كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
«جەل تۇرتكەن جۋسانعا دا ەلەڭدەپ, جاس بالاشا جالتاڭداپ» (س.سەيفۋللين) قارايتىن كيىكتەر ءبىر جولعا قىستاپ قالعاندا ساقتاپ قالا المادىق. كىنانى اناعان اۋداردىق, مىناعان اۋداردىق, ويتكەن-بۇيتكەن بولدىق, اقىرى 1931-1932 جىلدارى دالادا قىرىلىپ قالعان قازاقتاردىڭ سۇيەكتەرىندەي كوكتەم تۋا قار استىنان تەڭكيىپ-تەڭكيىپ كيىكتەردىڭ ولەكسەلەرى شىعىپ, اۋماقتىق ينسپەكتسيالاردىڭ «باس اۋرۋىنا» اينالدى.
«ارقادا قىس جايلى بولسا, ارقار اۋىپ نەسى بار» دەپ قازاق تەگىن ايتپاعان. بۇل جەردە ارقار دەگەندى جالعىز ارقار عانا ەمەس, قوڭىر اڭ دەپ تۇسىنگەن ءجون. ارقادا قىس جايلى بولعاننىڭ وزىندە كۇيەككە تۇسكەن تەكەلەر امان قالمايدى. قارعا, ساۋىسقاننىڭ ءوزى-اق شوقىپ تاستايتىن مۇساپىرگە اينالادى. سەبەبى «تەكەبۇرقاقتا» كۇيەككە تۇسكەن ولاردىڭ بىرەۋى ەكى-ءۇش كۇندە جيىرمادان قىرىق, مۇمكىن ودان دا كوپ ەشكى قاشىرىپ, جىلىك مايى ۇزىلەدى. سونداي كوتەرەم جانۋاردى تىراپاي اسىرۋعا ارقانىڭ ءبىر ۇسكىرىگى مەن ايازى جەتىپ جاتىر. سوندىقتان جانۋارلار ۋاقىتىندا جانىن ساقتاپ قالاتىن بەتپاعىنا ىلىگىپ الادى. بۇرىندارى ارقادا كيىك قىستاپ قالمايتىن, بىرەن-ساران بولماسا. بىلتىر مىڭداپ قىستاپ قالعانى تەمىرجول بوگەتتەرىنىڭ كەسىرى ەكەن. ياعني ساحارانى كەزىپ جۇرەتىن كوشپەلى جانۋارلار مىڭداعان جىل بويى ءوتىپ جۇرگەن سوقپاق جولدارى كەسىلدى. تەمىرجول سالىندى, ودان گاز قۇبىرى تارتىلدى, سونىمەن ولار مىڭجىلدىق باعىتىنان كوز جازعانىن «وحوتزووپروم» وندىرىستىك بىرلەستىگىنىڭ» ورتالىق وڭىرلىك فيليالىنىڭ باسشىسى شىندوس وماروۆ تا ايتادى. وسىدان ءتورت-بەس جىل بۇرىن مۇنداي جوق-تى. كيىكتىڭ كوبەيگەنى بەرتىنگى ەكى-ءۇش جىلدا عانا. ونىڭ ءوزىن نەشە جىلدان بەرى «وحوتزووپروم» ءوب» جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ قىزمەتكەرلەرى باعىپ-قاعىپ, ەرلان نۇرعاليەۆ پەن قانىش نۇرتازينوۆ قانىن توگىپ, جانىن بەرىپ ساقتاپ قالعان بوكەندەردى بيىل قولدان قىردىق دەسە ارتىق ەمەس. ءاي, نەشەمە ۋاقىت بويى تابىن-تابىنىمەن جاڭاارقا, جايرەم, قاراجالدا كۇرە جول بويىندا «سۇمەڭدەپ قاڭعىپ» ءجۇردى عوي. ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى, وعان قاراستى جانۋارلار دۇنيەسى جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى باسقارماسى, «وحوتزووپروم» جانە ورمان شارۋاشىلىعى مەن جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى بار, قارەكەت قىلىپ, ءبىر جاعىنا شىقسا قايدا قالدى؟ تەمىرجول بوگەت ەكەنى, ارقادا قالعان اقبوكەندەر قىس بويى قىرىلارى ونسىز دا بەلگىلى ەمەس پە؟ ادامنان ايلا اسقان جوق, و باستان قامدانىپ, قولعا السا, تەحنيكانىڭ كۇشى بار, بەتپاقدالاعا وتكىزىپ جىبەرۋگە بولادى. جىلى جاعىنا جەتكىزىپ تاستاۋعا بولادى.
