كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
بۇل ورايدا تاريحشى عالىمدار مەن ساياساتتانۋشىلارعا, قوعامدىق پىكىر يەلەرىنە ادىلەتتى پايىم, شىنايى كوزقاراس, تەرەڭ زەرتتەۋلەر, زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. بۇل – ومىرشەڭ ماسەلە. مۇنى ايتىپ وتىرعانىمىز, بۇرىنعىلاردىڭ جىبەرگەن قاتەلىكتەرى مەن ولقىلىقتارىن تۇزەتۋ كۇرەسكەرلىگى بۇگىنگىلەردىڭ قاجىر-قايراتى مەن ءبىلىم-بىلىكتىلىگىنە ءتان نارسە بولىپ وتىر. اسىرەسە مەملەكەتتىك قىزمەتتە.
ادىلەتتى قازاقستان ءۇشىن بۇل ماسەلە ءتىپتى ەرەكشە ماڭىزعا يە. مەملەكەتتىك قىزمەتشى اتانۋ ادامنان كاسىبي ءبىلىمدى, رۋحاني-مادەني ورەسى جوعارى, جاۋاپكەرشىلىگى مول ءارى بىلىكتى مامان بولۋدى تالاپ ەتەدى. سوندا عانا ولار قوعام مۇددەسى جولىندا شەشىم قابىلداي الاتىن تۇلعا دەڭگەيىنە كوتەرىلە الادى. مىقتى كادرلار كورپۋسىنسىز وركەنيەتتى نارىققا ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. ال نارىقتىق قاتىناستاردا بارلىق الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالا بويىنشا بيىك دەڭگەي مەن ورە كەرەك. ونسىز حالىقپەن اشىق ديالوگ ورناتىلمايدى. ءموبيلدى جۇمىس ىستەي ءبىلۋدى مەڭگەرۋ دە تالاپ ولشەمى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جەكە باستاماسىمەن كادر ساياساتى جونىندە ءتۇرلى مەملەكەتتىك باعدارلامالار قابىلداندى. ەل ەرتەڭىنە سەنىمدى كۇش – قابىلەتتى جاس ماماندار رەزەرۆىن ازىرلەۋ, مەريتوكراتيا قاعيداتىن ەنگىزۋ, مەملەكەتتىك قىزمەت مودەلىن قالىپتاستىرۋ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءوز ناتيجەسىن بەرىپ كەلەدى.
قوعام تالعامىنىڭ ءوسۋىنىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك قىزمەتكە دە جاڭا تالاپتار قويىلدى. بۇل مىندەتتەر مەن تالاپتار قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن قاتايا تۇسكەنىن, ازاماتتىق قوعامنىڭ دا بۇل باعىتتا باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ جۇمىستارى جاندانعانىن سەزىنبەۋ مۇمكىن ەمەس. الايدا بۇگىندە شەنەۋنىكتەر بەرىلگەن مۇمكىندىكتەر مەن ۋاقىتتارىن جۇرت كۇتكەندەي جاڭارۋ مەن تىڭ سەرپىلىسكە ءتيىمدى پايدالانا الماي وتىر. ءسوز كوپ, ءىس ماردىمسىز. ەسكى كادر ەسكىشە جۇمىس ىستەۋگە ابدەن داعدىلانىپ كەتكەن. بيۋروكراتياعا بەيىمدەلىپ العان. قاراقان باسىنىڭ بارلىق جاعدايىن جاساپ جاتقان شەنەۋنىكتەر ارتىق قيمىلدامايدى, قوزعالمايدى, قاعاز جۇزىندە «قارقىندى دامۋ ۇستىندە» دەيتىن اسىرىپ جازعان مالىمەتتەردى جوعارى قاراي جولدايتىن پىسىقاي كۇيىندە قالىپ وتىر.
