«دەمىككەن» دەموگرافيا

قازىرگى كەزدە حالقىمىزدىڭ سانى 20 ميلليونعا جۋىقتاپ قالدى. مۇنى مامانداردىڭ ءبىرازى حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمى جانە حالىقارالىق ميگراتسيالىق ۇردىستەرمەن بايلانىستىرعان بولسا, عالىمدار جاعى دەموگرافيانى حالىق سانىمەن شەكتەپ قويۋدىڭ دۇرىس ەمەستىگىن, ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاع­­دايىن دەموگرافيالىق عىلىم تۇر­عىسىنان تەرەڭنەن زەرتتەۋ قاجەت­تىگىن العا تارتادى. وسى باعىتتا ەكونو­مي­كا ينستيتۋتى ماماندارى ماقسات­تى باع­دار­لاماسىن ورىنداپ, قورىتىن­دى­سىن «قازىرگى زاماننىڭ الەۋمەتتىك دەمو­گ­رافيالىق پروبلەمالارى جانە قازاق­ستاننىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرى» تاقى­رىبىنداعى كونفەرەنتسيادا جاريا ەتكەن بولاتىن.

قازىرگى كەزدە ايماقتاردىڭ تەڭگەرىم­دى دامۋ ماسەلەسىنە جوعارى پالاتا دە­پۋ­تاتتارى دا نازار اۋدارىپ وتىر. وسى ورايدا سەناتتىڭ الەۋمەتتىك-ما­دە­ني دامۋ جانە عىلىم كوميتەتىنىڭ تور­اعاسى نۇرتورە ءجۇسىپ بيۋدجەتتىك باع­­دارلامالاردى قابىلداۋ كەزىندە ەلىمىز­دەگى دەموگرافيالىق ءوسىم مەن كورسەتكىشتەر ەسكەرىلە بەرمەيتىنىن العا تارتتى. حالىق قالاۋلىسىنىڭ پى­كىرىنە سۇيەنسەك, وڭىرلىك دامۋ باعدار­لا­مالارىندا ۇيلەسپەۋشىلىكتەر ورىن الىپ وتىر.

– رەسپۋبليكا تۇرعىندارىن جۇمىس­پەن, باسپانامەن قامتاماسىز ەتىپ, الەۋ­م­­ەتتىك جاعداي جاساۋ دەموگرافياعا تىكەلەي اسەر ەتەتىن فاكتور. جاقىندا عانا سەنات دەپۋتاتتارى ەڭبەك رەسۋرس­تارىن دامىتۋ ورتالىعىندا كۇندەلىكتى بولىپ جاتقان وزگەرىستەردىڭ كۋاسى بولدى. پرەزيدەنت الەۋمەتتىك كودەكسكە قول قويدى. وسىعان وراي وتباسىنىڭ تسيفرلى كارتاسى ەنگىزىلىپ وتىر. ناتيجەسىندە, 11 ملن ادام ەسەپكە الىنعان بولسا, زەينەتاقى اۋدارىمدارى بويىنشا ناقتى جۇمىسى, جاعدايى بار دەگەندەرى 6,5 ملن ادامدى قۇرايدى. ال بالالار, زەينەتكەرلەر مەن NEET cاناتتاعى جاستاردىڭ كورسەتكىشتەرىن قاراستىرعاندا وزەكتى ماسەلەلەرگە كوز جەتكىزۋگە بولادى. اسىرەسە, سولتۇستىك ايماقتاردا جۇمىس قولى جەتىسپەيدى. الماتى, تۇركىستان, قىزىلوردا, جامبىل, باتىس قازاقستان وبلىستارىندا حالىقتىڭ ءوسىمى جوعارى دەسەك, دەموگرافيالىق ءوسىمى جاعىنان قالىڭقى ايماقتار دا بار. سوندىقتان ىشكى ميگراتسيالىق, دەموگرافيالىق ماسەلەلەرگە ناقتى كوڭىل ءبولۋ قاجەت, – دەدى سەناتور.

عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيستر­لىگى عىلىم كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىن­باسارى ايگۇل بەرەگەنوۆانىڭ ايتۋىن­شا, ەلىمىزدەگى عىلىم مەن جو­عارى ءبىلىمنىڭ قازىرگى جاعدايى دەموگرافيالىق ءوسىمنىڭ سىن-قاتەر­لەرىنە دايىن ەمەس. بۇگىندە جوعارى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرىنىڭ سانى 2000 جىلمەن سالىستىرعاندا 30 پايىز­عا ءوسىپ, 575,5 مىڭ ادامعا جەتكەن. ستۋ­دەنتتەردىڭ 55 پايىزى, شە­تەل­دىك ستۋ­دەنتتەردىڭ 70 پايىزى ءۇش ءىرى قالادا شوعىرلانعان. عىلىم سالاسىن­داعى قىزمەتكەرلەردىڭ 60 پايىزى الما­تى مەن استانادا جۇمىس ىستەي­دى. ءۇش مەگاپوليس ءبىلىم عانا ەمەس, جۇمىسپەن قامتۋ ماقساتىندا دا ىشكى كوشى-قوننىڭ, اسىرەسە جاستار تۇراقتايتىن ورتالىققا اينالدى. بۇل دەموگرافيالىق تەڭ­سىز­دىكتى قالىپتاستىرىپ, بىرقاتار ايماقتا جاستار مەن جۇمىس كۇشىنىڭ جەتىسپەۋ­شىلىگىنە اكەلدى. ال 2016 جىلدان بەر­­گى ارالىقتا 5-9 جاستاعى بالالار 1,9 ميلليوندى قۇراپ, ۇلەسى جوعارى سانات­قا ەنىپ وتىر. بۇل كورسەتكىش 18-22 جاستاعىلاردان 2 ەسە كوپ. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, ءتىپتى جوعارى بىلىممەن قامتۋدىڭ قازىرگى دەڭگەيىندە (62 پايىز) 2030 جىلعا قاراي جوعارى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرىنىڭ سانى شامامەن
1 ملن-عا جەتىپ, 2 ەسەگە جۋىق وسەدى دەگەن بولجام بار. وسى ورايدا ساپا­لى جوعارى ءبىلىم, ستۋدەنتتەر اۋديتورياسىن زەرتتەۋ ىسىنە ماڭىزدى رەسۋرستار قاجەت. ەگەر بۇل ءۇردىس ءتيىستى دارەجەدە زەرتتەلمەيتىن بولسا, جاستاردىڭ شەتەلگە كەتۋ ءۇردىسى جالعاسا بەرمەك.

ادام رەسۋرسى – مەملەكەت ءۇشىن زور ماڭىزعا يە قۇندىلىق. ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك ءازىمحان ءساتىبالديننىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان تاريحي دامۋىندا بىرقاتار دەموگرافيالىق داعدارىستى باستان كەشىردى. سالدارى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ جاتىر. ال ونىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن ونجىلدىقتاردىڭ ءوزى ازدىق ەتەدى. سوندىقتان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالار مەن ۇلتتىق مۇددەنى ىسكە اسىرۋ شارالارى ادام رەسۋرستارىنا باعىتتالۋى كەرەك.

– 1999 جىلعى ءبىرىنشى ساناق بويىن­شا حالىق سانى 1989 جىلمەن سالىس­تىرعاندا 16,4 ملن-نان 14,98 ملن-عا دەيىن تومەندەپ, 1,5 ملن-عا ازايعان. ال حالىق سانىن تولىقتىرۋ ءۇشىن ارادا 12 جىل قاجەت بولدى. 2021 جىلعى ساناق بويىنشا حالىق سانى 19 ملن-نان اسىپ, 30 جىلدا 2,7 ملن-عا ءوستى. بۇل كەزەڭدە ەلدەن 3,8 ملن ادام كەتىپ, 1,6 ملن ادام كەلگەن. وسىعان قاراماستان, قازاقستان دەموگرافيالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتە الدى. تۋ كورسەتكىشى ارتتى. ەگەر 1999 جىلى ءبىر ايەلگە شاققاندا 1,8 بالادان كەلسە, قازىرگى كورسەتكىش 3,3-ءتى قۇراپ وتىر. الايدا بۇل جەردە ايماقتىق دەموگرافيالىق تەڭگەرىمسىزدىكتىڭ ورىن الىپ وتىرعانىن ايتا كەتۋ كەرەك, – دەدى ءا.ساتىبالدين.

دەموگرافيالىق الەۋەتىن ارتتىرۋ دەموگرافيالىق زەرتتەۋلەر مەن بولجامداردىڭ, دەموگرافيالىق ۇردىس­تەر­دىڭ ساپاسىنا بايلانىستى دەسەك, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, ساياسي رەفورمالار, مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ مەن بيۋدجەت قابىلداۋ بارىسىندا وسى فاكتورلار قاپەرگە الىنۋعا ءتيىس.

– بۇگىندە الەمدە قالا تۇرعىندا­­رى­نىڭ سانى ءوسىپ بارادى. ەلىمىزدە قالا مەن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ اراقا­تى­ناسى وز­گەرىپ جاتىر. 2009 جىلدان 2021 جىل­­عا دەيىن قالالىقتاردىڭ سانى – 61,2 پايىزدى, اۋىلدىقتاردىڭ ۇلەسى 38,8 پايىزدى قۇراپ, قالا حالقى 30,1 پايىزعا وسكەن, ال اۋىل حالقى بار-جوعى 412 مىڭ ادامعا كوبەيگەن. سونىمەن قاتار ۋربانيزاتسيالىق قاتەرلەر دە ءتيىستى دارەجەدە باعالانباي وتىر. ۋربانيزاتسيا ءتيىستى ەكونوميكالىق بازاسىز جەدەل ەكونوميكالىق ءوسىم مەن ساپالى ءومىردى قامتاماسىز ەتە المايدى. ءىرى قالالاردا تەڭسىزدىكتەر ورىن الىپ, قىلمىس ورشىگەن, قوعامدىق كولىك بارمايتىن اۋداندار پايدا بولىپ جاتىر. قازىر ەلىمىز سىناققا تولى تاريحي كەزەڭدە تۇر. سوندىقتان ادام كاپيتالىن ارتتىرۋعا بايلانىس­تى جاڭا مۇمكىندىكتەردى جەدەل يگەرىپ, سوعان بەيىمدەلۋ قاجەت, – دەيدى عالىم.

