل سايىن قايتالانا بەرەدى. وسىنداي جىرتىق جەرلەردى اڭدىپ وتىرعان جەمقورلار كەمشىلىكتەردى ءتيىمدى پايدالانىپ وتىر.
اسىرەسە, باسشى كادرلار ءجيى اۋىسقان كەزدە جۇيەنىڭ ءادىل شەشىمدەر قابىلداۋ تەتىكتەرى ۇڭىرەيىپ قالاتىنى – بولەك اڭگىمە. جاڭا باسشىلىق ءالى دە تولىق ورىندالماعان, بەلگىلەنگەن مەجەسىنە جەتپەگەن قارجىلىق جوبالاردىڭ ورىندالۋ بارىسىنا باعا بەرمەي, قورىتىندى جاساماي جاڭا جوبالاردى باستاپ كەتۋگە بەيىل تۇرادى.
مۇندايدا قولدانىستاعى ماڭىزدى قارجىلاندىرۋ جوبالارىنىڭ قاداعالانۋى توقتاپ نەمەسە ىسكە اسىرۋ قارقىنى تومەندەپ, ناتيجەگە قول جەتكىزىلمەي مارەسىنە جەتۋ قاۋپى كۇشەيەدى.
بىرىزدىلىك ۇزىلگەن كەزدە بەرەكە جوعالادى, قارجىلاندىرۋ ۇدەرىسى توقتايدى, قارجىنى كۇتىپ وتىرعان وبەكتىلەردە دە جۇمىس ىركىلىپ قالادى, ال ءۇنسىز بوس قالعان كەڭىستىكتە زاڭسىز, تۇسىنىكسىز جاعدايلار ورىن الادى.
ناقتى وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ماڭداي تەرىمەن كەلگەن قارجى بولماعان سوڭ, شيكىزات ساتىپ, وڭاي جولمەن كەلگەن قارجىنىڭ ەلگە دە بيلىككە دە قادىرى مەن بەرەكەسى بولمايدى. وڭاي جولمەن كەلگەن قارجى وڭاي شىعاتىن جول ىزدەيدى. شيكىزاتتى جاپپاي ەكسپورتقا شىعارعاندا ەكونوميكاعا ۆاليۋتا اعىل-تەگىل قۇيىلادى. ال نارىقتاعى باعا ءوسىپ, ۇلتتىق ۆاليۋتا نىعايىپ, ەكونوميكانىڭ بىرتىندەپ قىمباتتاي باستاۋى, ونىڭ باسەكەگە قابىلەتىنىڭ تومەندەۋى شەندىلەردى ەشقاشان ويلاندىرمايدى.
قارجىنىڭ تابىس بولىگى تاپشىلىق جاعدايىندا بولعان كەزدە, ونىڭ شىعىس بولىگىن ويلانباي ويسىراتا جۇمساۋ دا اقىلعا سىيمايتىن جاعداي. ال داعدارىستى جەلەۋ ەتىپ بەكىتىلگەن بيۋدجەتتەن ءبىرىنشى كەزەكتە قالىڭ كوپشىلىكتىڭ الەۋمەتتىك تولەمدەرىن قىسقارتۋ ۇردىسىنە مۇندايدا زاڭمەن تىيىم سالۋ قاجەت. كەرىسىنشە, كاسىبي دەڭگەيى جەتكىلىكتى ۇكىمەت قاشان دا تابىس كوزدەرىن وسىرەتىن ءتيىستى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا مىندەتتى.
ءتىپتى زاڭدى جولمەن بولىنگەن قارجىنىڭ ءوزى ۋاقتىلى يگەرىلمەي ورتادا قاڭعىپ ءجۇرۋى (قۇقىقتىق نورمالارمەن شۇعىل رەتتەۋ ءۇشىن يكەمگە كونبەۋى, بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەرگە سوقتىعۋى) كەزدەيسوق ەمەس. ەسەپ-شوتتاردا قارجىنىڭ تۇراقتاۋىنىڭ ءوسىم قىزىعىن كورۋگە بانكتەر دە مۇددەلى. بۇل – قارجىگەرلەردىڭ جوسپارلاۋ مەن يگەرۋ ۇدەرىستەرىندە ۇنەمى جىبەرىپ وتىراتىن ۇلكەن ولقىلىقتارى مەن قاتەلىكتەرى.
كوپ مەكەمەدە بەلگىلەنگەن ماقساتقا سايكەس كەلمەسە دە زاڭنىڭ رەتتەلمەگەن جەرىنەن نەگىزسىز ءوتىپ كەتكەن بيۋدجەتتىك قارجى ءۇشىن قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىك قالىپتاسپاعان. زاڭ نورمالارىنا قايشى كەلمەسە بولدى, قاجەت بولعان جاعدايدا اقشانى وزگە جوبانىڭ ماقساتىنا جۇمساۋعا بولادى دەگەن تۇسىنىك مەكەمەلەردە بار. بۇل جەردە بەلگىلەنگەن تارتىپپەن قۇرىلعان, وعان قوعام وكىلدەرى دە كىرەتىن, اقىلداستار القاسىنىڭ شەشىمى قاجەت ەكەنىن ايتۋ كەرەك. قارجىنىڭ دۇرىس جۇمسالۋىن تەكسەرۋشىلەردىڭ ەسەبى باسشىعا باياندالادى, ال ونىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا اقىلعا قونىمسىز شەشىمدەر انىقتالسا, تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ كەرەك.