تۋراسىن ايتساق, بۇگىندەرى جەرگىلىكتى اكىمدەر مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن جۇيەلى جانە ساپالى ورىنداۋدا قاۋقارسىز, جاڭاشا ارەكەت ەتۋگە يكەمسىز, ناقتى ىستەردە دارمەنسىز ەكەنىن كوپ جاعدايدا كورسەتىپ قويدى. حالىق ءبارىن كوزبەن كورىپ وتىر. ءجۇز جەردەن وزىنە باعىنىستاعى ادامدار جارناماسىن جاساپ, اقىلى ماقتاۋىن جەتكىزسە دە قاجەتتى دەڭگەيدە سەنىمنەن قالعان. بۇگىندە پارا الىپ, ءىستى بولىپ جاتقاندار كىمدەر؟ شەنەۋنىكتەر. جاۋاپتى ىستەردەن جالتارىپ, ءىزىن جاسىرىپ, ەل اسىپ جاتقاندار كىمدەر؟ تاعى, شەنەۋنىكتەر. قازىنانىڭ ميللياردتاعان اقشاسىن جىمقىرام دەپ, ماسقارا بولىپ جاتقاندار كىمدەر؟ تاعى دا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر.
ەندى قوعام مەن ەلدى كوپشىلىك شەنەۋنىكتەردەن قورعاۋ كەرەك دەگەن, ويشىلداردىڭ قاناتتى سوزىنە ارقا سۇيەپ, كۇرەسۋ كەرەك شىعار. بىزدىڭشە, باتىل ارەكەتتەر مەن قوعامدىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ابزال. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاڭا ساياسي مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋداعى بارلىق باستاماسى مەن تاباندى ۇستانىمىنا ساي ادالدىق تانىتۋ بۇقارالىق ىسكە اينالۋعا ءتيىس. ەسكى داعدىنى كۇرەسىنگە لاقتىرىپ, قوعام ومىرىنەن پاراقور, جەمقور شەنەۋنىكتەردەن الاستاتۋ ءىسى الەۋمەتتىك ماسەلەنىڭ ەڭ زورى ەكەنىن جاپپاي سەزىندىرۋ ساياساتىن جۇرگىزۋگە باسقالاي سيپات بەرگەن ءجون. ول – حالىقپەن پىكىرلەسىپ, اشىق ديالوگ جۇرگىزۋ جانە قالىڭ بۇقارانىڭ سوعان كوزىن جەتكىزۋ. كەلەڭسىزدىكتى جويۋدىڭ بارلىق ءىس-شاراسىن جاريا ەتۋ.
ۇلت ءۇشىن ادال قىزمەت ەتەتىن ازاماتتار عانا قوعامدى العا سۇيرەي الادى. سوندىقتان ادىلەتتى قوعام قۇرۋ ىسىندە, رەفورماتورلىق تالاپتارعا ىلەسە الماعان كادرلاردى الماستىرۋدان باسقا ەشتەڭە قالماي وتىر.
قوعامدا ءالى كۇنگە دەيىن قىزۋ تالقىلانىپ كەلە جاتقان كادر ماسەلەسىندە, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ ايتقانىنداي, ءوز ءىسىن جەتىك بىلەتىن كاسىبي ماماندار, وتانشىل ازاماتتار قاشاندا باعالى. بۇل تۇستا وتانشىل, مەملەكەتشىل قاسيەتتەردى الاش ارىستارىنان ۇلگى ەتىپ الساق تا ارتىق بولماس ەدى. سوسىن مەملەكەتتىك قىزمەتشى جايىندا بىزدە ۇنامسىز ءسوز كوپ ايتىلادى. سەبەبى… مىسالى, فرانتسيادا مەملەكەتتىك قىزمەتشى سانىمەن ەمەس, ساپاسىمەن, ءبىلىمدى جانە كاسىبي بىلىكتىلىگىمەن ولشەنەدى. ءتىپتى فرانتسۋز حالقى «مىنا ۇيدە مەملەكەتشىل قىزمەتشى تۇرادى» دەپ ماقتانىپ ايتادى. ال بىزدە شە؟ الا-قۇلا پىكىر. قىزعانىش پەن جاقتىرماۋشىلىق.
