كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
«اباي دەگەن جاقسى شىعىپتى». بۇل مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىنان. حاكىم اباي جاقسى تۋرالى:
«باي سەيىلدى,
ءبىر پەيىلدى
ەلدە جاقسى قالمادى», دەگەن. جاقسىنىڭ ولشەمى – پەيىل. ول نيەتكە قاتىستى جاعداي. جاقسىنىڭ پەيىلى, نيەتى تازا بولۋى – باستى تالاپ. پەيىلى تار ادام قالايشا جاقسى اتانباق؟ جاقسى ادام باي, بىراق ونىڭ پەيىلى كەڭ بولۋى – تابيعي ۇيلەسىم. حالىق وسىنداي ادامدى «جاقسى» دەگەن.
وسى ولەڭدە اباي جاقسىنىڭ تاعى ءبىر قىرىن اشقان.
«تانىمادىق,
جارىمادىق
جاقسىعا ءبىر ىرگەلى», دەيدى.
جاقسى – ىرگەلى ازامات بولۋى كەرەك. ىرگەلى دەگەن سەنىمدى, ءىس ادامى دەگەن ماعىنا بەرەدى. ىرگەلى ادامعا سۇيەنۋگە, وعان ەل ءىسىن تاپسىرۋعا بولادى. ال اباي ايتقانداي:
«قولىنا الىپ,
پالە سالىپ,
اڭدىعانى ءوز ەلى بولسا, ول قانداي ىرگەلىك؟ ءوز ەلىن ءوزى اڭدىپ, پالە سالعىشتان نە قايىر؟ ءوز ەلىن اڭدۋ – انتۇرعاندىق». وندايلار اباي زامانىندا دا بولعان, قازىر دە از ەمەس.
اباي جاقسى اتانعان. جاقسى بولۋ قيىن. جاقسى ادام ءاماندا جار جاعالاپ جۇرەدى. ونىڭ تاعدىرى – ەل تاعدىرى.
بۇل – جاقسىنىڭ ولشەمى. اباي سونداي ولشەمدى وزىنە ماقسات, ءومىرىنىڭ ءمانى ەتىپ العان, سوندىقتان جاقسى اتانعان.
* * *
ءار ادامدا ءوز تابيعاتىنان قابىلەتى جانە قاسيەتى بولادى.
قابىلەتكە: اقىل مەن ويلاۋدىڭ بارشاما ءتاسىلى جاتادى.
قاسيەت پاراسات پەن ونىڭ ىزگىلىك جانە يگىلىك تۋرالى ويلارىمەن انىقتالادى. پاراساتتىڭ «تەحنولوگياسى», قۇرىلىمى حاكىم اباي ايتقان ءۇش نارسە: جىلى جۇرەك, نۇرلى اقىل, ىستىق قايرات.
ىزگىلىكتىڭ قۇرىلىمى: ۇيات, ار, نامىس.
يگىلىك – ۇرپاق قامى. سوندا كامىل ادام دەگەنىمىز – ىزگىلىك پەن يگىلىك جولىنداعى ادام.
حاكىم اباي ادام تۋرالى, ونىڭ تابيعاتى, بولمىسى جانە دۇنيەگە كوزقاراسى تۋرالى وتىز سەگىزىنشى قاراسوزىندە مىناداي ءۇش تۇجىرىم جاساپ ەدى. ادام ءوزىنىڭ ادامدىعىن بۇزىپ الماۋى ءۇشىن ءۇش جاعدايدا بىلمەك كەرەك.
ءبىرىنشى – اللانى تانىماقتىق.
ەكىنشى – ءوزىن تانىماقتىق.
ءۇشىنشى – دۇنيەنى تانىماقتىق.
اباي جاقسى ادام بولۋدىڭ مىناداي جاعدايلارىن اتاپ كورسەتكەن: ءتان ساۋلىعى (تۋىسى, قازىرگى تىلمەن ايتقاندا – تەگى), جاقسى اتا, جاقسى انا, جاقسى قۇربى, جاقسى ۇستازدان بولادى.