وكىنىشكە قاراي, قارجىلاندىرۋ بارىسىندا اشىقتىق پەن ازاماتتاردىڭ قاتىسۋى سياقتى ەڭ باستى قاعيداتتار بيۋدجەتتىك جۇيەدە بەلگىلەنبەگەن, سول سەبەپتى باسقا قاعيداتتاردىڭ دا قولدانىلۋ مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى.
سونىمەن, قارجى جۇمسالۋىن رەتتەۋشى زاڭنامالاردا جۇمىسقا قاجەتتى نورمالار بولماعان جاعدايدا تەك قاعيداتتارعا دا سۇيەنىپ بەرەكە دەگەن ۇعىمدى باسشىلىققا الۋدى دا ماقساتقا ساي دەپ پايىمداۋعا بولادى.
ادالدىق – جەمقورلىققا قارسى ۆاكتسينا, ونىڭ دانىمەن قازىر كەز كەلگەن مەكەمەنى دەرتتىڭ الدىن الىپ ەگۋگە بولار ەدى. ادالدىق – جەكە تۇلعانىڭ سانا-سەزىمىنە, ار-ۇجدانىنا قايشى كەلمەيتىن, حالىقتىڭ ماقسات-مۇددەسىن كوزدەيتىن, تاريحي شىندىقپەن, پروگرەسسپەن ۇشتاسىپ جاتاتىن ءىس-ارەكەتتەر.
بۇگىنگى كۇنى قارجىنى تاراتۋدى بەلگىلەۋ ۇدەرىسى جەمقورلىققا قارسى تۇرۋعا تىم ءالسىز. سوندىقتان دا قارجى قازانىنىڭ قۇلاعىن بويىندا ادالدىق دەگەن تازا نيەتى مەن باعالى قاسيەتى بار قارجىگەرلەرگە سەنىپ تاپسىرۋ ماڭىزدى. قارجى بولىنگەن كۇننەن باستاپ يگەرىلگەنگە دەيىن ونى ادالدىق ۇعىمى قاداعالاسا اقشانى ماقساتتان تىس جۇمساۋ كۇرت ازاياتىنى انىق.
قارجىنى قالىپتاستىرۋ مەن جۇمساۋ تۋرالى اقپاراتتىڭ جەتكىلىكتى اشىق بولماۋى جۇيەلى ماسەلەگە جاتادى جانە مەملەكەت قارجىسىن باسقارۋدا جەمقورلىق قاۋپىن كۇشەيتەدى.
قارجىنى جوسپارلاۋ جۇيەسى مەن يگەرۋ اراسىنداعى جەتكىلىكتى ءوزارا بايلانىستىڭ بولماۋى تاعى ءبىر ۇلكەن ماسەلە. كوپ جاعدايدا بيۋدجەتتىك تاپسىرىس قازاننىڭ قۇلاعىن ۇستاۋشىلارمەن ەنشىلەرى بىرگە ءبىر كوگەنگە بايلانعان ادامداردىڭ ىقپالىمەن ارتىق باعا قويىلعان ۇسىنىستاردىڭ نەگىزىندە نەگىزسىز قالىپتاسادى.
قارجىنى ءتيىمسىز جوسپارلاۋ ەكونوميكالىق شىعىندارعا, مۇمكىندىكتەردى قولدان جىبەرىپ الۋعا جانە قارجىنى يگەرۋ كەزىندە جىمقىرۋ ءۇشىن قولايلى ءبىر ماسەلە ول مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋدىڭ بيزنەس-ۇدەرىستەرىن اۆتوماتتاندىرۋداعى كەمشىلىكتەر مەن ولقىلىقتارعا بايلانىستى.
مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ۇدەرىسى دە قارجى قازانىنىڭ بەرەكەسىن كەتىرىپ تۇر. تەندەرلەر جۇرگىزۋدەگى كەمشىلىكتەر تۋرالى, بولىنگەن قارجىنىڭ ناتيجەگە قول جەتكىزبەۋى تۋرالى سىن پىكىرلەردىڭ قوعامدا ايتىلۋى از ەمەس. بولىنگەن قارجى ءتيىمدى جۇمسالسىن دەسەك, تەندەردى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ءتيىستى جاۋاپتى قۇرىلىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى تىكەلەي وزدەرى باسىنان اياعىنا دەيىن قاتىسىپ ۇيىمداستىرىپ, تاپسىرىلعان جۇمىستاردىڭ ناقتى ورىندالۋىن وزدەرى باقىلاعانى دۇرىس. ايتپەسە, باعىنىستاعى مەكەمەگە سەنىپ تاپسىرىلعان تەندەردىڭ ۇيىمداستىرىلۋىندا, قاداعالانۋىندا, ناتيجەگە قول جەتكىزىلۋىندە ەش بەرەكە بولمايدى.