بۇل نەنى كورسەتەدى؟ ابدەن ىعىر ەتكەن, ءتۇرلى سەبەپتەرمەن, بيۋروكراتيا مەن جەمقورلىق سەكىلدى جاعىمسىز قۇبىلىستار ارقىلى ءسىڭىسىپ كەتكەن تەرىس ويدىڭ سالدارى. ايتپەسە شەنەۋنىكتىڭ ءبارى جامان ەمەس, اۋىرتپالىقتى كوتەرە بىلگەن, ادال دا العىر وكىلدەرى بولعان, ولار قازىر دە بار.
نەگىزىنەن كادرلار قۇرامىن جاڭارتىپ, بىرتىندەپ اۋىستىرۋ كەرەك دەگەن ويدى قۇپ الامىز. اسىرەسە اسا ءبىر ەرەكشە قابىلەتى جوق, الايدا جوعارى تۇرعان اكىمگە جاعىمپازدىعىمەن نە جەرلەستىگىمەن جاققان قوڭىرتوبەل, شىرەنگەن شەنەۋنىكتەردىڭ ەش قيىندىقسىز كوتەرىلىپ, مايلى جىلىكتى مانساپتا وتىراتىن جاعدايعا جول بەرمەۋىمىز كەرەك.
قالاي؟ ول ءۇشىن حالىقتىڭ اراسىندا ايتىلاتىن ءارتۇرلى كوزقاراس پەن پىكىردى قاتاڭ ەسكەرۋ قاجەت. جالپى, ەل باسقارۋ جۇمىستارىندا ءتۇرلى ۇيىم مەن قوعامدىق كەڭەستىڭ ىقپالى مەن ۇسىنىستارى ناقتى ەل تىلەگىنە ساي ەستىلە بەرمەيدى. بۇل دا ويلاناتىن ماسەلە.
حالىقتىڭ كوڭىل كۇيىندە ءدال وسى جەرگىلىكتى كادرلاردى قىزمەتكە ىرىكتەپ, ورنالاستىرۋ, تامىر-تانىستىقتىڭ ءالى دە ەتەك الۋى سياقتى جاعىمسىز ارەكەتتەرگە, رۋلاستىق-سىبايلاستىق بايلانىستاردىڭ بۇزىلماۋىنا الاڭداۋشىلىق بار. بۇل ۇرلىقتى جاسىرعانمەن بىردەي ەمەس پە؟ قوعامدى كەرى سۇيرەۋشىلەر وسىنداي ەسكى جۇيەدەگى كانىگى قىزمەتشىلەر بولسا, وندا ولاردى الماستىرۋ كەرەك. باسقا قانداي ىقپالدى جولدار مەن شەشىمدى ءىس بولۋى مۇمكىن؟
جاقىندا قوعام قايراتكەرى جاقسىبەك قۇلەكەەۆ «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جاريالانعان ماقالاسىندا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ دەڭگەيىندە جاڭا ۇلگىدەگى باسشىلار قاشان پايدا بولادى, دەگەن ساۋالعا قاتىستى مىناداي وي ايتىپتى: ء«الى كۇنگە دەيىن اكىمدەر مەن مينيسترلەر اراسىندا باسقارۋدىڭ كەيبىر ۇلگىلەرىن ەكس-پرەزيدەنتتەن قابىلداعان ادامدار بار. ويتكەنى ولار تىكەلەي سوعان قىزمەت ەتتى. ولار حالىقتان بۇرىن سوعان جاعۋدى ويلادى. ەندى مادەنيەتى, كوزقاراسى, باسقارۋ ءپرينتسيپى, ءتىپتى باسقاشا قالىپتاسقان جاڭا پرەزيدەنتىمىز بار».