كيىكتەي اسا نازىك جانۋار جىڭىشكەنىڭ ۇزىلەتىن شاعى كوكتەمدە ارقادا اشتان قاتپاعاندا شە؟ اقپان-ناۋرىزدا كەي جىلدارى بۇل جاقتا كۇن ەپتەپ جىليدى, بۋسانىڭقىراعان قار اياز قايتا سوققاندا ساقيادى دا قالادى. كەيىنگى جىلدارى ءتىپتى جاڭبىر جاۋاتىندى شىعارىپ ءجۇر. قىستا جاڭبىر جاۋعانى – جىلقى مەن جانۋارلارعا جۇت. قار ساقيىپ قاتادى, كيىك تۇرماق, جىلقى تەبىندەي الماي قالادى. «قار تەپكەنگە قاجىماس قايران جىلقى» مۇزدى تەۋىپ سىندىرىپ, استىنان ءشوپ الىپ جەي الماعاندا, بوكەنگە زاماناقىر تۋدى دەي بەر. ولار تەبىندەۋگە جارالماعان دا عوي. قار قالىڭ جىلدارى ارقا دالاسى «ايدالادا اق وتاۋ, اۋزى-مۇرنى جوق وتاۋعا» اينالادى, جۇمىرتقاداي اق تاقىر, قىلتيعان ءشوپ كورىنبەيدى. بۇدان كيىك قىرىلماعاندا قايتسىن؟ جىلقىنىڭ ءوزى زورعا شىعادى. قاڭتار-اقپاندا كيىكتەر نەگە اۋىل, ەلدى مەكەندەردىڭ ماڭىنا, جولدىڭ بويىنا توپتاسىپ, تابىن-تابىنىمەن جوسىلدى؟ سەبەبى اۋىل ماڭىنىڭ مالى كوپ, ءشوبىن جەپ تاقىرلاعان سوڭ قار ۇستامايدى. ال دالاداعى قالىڭ قاسات قاردا كيىكتەن سورلى جانۋار جوق. نە بولسا سونىڭ جەمتىگىنە اينالۋى وپ-وڭاي. وتكەندە سول ناۋرىز تويىنىڭ دەمالىسىندا اتقا ءمىنىپ, اۋىل سىرتىنا شىقساق, جالعىز كيىك جازىقتان زىتا جونەلدى دە, قاسات قارعا قادالدى. ودان شىعا الماي شىر كوبەلەك اينالىپ كەرى قاشپاق ەدى, ءبىراز تاقىردان سوڭ قايىرا قاراعانى بار, قاسات قاردا توپالاڭ تيگەندەي باسا الماي جاندارمەن كۇيگە ءتۇستى. قاراپ تۇرىپ-اق جانىڭ اشيدى. جازىقتاعى ات شاشاسىنان اساتىن كىشكەنە قاردىڭ ءوزى كەرەمەت بوگەت ولارعا. قىس ورتاسىنداعىداي ۇلپا ەمەس, اقپاننان بىلاي ارقادا قار ابدەن بەكىپ الادى. كەي جىلدارى اتپەن زورعا جۇرەسىز. تىزە تۇسىنان كەلەتىن قاردىڭ ءبىر جەرى اتتى كوتەرىپ, ءبىر جەرىندە كۇرت سىنىپ, شوقالاقتاپ قالادى. وسىنداي جاعدايدا دالادا قالعان كيىك – جامان يتكە دە, ارام قۇسقا دا جەم. اشتان ولگەنى ءوز الدىنا. دالا تاپ الگىندەي بولعان سوڭ ەرىكسىز ەلدى مەكەندى ساعالايدى, سودان ەكى اياقتىلار شىعادى مىلتىعىن كەزەنىپ. ءومىرى قانجىعاسى مايلانباعان, تازىلارى تۇلكى شالماعان, قويان الماعان اۋىلدىڭ جامان اڭشىلارى يتتەرىنە كيىك العىزادى. الگىندەي قاسات قاردا قاشپاق تۇگىلى, ءشوپ تاۋىپ جەۋ مۇڭ بوپ جۇرگەن بەيشارا