* * *
جاقسى ادام دەگەن ماسەلە شاكارىم قاجىنى دا تولعاندىرعان. ول 1912 جىلى «ايقاپ» جۋرنالىنا حات جازادى. «بىلىمدىلەردەن بەس ءتۇرلى ءسوزدىڭ شەشۋىن سۇرايمىن». سونداعى بەس ساۋالى:
- اللانىڭ ادامدى جاراتقانداعى ماقساتى نە؟ ياعني اللا ادامدى نە ءۇشىن جاراتتى؟
- ادامعا تىرشىلىكتىڭ ەڭ كەرەگى نە ءۇشىن؟
- ادامعا ولگەن سوڭ, مەيلى, نە جونمەن بولسىن, راقات-بەينەت, ساۋاپ-ازاپ بار ما؟
- ەڭ جاقسى ادام نە قىلعان كىسى؟
- زامان وتكەن سايىن ادامداردىڭ ادامشىلىعى تۇزەلىپ بارا ما, بۇزىلىپ بارا جاتىر ما؟
پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س.) «جاقسىلىق جاساعان ادام – جاقسى ادام» دەگەن. شاكارىم ايتادى: «قيانات جاساماعان ادام – جاقسى ادام». سوندا قيانات دەگەن نە؟ اقيقات جولىنا تۇسكەن جان قياناتقا قارسى. سول ماقساتتا ول ءناپسىسىن تىيعان ادام. بۇل وتە قاتاڭ ءتارتىپتى تالاپ ەتەتىن قاعيدا. ادامنىڭ بىرەۋگە قيانات جاساماي ءجۇرۋى مۇمكىن بە؟ قياناتتى كەيدە ارنايى جاسايمىز, ونىڭ اتتارى بار: قاستاندىق, ساتقىندىق, دۇشپاندىلىق, جاۋىزدىق, ز ۇلىمدىق. قياناتتىڭ قازىرگى كەزدەگى ءتۇرى – كوررۋپتسيا. بۇل وتە اۋىر قيانات. نەگە دەسەڭىز قيانات جاسايتىن – قولىندا بيلىگى بار ادام. قيانات جاساماۋ ءۇشىن ادامدار ەلدەن بەزىپ, تاقۋا بولىپ كەتەدى, ولاردى «دارۋىشتەر» دەيمىز. ادامداردىڭ اراسىندا ءجۇرىپ قيانات جاساماي ادالدىق, تازالىق ساقتاۋ, كىرلەمەۋ – قيىننىڭ قيىنى.
* * *
جاقسى قازاق تۋرالى ءار ورتادا ءدارىس, سۇحباتتار جاساعاندا, تىڭداۋشىلاردىڭ ءبىر پاراسى:
– ءسىز جاقسى قازاق دەگەندە «جامان قازاق» دەپ كىمدى ايتاسىز؟ – دەگەن ساۋالدار قويدى. مەن:
– جاقسى قازاق – دارا ۇعىم. قازاقتىڭ جامانى جوق, نادانى بولۋى ىقتيمال, سەبەبى اللا تاعالا جامان ادام جاراتپايدى, – دەدىم.
ەسكىشە ويلاۋعا داعدىلانعان اعايىن ۇنەمى قايشىلىقتار ىزدەيدى. جاقسى مەن جامان, وڭ مەن تەرىس, ەركەك پەن ايەل, مينۋس پەن پليۋس, ديففەرەنتسيال مەن ينتەگرال, ت.ب. الەمدە قايشىلىق جوق, قاراما-قارسى كۇشتەر دە جوق, جوعارىدا اتالعاندا ءبىر نارسەنىڭ ەكى جاعى. ءبىر نارسەنىڭ ەكى جاعىن قاراما-قارسى كۇشتەر, ۇردىستەر, فەنومەندەر دەپ قاراۋعا بولمايدى. ديالەكتيكامەن اۋەستەنۋشىلەر قاراما-قارسى كۇشتەردىڭ قايشىلىعىنان دامۋ دەگەندى ويلاپ تاپقان. ولاردىڭ ايتۋىنشا, دۇنيەدەگى وزگەرىستەر وزدىگىنەن بولادى. ولار الەم, دۇنيە, بولمىس, تاعدىر دەگەندەر اللا تاعالانىڭ قۇدىرەتى دەگەندى مويىندامايدى.
مۇسىلمان دۇنيەتانىمىندا اللا ءبىر, وعان قارسى تەڭدەس ەشنارسە جوق. بۇل – قۇران كارىمنىڭ بارلىق سۇرەسىندە, اياتىندا الدەنەشە رەت قايتالانىپ ايتىلعان مونيستىك تۇسىنىك.