ماقالا اۆتورى جۋىق ارادا سوعان ۇقساعىسى كەلەتىن باسشىلار كوبەيەدى دەگەن ويىن دا بىلدىرگەن. سولاي بولۋى – ءومىر زاڭدىلىعى. قوعامعا كەرەگى دە سونداي پاراساتتى, ادال, مادەنيەتتى, سىيلى, حالىقشىل ازاماتتار. تويىمسىزدىق پسيحولوگياسىنان ادا, جاڭا ۇلگىدەگى باسشىلاردى تاربيەلەپ شىعارۋ – وڭاي ءىس ەمەس. ەڭ باستىسى – قوعامدىق ورتا قاجەت. جۇرتتى ايتقان سوزىنە سەندىرە الاتىن, تىڭداتا الاتىن تاباندى, تۋراشىل, اقىلدى تۇلعالار مەن ايبارلى قايراتكەرلەر بولماسا, ىقپالدى قوعامدىق, مەملەكەتشىل ورتانىڭ قالىپتاسۋى قيىن.
تاريحىمىزدا تاۋەلسىزدىكتىڭ قالىپتاسۋىنا وزدەرىنىڭ الماس قىلىشتاي وتكىر سوزدەرىن ايتىپ, قوعامدىق مادەنيەت پەن ۇلتتىق وي-سانانى سەرگىتۋگە زور تاريحي ۇلەس قوسقان تۇلعالار از ەمەس. اكادەميك-زاڭگەر سالىق زيمانوۆ, ءومىردىڭ وجەت ءسوزىن ايتىپ وتكەن شەرحان مۇرتازا, ۇلى ويشىل, اقىلدىڭ كەنى ءابىش كەكىلباي ۇلى, قازاقتىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتاعان گەرولد بەلگەر, قوعام مەن ۇلت مۇددەسىندە جەكە باتىر الدان ايىمبەتوۆ جانە كوپتەگەن ەلىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى ءۇشىن ادىلەتتىلىكتىڭ, شىندىقتىڭ قانىن سورعالاتىپ, بيلىككە تىك قاراپ, قوعامنىڭ ءسوزىن ايتقان تانىمال ازاماتتاردىڭ ورنىن جوعالتپايتىن, امانات جۇگىن ودان ءارى جالعاستىراتىن قوعامدىق پىكىردىڭ كوشباسشىلارىن حالىق شىن ساعىنادى. جوعارىدا اتى اتالعان كوپتەگەن دارا تۇلعالار اتويلاپ تۇرعاندا كوپشىلىك ۋايىم جەمەي, تاعدىرلى ماسەلەلەردىڭ دۇرىس شەشىلۋىندە ارقا تۇتىپ جۇرەتىن ەدى. تەك الماتى مەن استانادا ەمەس, وڭىرلەردە دە سول كەزەڭدەردە قالىڭ ەل قۇرمەتتەيتىن قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ قاتارى تولىعا ءتۇستى. ماسەلەن, اقتوبەدەن فيلوسوف-پروفەسسور امانگەلدى ايتالى ۇلتتانۋ تۋرالى, ورالدان كورنەكتى اقىن اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا ۇرپاق تاربيەسى, شىمكەنتتەن جازۋشى مارحابات بايعۇت, تۇركىستاندىق ادەبيەتشى-عالىم قۇلبەك ەرگوبەك, باسقا دا ابىرويلى ازاماتتار ەل بىرلىگى, ءومىر شىندىعى, مانساپتىڭ تەرەڭ ماعىناسى جايىندا جازعان تارتىمدى دۇنيەلەرى ورتاق قوعام مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا سەپتىگىن تيگىزدى.