اقبوكەندەر, وزدەرى كادىمگىدەي ەسى اۋىپ قالعان جانداي دارمەنسىز كۇيدە ءبىر جەردى اينالا بەرەدى ەكەن. ءيتتىڭ اۋزىنا ءوزى بارىپ تۇسەدى. التى اي قىس قانجىعاسى مايلانباعان, ايلاسىن اسىرىپ تىشقان الىپ كورمەگەن الگىنىڭ يتتەرى ءبىر جىرعاپ, كوتەرەم كيىكتى تۋلاقتان بەتەر سۇيرەپ, پارشالايدى... ورتالىق ازيادا قازاق دالاسىنا عانا ءتان سۇلۋ جانۋار وسىلاي ايانىشتى حالدە قاندەن, قۇزعىن, قارعانىڭ مازاعىنا اينالىپ, ابدەن قورلانادى. سوناۋ 1924 جىلى قازاق دالاسىندا وسى تاقىرىپقا تۇڭعىش قالام تارتقان ساكەن سەيفۋللين ەكەن. ساكەننىڭ اقىن جۇرەگىن الگىندەي جاعدايدا سەزىنەسىڭ.
«مەرگەندەر دامىل الماي
كيىكتى اتقان,
اۋىلدى قان ساسىتىپ توپىرلاتقان.
كيىكتى ويلاي ما ەكەن تاۋسىلار دەپ,
ازايىپ بىرتە-بىرتە كەلە جاتقان.
بەتپاقتىڭ كوكپەك, جۋسان,
ءشوبى سۇيىق,
سول ءشوپتى قورەك قىلعان بايعۇس كيىك.
تاڭى – اپپاق, ەكى كوزى ءمولدىر قارا,
تيگەندەي ەمەس ادام كوزى قيىپ.
كيىكتى قازاق جانە دەيدى بوكەن,
بەتپاقتى بۇل بەيشارا قىلعان مەكەن.
بوكەندى اتىپ مەرگەن ولتىرگەندە,
جازىقسىز جان ءولدى دەپ
ويلاي ما ەكەن؟
بوكەننەن سۇلۋ اڭدى مەن كورمەدىم,
وزگە اڭعا جانۋاردى تەڭ كورمەدىم.
كوزدەرى مولدىرەگەن اقبوكەندى
ادامنىڭ بالاسىنان كەم كورمەدىم.
قاپ-قارا ەكى كوزى مولدىرەگەن,
ادەمى ەكى تاناۋ جەلبىرەگەن.
ەلەڭدەپ جاس بالاشا جالتاڭدايدى,
جەل تۇرتكەن جۋساننان دا
سەلدىرەگەن».
اقىن بۇل شىعارماسىندا ادام جانى مەن بوكەن سۇلۋلىعى ءھام قاسيەتىن شەندەستىرىپ, سالىستىرا وتىرا سۋرەتتەيدى. شۋماقتاردىڭ الدىڭعى ەكى جولى اياۋلى كيىك جايلى, سوڭعى ەكى جولى سونىڭ ادام بالاسىمەن ۇقساستىعى تۋرالى. ال تۇتاس شىعارمادا قازاق دالاسىنداعى قاسيەتتى جانۋاردى وسى ۇلتتىڭ ءرامىزى رەتىندە بەينەلەپ شىعادى. كيىكتى كورىپ, ونىڭ جازىقسىز, الاڭسىز بەيكۇنالىگىن سەزىنگەن سايىن بۇل شىعارما ەسكە تۇسپەي قويمايدى. شىنىندا, اش وتىرعان ادام جوق, كيىكتە نەسى بار وسى جۇرتتىڭ دەپ جانىڭ اشيدى. كيىك ەمەس, قىرىلىپ جاتقان, سۇيەگى شاشىلىپ دالادا قالعان قازاقتىڭ ءوزى عوي دەپ جۇرەگىڭ اۋىرادى. «جازىقسىز جان ءولدى دەپ ويلاي ما ەكەن؟» دەپ وپىناسىڭ. تەك قازاق ساحاراسىندا عانا ءوسىپ-ونەتىن كيىك پەن ءبىزدىڭ ەل ەگىز بولماعاندا – كىم؟ ءتاڭىر باسقا جۇرتتىڭ توپىراعىنا بىتىرەم دەسە جەر تابىلماي, بەتپاقتاي ءشول تابىلماي قالعان جوق قوي. بوكەن مەن ءبىزدىڭ ۇلتتى بىتىستىرگەن قاسيەت جەتەرلىك. بالاداي اڭعالدىق, قورعانسىزدىق, بەيقامدىق, قىرىلىپ جاتسا دا العان بەتتەن تايمايتىن سۇيەككە بىتكەن سەرتشىلدىك, مۇنىڭ ءبارى قازاققا ءتان قاسيەتتەر ەدى. اسىرەسە, حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق تاريحىن وقى, بوكەن تاعدىرىنا كوز تىك, ايىرماشىلىق شامالى. اشتىقتان قىرىلىپ, قۋعىن-سۇرگىنگە ءتۇسىپ, رەپرەسسياعا ۇشىراۋ, جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتە جازداۋ قازاققا عانا ەمەس, كيىككە دە ءتان. جاس بالاشا جالتاڭ-جالتاڭ ەتىپ جايىلعان قۇرالايعا قاراپ, ءتاي-ءتاي باسقان ءوز بالاسىنا كوز توقتاتقاندار انىعىراق سەزىنەرى ءسوزسىز. كيىك اتىپ, كيەسى ونى اتىپ, اۋلەتىمەن قايعىعا دۋشار بولعان وتباسىلار دا از ەمەس.
«قيىرسىز بەتپاق دالا...
قۋراعان ءشول...
جالعىز-اق سىرعاڭدايدى
قوڭىلتاق جەل.
مەڭىرەۋ... ءتىرى جان جوق...
جىپ-جىلماعاي.
ەل قايدا؟ ەل الىستا – شۋلاعان ەل!
ساندالىپ كەلە جاتتى اقساق كيىك,
ءبىر توقتاپ, اندا-ساندا ءالىن جيىپ...
اقبوكەن ساحارانىڭ بوتا كوزى,
اتتى ەكەن قانداي مەرگەن كوزى قيىپ؟
كەلەدى قاڭعالاقتاپ جالعىز ءوزى,
ءتىلى جوق, قۇر جۇرەكتە ايتار ءسوزى.
شاعادى شىبىن جاننىڭ قينالعانىن,
جالعىز-اق مولدىرەگەن ەكى كوزى.
جاپاندا ەش سايا جوق شىبىن جانعا,
مونشاقتاپ جەرگە تامعان
قىزىل قانعا.
جاپاندا باسىن سۇيەر ءتىرى جان جوق,
ءال كەتىپ سورلى كيىك جىعىلعاندا...».
اقساق كيىك تە, الاش تا – ءبىر تاعدىرلى بەينە. جاپان دالادا جارالى كۇيى جالعىز قالعان بوكەن اقىننىڭ ويىنشا جانىنا جاردەمشى بولار قارا ىزدەيدى. پانا تىلەيدى. قىستا مىڭ-مىڭداپ جول بويىنا ءۇيىرىلىپ, اۋىل-اۋىل, كەنتتەرگە كىرىپ كەتكەن كيىكتەردى ەلەستەتىڭىز. جانۋار بولسا دا ايتاقىر دالادان بەزىپ پانا ىزدەپ كەلىپ وتىر. ءبىزدىڭ ەلمەن ءبىر توپىراققا بىتكەن جانۋارلاردىڭ بويىنداعى تابيعي تۇيسىك ەمەي نە بۇل؟ سونى اقىن و باستا ءبىلىپ جازعان. ايتپەسە «ەل قايدا؟ ەل الىستا – شۋلاعان ەل!» دەپ ايتا ما؟ سول سەنىپ كەلگەن ەلدىڭ ءوزى ناعىز شۋلاعان ەل بولىپ شىقتى. قورعالاپ, پانا ىزدەپ دۋشار بولعان بەيكۇنا توپىراقتاسىن قاراپ قىلار دەپ ادام تۇگىلى جانۋاردىڭ ءوزى ويلاماسا كەرەك...