جاقسى قازاقتىڭ ءمانى – ونىڭ جاقسىلىعىندا. ال قازاق قانداي جاعدايلاردا جاقسى اتانباق؟ ول ءۇشىن الەم ەلدەرىندەگى عۇمىر كەشكەن عۇلامالاردى, ياعني جاقسى ادامداردى اتاپ وتەلىك:
- كونفۋتسي (551 ب.ز.د. - 479 ب.ز.د.). بۇل كىسى جاقسى ادام تۋرالى كوپ ايتقان. قىتايدا ءبىر ميلليارد 300 ميلليون حالىق بار. سونىڭ 300 ميلليونى ايتپاسا دا, كوپشىلىگى «كونفۋتسي جاقسى ادام» دەيدى. سوندا ول كىسى نەنى ايتقان. نە ءۇشىن جاقسى ادام اتانعان؟ بۇل كىسىنىڭ جاقسى ادام اتانعانى – ونىڭ ۇستاز بولعانى.
- قورقىت اتا (X-XI ع.). دەدە قورقىت دەيمىز. دەدە قورقىتتى نەگە جاقسى ادام دەيمىز؟ ول كىسى ماڭگىلىك ءومىر تۋرالى ايتقان. ادام دۇنيەگە كەلگەسىن ول ماڭگىلىك بولا ما, بولماي ما دەگەن ساۋال قويىپ, تەرەڭ وي توپىراعىن كەزگەن.
- قوجا احمەت ياساۋي (1093-1166) – جاقسى ادام با, جامان ادام با؟ بۇل كىسى ميستيكا تۋرالى ايتقان. ول – جاراتۋشى ديدارىنا عاشىق بولعان اۋليە.
- ءال-فارابي (870-950). ءال-ءفارابيدى نە ءۇشىن جاقسى ادام دەپ تۇرمىز؟ ول – عالىم, عىلىم ءفالساپاسىن نەگىزدەگەن عۇلاما.
- ءجۇسىپ بالاساعۇن (1017-1070). ول كىسىنىڭ ايتقانى – قۇت تۋرالى. بيلىك ءفالساپاسى تۋرالى «قۇت بىلىگى» دەگەن ەڭبەك جازعان.
- ماحاتما گاندي (1869-1948). ماحاتما گانديدىڭ جاقسى ادام بولعانى – زورلىق جاساماۋ ءفالساپاسى.
- البەرت شۆەيتسەر (1875-1965) – نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. ول كىسى كىنا دەگەن ماسەلەنى كۇن تارتىبىنە قويعان. مىسالى, ەۋروپالىقتاردىڭ ازيا, افريكاعا جاساعان زورلىعىن كىنا دەپ ايتقان. كىنا – ءفالساپاسى جايلى ايتسام, وسى عۇلاما بىردەن ويعا ورالادى.
- نەلسون ماندەللا (1918-2013) دەگەندە – كەشىرىم ءفالساپاسى تۋرالى ايتامىن.
- البەرت ەينشتەين (1879-1955) – عالامنىڭ سالىستىرمالىلىعى.
بۇل ەسىمدەرى اتالعان تۇلعالار – جاقسى ادامدار. ايتالىق, البەرت شۆەيتسەر ءدىنى كاتوليك بولعانىمەن, ادامزاتتىڭ ورتاق مۇددەسىنە قىزمەت ەتكەن. «مەن افريكاعا بارىپ دارىگەر بولامىن. بۇكىل ەۋروپانىڭ ازيا, افريكا حالىقتارىنا جاساعان قىسىمشىلىعى, توناۋشىلىعى, باسقىنشىلىعى ءۇشىن كىنالىمىن. ەۋروپا حالقى كىنالى بولۋى كەرەك», دەگەن وسى كىسى.
بۇل شەشىمگە اتا-اناسى, جورا-جولداستارى قارسى بولادى, بىراق جاسىنىڭ ۇلعايعانىنا قاراماستان, مەديتسينا فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, دارىگەر كۋالىگىن الىپ, افريكاداعى گابون دەگەن مەملەكەتتىڭ ءبىر وڭىرىندە اۋرۋحانا اشىپ, جەرگىلىكتى حالىقتى ەمدەي باستايدى. اقىرى سول جەردە قايتىس بولىپ, ايەلى ەكەۋىنىڭ زيراتى سول گابون ەلىندە, ءوزى اشقان اۋرۋحانا ماڭىنا جەرلەنگەن. ول – نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. قاراجاتىن اۋرۋحانا ىسىنە جۇمساعان. مىنە, جاقسى ادامنىڭ ءىس-قارەكەتى.