قازىر وسىنداي ءىرى جانە ەتى ءتىرى تۇلعالاردىڭ شوعىرى ايماقتاردا ازداۋ ما دەپ قالامىز. كەيبىرىنىڭ كوزگە تۇسەتىن «بەلسەندى قىزمەتى» تەك جەرگىلىكتى ءداۋ شەنەۋنىكتەردى باس-كوز جوق ماقتاۋدان اسىپ كەتە الماي جۇرگەن سەكىلدى. سەبەبى جۇرتشىلىق اۋزىنداعى شىعارماشىلىق ادامداردىڭ كۇنكورىسى مەن كۇيبەڭ تىرلىگى ءبىر باسقا بولسا, جەرگىلىكتى اكىمدەرگە جۇرتتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ايتۋدىڭ ورنىنا, ەل ءسوزىنىڭ شىرپىسىن شىعارماي, جاقسى ىستەرگە جول سىلتەۋدىڭ ورنىنا كوپە-كورنەۋ جالعان ماداق-ماقتاۋ سوزدەن تاۋ تۇرعىزىپ, بايەك بولۋىمەن تەرىس اسەر قالدىرۋدا. مۇنداي سوراقىلىققا ءورشىل رۋحتاعى جاستار جاعى ارينە, وكپەلەيدى. ءوسىپ كەلە جاتقان سانالى دا سەرگەك ۇرپاقتار تولقىنى ونەگەنى وربىتكەندى دۇرىس سانايدى. قايسار تىرلىك پەن باتىل قادامدارعا قاراپ بوي تۇزەيدى. ءسوز تۇزەلمەسە, قۇندىلىقتار قادىرلەنبەسە, سوسىن «قۋراعان اعاشتان قوبىز شىقپايدى» دەپ جۇرسە نە دەيمىز؟
ءومىر وزگەردى. تالعام مەن تالاپ تا جىلدام وزگەرىپ جاتىر. مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن ۇيرەنەتىن كەيىنگى جاس بۋىن ءۇشىن ادامشىلىق قارىم-قاتىناس پەن كىسىلىككە كولەڭكە تۇسىرەتىن ۇساق-تۇيەك كەمشىلىك بولماۋى كەرەك. ەل ىشىندە بولىپ جاتقان وزگەرىستەردى ىلگەرىلەتۋگە بەلسەندى ازاماتتاردىڭ تىكەلەي قاتىسى بار جانە سولاي بولۋى كەرەكتىگىن ەستە ۇستاعان ءجون.
ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ ىسىندە قانداي قوعامدىق مىندەتتەر تۇر؟ ماقسات – ايقىن. ۇلگى بار, تەك ۇيرەنۋ كەرەك. ءۇمىتتى اقتايتىن جانە سەنىمگە يە باستامالار قاجەت, ول جەر-جەردە يدەيالىق-تاربيە ماسەلەسى رەتىندە كۇن تارتىبىندە العا شىعۋى قاجەت. بۇل كۇندەرى ءارتۇرلى قوعامدىق ورتادا وزىق زامان تىنىسىن تاپ باسىپ, جۇيرىك ۋاقىت تالاپتارىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, رەفورمالىق وزگەرىستەردى جۇزەگە اسىرۋدا ۇلتجاندى, ويلى تۇلعالاردىڭ ورنى مەن پىكىر قاجەتتىگى ايقىن سەزىلۋدە. بيىك پاراساتتى, شىنشىل جانە ابىرويلى, بەدەلدى جانداردىڭ ەل ىشىندە, اۋىل, اۋدانداردا, جالپى قوعامدا كوپ بولۋى بارىنەن ماڭىزدى. سول سەبەپتى بۇل رۋحاني-ساياسي ىسكە دە قولداۋ مەن باعالاي ءبىلۋ تۇرعىسىندا تولىققاندى جاڭا كوزقاراس قاجەت.
مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا داۋىرىندە بارلىق دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ بەينەسىن ادالدىق انىقتايدى. ال ادالدىق – حالىق كۇتىپ وتىرعان ەڭ باستى ساپا.
مەيرامبەك تولەپبەرگەن,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