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى فاريدا ءالجانوۆانىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى دەموگرافيالىق جاعداي كوپتەگەن ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, ساياسي, مادەني فاكتورلاردىڭ اسەرىنەن قالىپتاسقان. بۇل رەتتە 1990 جىلدان بەرى قاراي حالىق سانى كوپ وزگەرىسكە ۇشىراعان.

– ال ونى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ارادا 20 جىلداي ۋاقىت قاجەت بولدى. تۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ ەڭ تومەن كەزەڭى 1990 جىلدارمەن تۇسپا-تۇس كەلەدى. الداعى ۋاقىتتا ناقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وزگەرىستەر جۇزەگە اسپاسا, وسى جاعداي قايتالانۋى مۇمكىن. 1990-1999 جىلدار ارالىعىندا قىزداردىڭ سانى تومەندەگەن. 2009 جىلعا قاراي كوپتەگەن ايماقتا بۇل كورسەتكىش ەداۋىر جاقسارعانىمەن, 2020 جىلدىڭ باسىندا 15-19 جاستاعىلاردىڭ سانى 20-24 جاس ارالىعىنداعى ايەلدەرگە قاراعاندا ازايعان. مۇنداي جاعداي 2050 جىلعا دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن. وسى ورايدا بەلسەندى رەپرودۋكتيۆتى جاستاعى ايەل­دەر سانىنا نازار اۋدارىپ, 4 نەمەسە ودان دا كوپ بالاسى بار وتباسىلاردى قولداۋ قاجەت, – دەيدى ف.ءالجانوۆا.

ەلىمىزدەگى دەموگرافيالىق وسىمگە قاراماستان, ونىڭ سالدارىندا الا-قۇلالىق بار. وڭىرلىك جانە الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك سالدارىنان ىشكى كوشى-قون قارقىن الىپ بارادى. كوشى-قون كوبىنەسە ءماجبۇرلى تۇردە ىسكە اسسا, ال ۋربانيزاتسيا كەرىسىنشە ەرىكتى تۇردە ءجۇرىپ جاتىر. حالىقتىڭ ءۇش مەگاپوليسكە قاراي تولاسسىز اعىلىپ جاتقان جايى بار. كوشى-قون جانە جەر قۇنارىنىڭ تومەندەۋى سالدارىنان جەكەلەگەن وڭىرلەردىڭ, سونىڭ ىشىندە شەكارا ماڭىنداعى ايماقتاردىڭ دەپوپۋلياتسيا­سى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل جۇ­مىس كۇشىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن اۋماق­تاردىڭ دامۋى­نا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ دە­رە­گىنە سۇيەنسەك, تاياۋ ۋاقىتتا 3 مىڭ­­­­عا جۋىق اۋىل جويىلۋى مۇمكىن. اۋىل ماسەلەسى كوبىنە جەرمەن باي­لا­نىس­تى بولعاندىقتان, جەردى پايدالا­نۋدى شەكتەۋ, جايىلىمداردىڭ جەتكى­لىكسىزدىگى, ەكولوگيالىق زارداپ­تار سياقتى ماسەلەلەر دە بوي كورسەتەدى. بۇل فاكتورلاردىڭ ىشىندە ءبىلىم الۋدىڭ دا اسەرى بار. سوندىقتان تۇرعىنداردى قول ەڭبەگى تاپشى وڭىرلەرگە كوشى­رۋ, اۋىلدارعا مامانداردى تارتۋ جو­نىندەگى باعدارلامالاردى ازىرلەۋ كەزىندە قونىستانۋدىڭ رەسمي مارتە­بەسىمەن قاتار شەكارا, تابيعي ءوسىم, دەموگرافيالىق ورنىق­تى­لىق, حالىق­تىڭ تىعىزدىعى, ەتنودە­موگرا­فيالىق تەڭگەرىم سياقتى ولشەم­دەر نازارعا الىنۋى قاجەت.

وكىنىشكە قاراي, قابىلدانعان ەرەجەلەر, باعدارلامالار ادەتتە ۇزاقمەرزىمدى دەموگرافيالىق مۇددەلەردى ەسكەرە بەرمەيدى. ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق ساياساتىنا قاتىستى زاڭنا­مالار وسال اۋماقتاردىڭ تۇراق­تى دە­موگرافيالىق دامۋىنا جەتكى­لىكتى دا­رەجەدە ىقپال ەتە المايتىندىقتان, قازىرگى زامانعى قونىس اۋدارۋ باعدار­لامالارى الەۋمەتتىك شيەلە­نىستەردىڭ استىرتىن قاۋپىن تۋعىزىپ وتىرعانىن جوققا شىعارا المايمىز.

الماتى