نەلسون ماندەلا تۋرالى ايتساق, ول دا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى. ول 20 جىل تۇتقىندا وتىرعاندا, ءوزىن قورلاپ, ازاپتاعان تۇرمە قىزمەتكەرلەرىن كەشىرىپ, ولارمەن جۇرتشىلىق كوزىنشە كوفە ءىشىپ وتىرعان. بۇل – كەك ساقتاماۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسى. سوندىقتان دا ول – جاقسى ادام.
جاقسى قازاق وسى جوعارىدا اتى اتالعان ەسىمدەردى, ولاردىڭ ءومىرى مەن ءىس-قارەكەتتەرىن ءبىلۋى كەرەك. سەبەبى بۇلار – جاقسى ادام كىم دەگەندەگى ايتىلاتىن ۇلگىلى تۇلعالار.
* * *
حالقىمىزدىڭ جاقسى قازاقتارى كىمدەر؟ جاقسى بولۋدىڭ شارتتارى جانە مانىستەرى بار. قازاقتاردىڭ اراسىندا قانداي جاقسى قازاقتار بار دەگەن ساۋال تۋىندايدى. ارينە, قازاقتىڭ تاريحىندا, مادەنيەتىندە جاقسى قازاقتار كوپ بولدى, قازىر دە بار, بىراق ۇلگى رەتىندە توعىز تۇلعانى الدىم.
- اسان قايعى (XIV ع. – XV ع.) – قازاق حاندىعىنىڭ ۇرانشىسى, «جەرۇيىق يدەياسىنىڭ» اۆتورى, ويشىل.
- شوقان ءۋاليحانوۆ (1835-1865). شىن ەسىمى – مۇحاممەد قانافيا. اجەسى بالا كۇنىندە «شوقانىم» دەپ ەركەلەتىپ ايتۋىمەن شوقان اتانىپ كەتكەن. 30 جىل ءومىر ءسۇرىپ, مۇراعا 5 تومدىق كىتاپ قالدىرعان. الكەي مارعۇلاننىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ ءالى دە جارىق كورمەگەن شىعارمالارى بار.
- ۇستاز ىبىراي (1841-1889) – قايراتكەر.
- اباي – حاكىم, اقىن, ويشىل (1845-1904).
- شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى (1858-1931) – اقىن, ويشىل.
- سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ (1893-1920) – اقىن, ويشىل.
- احمەت بايتۇرسىن ۇلى (1872-1937) – ۇلت كوسەمى.
- مۇحتار اۋەزوۆ (1897-1961) – قايراتكەر, «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىنىڭ اۆتورى.
- قانىش ساتباەۆ (1899-1964). گەولوگ-عالىم, مينەرولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىن ۇيىمداستىرۋشى, تۇڭعىش پرەزيدەنتى, عىلىمدا مەتاللوگەنيا مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, قازاقتان شىققان تۇڭعىش اكادەميك.
جاقسى قازاق وسى تۇلعالارمەن عانا شەكتەلە مە دەگەن ءسوز بولماۋى كەرەك. بۇل تۇلعالار ۇلگى رەتىندە الىنعان. بىراق قازاقتىڭ تاريحىندا, مادەنيەتىندە جاقسى قازاقتار كوپ بولعان. قازىر دە بار, كەلەشەكتە دە بولاتىنى ءسوزسىز. مىسالى, ءتۇرلى قىزمەت سالاسىندا وقۋ-اعارتۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىندا, ت.