2016 جىلى ۇكىمەت «اشىق بيۋدجەتتەر پورتالى» ەلەكتروندى تۇعىرناماسىن ىسكە قوستى. بۇل بيۋدجەتتىك ۇدەرىسكە ازاماتتاردىڭ قاتىسۋى ارقىلى بيۋدجەت قاراجاتىن قالىپتاستىرۋ جانە ءبولۋ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋدى جۇزەگە اسىرادى دەلىنگەن. پورتالدىڭ تۇجىرىمداماسىنا سەنەتىن بولساق, ازاماتتاردىڭ بيۋدجەتتىك قاراجاتتىڭ جۇمسالۋىن قوعامدىق باقىلاۋ ارقىلى بەلسەندى ازاماتتىق ۇستانىمىن دامىتۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى. سونداي-اق «اقپاراتقا قول جەتكىزۋ» زاڭىنىڭ 17 بابىنىڭ 3 تارماعىنا سايكەس, بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردىڭ جوبالارىن جانە بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ تۋرالى ەسەپتەرگە جاريا تالقىلاۋ جۇرگىزىلەدى.
ايتسە دە, جۇيەگە «حالىق قاتىساتىن بيۋدجەت» جوباسىنىڭ ەنگىزىلۋى ارقىلى تۇرعىن-ءۇي شارۋاشىلىقتارى 10%-عا دەيىنگى شىعىندارىن تۇرعىنداردىڭ قاتىسۋىمەن قالىپتاستىرا الادى دەپ كۇتىلۋدە. بۇل جوبانى وڭىرلەرگە, اۋداندار مەن اۋىلدارعا دەيىن ەنگىزۋ جۇمىستارى تىم باياۋ ءجۇرىپ جاتىر. يننوۆاتسيالىق باعىتتاعى بۇل جۇمىستاردى مەيلىنشە جانداندىرۋ كەرەك. اشىق بيۋدجەتتەردىڭ ينتەراكتيۆتىك كارتاسىن ىسكە قوسۋ ارقىلى ءار ەلدى مەكەننىڭ تۇرعىندارى قارجىنىڭ ءادىل ءبولىنۋى مەن ادال يگەرىلۋى بولىگىندە كەڭەيتىلگەن اقپاراتتى قولايلى فورماتتا الاتىن بولادى.
ناتيجەسىندە, ءار ازامات بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ قايدا جانە قالاي جۇمسالىپ جاتقانىن ناقتى كورىپ ۇسىنىستار ەنگىزە الادى. ەگەر اتقارىلعان جۇمىستار مەن بولىنگەن قارجىنىڭ اراسىندا الشاقتىق بولعان جاعدايدا ءتيىستى ورگاندارعا (مىسالى, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى اگەنتتىككە) تەلەفون سوعادى نەمەسە وسى سايتقا حابارلاما قالدىرادى.
بۇل قيالدى شىندىققا اينالدىرۋ ءۇشىن بۇگىندە سەڭ قوزعالدى. اكىمشىلىك كەدەرگىلەر شەگىندى, ازىرلەنىپ جاتقان جاڭا بيۋدجەتتىك كودەكستىڭ نورمالارىمەن سايكەستەندىرىپ جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر.
الدىمىزدا كۇتىپ تۇرعان قارجى سالاسىنداعى مۇنداي تۇبەگەيلى سەرپىلىس ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرىمىزدىڭ العا جىلجۋىنا سەرپىن بەرەدى دەپ, سونداي-اق ول ءوز كەزەگىندە جالپى ىشكى ءونىمنىڭ وسۋىنە ءار ازاماتىمىزدىڭ ورتاشا تابىسىنىڭ يكەمدىلىگى مەن سەزىمتالدىعى يندەكسىن جاقسارتادى دەپ ءۇمىت ارتامىز. تەك قارجى قازانىمىزعا بەرەكە بەرىپ, قارجىگەرلەر «ادالدىق الاڭىمەن» نىق باسىپ جۇرسە دەگەن يگى تىلەگىمىز بار. ادىلەتتى قازاقستاننىڭ قارجىگەرلەرى كۇندەلىكتى جۇمىسىندا وسى ءبىر بەرەكە مەن ادالدىق كيەلى سوزدەرىنىڭ مازمۇنىنا باس ءيىپ, كيەلى قىزمەتىن ءادىل اتقارسا ەلىمىزدىڭ بولاشاعى جارقىراي تۇسەر ەدى.
ءمۇتالاپ ءابساتتاروۆ,
تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ
كانديداتى, دوتسەنت