ب. جۇمىس اتقارىپ جۇرگەن ادامداردى جاقسى قازاق دەمەۋگە قانداي ءۋاج بار. حاكىم اباي قوجا, سوپىلارعا قاتىستى «ەرتەڭ سۇراۋ بولعاندا, سەن سوپى بولدىڭ, سەن مولدا بولدىڭ, سەن قاجى بولدىڭ دەگەندى سۇرايدى, سەن قاجى اتانۋ ءۇشىن قانداي قارەكەت جاسادىڭ, سوپى بولۋ ءۇشىن شە, جاۋاپ بەر» دەيدى ەكەن. سوندا جاۋاپ سۇرالمايتىن ءبىر عانا ادامداردىڭ پاراسى بولادى, ول – كامىل مۇسىلماندار. كامىل مۇسىلماندار – ەڭبەك ەتكەن, ۇرپاق وسىرگەن, ەڭبەكپەن كۇن كورگەن, ادال ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندار. ونى اباي «كامىل مۇسىلماندار» دەيدى. مەن دە «كامىل قازاقتار» بار ەكەندىگىن ايتقىم كەلەدى. وتباسى, بالالارى بار, ادال ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن كورگەن ادامدار بار, ولار – جاقسى قازاقتار. تىزىمدەگى ادامداردى عانا جاقسى قازاقتار دەپ ايتۋعا بولمايدى. بۇل كورسەتىلگەن ادامداردىڭ ءىسى – قازىرگى جاقسى قازاقتارعا ۇلگى-ونەگە. مىسالى, الاش ازاماتتارى ەلدىڭ بوستاندىعى ءۇشىن جاندارىن قيىپ, ءتۇرلى ازاپقا ءتۇسىپ, اتىلىپ كەتتى. مەنىڭ ويىممەن كەلىسپەۋشىلەر بولۋى مۇمكىن, بىراق كىسى ولتىرگەن ادامداردى مەن جاقسى قازاقتار قاتارىنا قوسا المايمىن. مەنىڭ سوزدەرىم ۋتوپيالىق سارىندا بولۋى دا ىقتيمال, مەنىڭ جاقسى قازاق دەگەن تۇجىرىمىمدا ۇلگىلىك جاعى باسىم. ۇلگىلىككە ىنتالى بولۋ – مۇسىلماندىق. قۇران كارىمدە اللا تاعالا ءبىزدى جەر بەتىنە ىزگىلىك جاساۋ ءۇشىن, جاقسى ءىس جاساۋ ءۇشىن, جاقسىلىق ءۇشىن جىبەردى. ءبىزدىڭ جەر بەتىنە كەلگەندەگى ميسسيامىز – قيراتۋ, ورتەۋ ەمەس, ءوزىمىز سياقتى ادامداردى باسىپ-جانىشتاۋ, تاپتاۋ ەمەس, سولارعا قىزمەت ەتۋ. مەنىڭ ۇستانىمىم – قۇراننىڭ ۇستانىمى, مۇسىلمانداردىڭ ۇستانىمى. شاكارىم ء«ۇش انىق» ەڭبەگىندە: «ادام اتاۋلىنى ءبىر باۋىرداي قىلىپ, ەكى ءومىردى دە جاقسىلىقپەن ءومىر سۇرگىزەتىن جالعىز جول – وسى مۇسىلماندىق جولى سياقتى», دەپ ويىن قورىتىندىلايدى.
* * *
ىرگەلى ەل بولۋ ءۇشىن اسا قاجەتتى فەنومەن – جاقسى قازاق يدەياسى. بۇل يدەيانىڭ جەتى باعىت, جەتى ولشەمى بار, ولار مىنالار:
- جاقسى قازاق – باي-اۋقاتتى قازاق
- جاقسى قازاق – ىسكەر قازاق
- جاقسى قازاق – ءوسىمى بار, داستۇرگە باي قازاق
- جاقسى قازاق – ۇرپاعىنىڭ ساباقتاستىعى جالعاسىپ جاتقان قازاق
- جاقسى قازاق – قۇندىلىق دەپ قازاق قىزىن قۇرمەتتەيتىن قازاق
- جاقسى قازاق – جاڭاشا جانە يننوۆاتسيالىق ويلايتىن قازاق
- جاقسى قازاق – ەل ءيميدجى. جاقسى قازاق اتانۋ – دارەجە.
قازاق باي-اۋقاتتى بولماسا, وزگە جۇرتتىڭ باي-اۋقاتتى ادامدارى قازاقتاردى وزدەرىنىڭ قىزمەتتەرىنە سالىپ قويادى. انىعىنا كەلسەك, قازىرگى كەزدە كەيبىر شەتەلدىڭ ءوندىرىس ورىندارىندا قازاقتار ەكىنشى ورىنداعى قىزمەتكەر رەتىندە جالاقى الىپ, ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. تاۋەلسىزدىك جاعدايىندا وسىنداي جاعدايلارعا كونۋگە بولا ما؟
ادام كاپيتالى – ساپا. بايلىق تا – ساپا. اۋقاتتىلىق – ءار ادامنىڭ, وتباسىنىڭ ءوزىنىڭ كۇنكورىسىنە جەتكىلىكتى قارجىسى بولۋى. اۋقاتتىلىق – ورتا دارەجەدەگى كۇنكورىس قامى. ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ ءۇش ولشەمى بار, ولار:
- ءبىلىمدى بولۋى. اۋقاتتى ادامنىڭ جوق دەگەندە ورتا ءبىلىمى بولۋى شارت. ءارى قاراي ءبىلىم دەڭگەيلەرىن جوعارىلاتا بەرسە, قۇبا-قۇپ.
- اۋقاتتى ادامنىڭ ءومىر سۇرۋگە قاجەتتى بارلىق شىعىنى تولىعىمەن شەشىلگەن بولۋى كەرەك.
- ءوزىن اۋقاتتىمىن دەپ سەزىنۋى.
* * *
بايلىق اسپاننان تۇسپەيدى. ول ادام ساپاسىنا قاتىستى. بىزگە كەرەگى ىسكەر, كرەاتيۆتى قازاق.
ىسكەر قازاق – ۋاقىتىن جوعالتپايتىن, قۇرمەتتەيتىن ادام. جاقسى قازاقتىڭ ۇيقىسى – جەتى ساعات. قالعان ۋاقىت – ىزدەنىس. ۋاقىتتى مەڭگەرگەن ادام – ىسكەر ادام. ايتالىق, ناۋرىز ايىنان كەيىن جارىق تا, جىلۋ دا مول. سونى قالاي پايدالانامىز؟ ادامدار جازدا دەم الماقشى. ول قالاي؟ تەگىن جارىق پەن جىلۋدى كىم پايدالانباق؟ جازدا دەمالۋ – ىسكەرلىككە بوگەت. ۋاقىتتى بوس وتكىزگەن ادام – نادان ادام. ونداي ادامداردان باي دا, اۋقاتتى دا شىقپايدى. ۋاقىت – بايلىق.
ەۆرەي حالقى ۋاقىتتى مەڭگەرگەن, سوندىقتان ول حالىقتا ساپا بار. بۇكىل الەم بايلىعىنىڭ 30%-ى ەۆرەي حالقىنىڭ ۇلەسىندە.
ۋاقىتىن جوعالتقان ادام – ءوزىن جوعالتقان جان.
* * *
مەن جاقسى قازاق يدەياسى دەگەندە قازاقتىڭ ءۇمىت شامىن جاعۋشى ازاماتتار تۋرالى ايتپاقپىن.
يدەيا قۋاتى – ءۇمىت. قازاق ەلى ازاماتىنىڭ قازاق اتانۋى. قازاق اتانۋ ماقتانىش دەپ سەزىنگەندەر تۋرالى.
* * *
جاقسى قازاق ءتورت تىلگە جەتىك بولۋى – تابيعي جاعداي. ولار: قازاق ءتىلى, اعىلشىن ءتىلى, اراب جانە تۇرىك ءتىلى. تاريحي, ساياسي, ەكونوميكالىق جاعدايلارعا بايلانىستى وزگە ەلدەر تىلدەرىن مەڭگەرسە, قۇبا-قۇپ.
* * *
جاقسى قازاق – تاۋەلسىز ازامات.
* * *
ءتۇيىن: وسى دارىستە ايتىلعان سوزدەردەن قانداي ءتۇيىن شىعادى دەسەك, ولار:
«قازاقتىڭ دوسى – قازاق»,
«ادامنىڭ دوسى – ادام».
وسى ەكى فورمۋلانى حاكىم اباي نەگىزدەپ بەرگەن. «سەگىز اياق» دەگەن ولەڭىندە:
ء«بىرىڭدى, قازاق, ءبىرىڭ دوس
كورمەسەڭ, ءىستىڭ ءبارى بوس».
بۇل «قازاقتىڭ دوسى – قازاق» دەگەن فورمۋلاسىنىڭ نەگىزدەمەسى.
«اللانىڭ ءوزى دە راس, ءسوزى دە راس» دەپ باستالاتىن ولەڭىندە «ادامنىڭ دوسى – ادام» دەگەن فورمۋلانىڭ نەگىزدەمەسىن بەرگەن.
«ماحابباتىمەن جاراتقان
ادامزاتتى,
سەندە ءسۇي ول اللانى
جاننان ءتاتتى.
ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي,
باۋىرىم دەپ,
جانە حاق جولى وسى دەپ ادىلەتتى».
ادىلەتتىكتى ءسۇيۋ – حاق جولى, وسى جولدا ادامنىڭ دوسى ادام بولماق.
* * *
جاقسى قازاقتىڭ تەگى – تۇرىك, ءدىنى – يسلام, اتامەكەنى – قازاق جەرى, قازاق ەلى.
ءتۇيىن: جاقسى قازاق – ۇلتتىق باعدارلاما.
عاريفوللا ەسىم,
اكادەميك, جازۋشى
