كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
جىرشىلىق ونەردى جان-جاقتى زەرتتەۋگە بەت بۇرىپ, عىلىمي جانە پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەكتەر جازدى. بەلگىلى عالىم, ەتنومۋزىكاتانۋشى سايدا ەلەمانوۆانىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن زەرتتەۋشى ەلميرا جاڭابەرگەن «ارال ءوڭىرىنىڭ جىراۋلىق ءداستۇرى» اتتى تاقىرىپتا ديسسەرتاتسيا قورعادى. اتالعان عىلىمي ەڭبەگىنىڭ نەگىزىندە «ارال – قازالى ءوڭىرىنىڭ جىراۋلىق ءداستۇرى» اتتى كىتاپ جارىق كوردى. زەرتتەۋشى ء«داستۇرلى ۇلتتىق ونەردى زامان تالابىنا ساي دامىتۋ جولدارى», «ارال –قازالى ءوڭىرى جىراۋ-جىرشىلارىنىڭ رەپەرتۋارلارى», «جىراۋ – ءتۇبى باقسى», «نۇرتۋعان اقىننىڭ جىراۋلىق مەكتەبى» اتتى ماقالالار جازعان. سونداي-اق عالىمنىڭ «ونەر – ءومىرىمنىڭ وزەگى» مەن «جىراۋلىق ءداستۇردى اۋەنتانۋ تۇرعىسىنان زەرتتەۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرى مەن ماڭىزدىلىعى: ستۋدەنتتەر مەن ماگيسترانتتارعا ارنالعان وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالى» وقۋ ۇدەرىسىندە پايدالانىلىپ ءجۇر.
ەلميرا جاڭابەرگەن ارال-قازالى ءوڭىرىنىڭ جىراۋلىق ءداستۇرى ۇعىمىن العاش رەت ەتنومۋزىكاتانۋ سالاسىندا عىلىمي اينالىمعا ەنگىزدى. عالىم وندا ارال ءوڭىرىنىڭ جىراۋلىق ءداستۇرىن ەل تاريحى, دۇنيەتانىمى جانە حالىقتىق تەرمينولوگيامەن ءبىرتۇتاس قۇبىلىس رەتىندە الىپ, ونى ەتنومۋزىكاتانۋ تۇرعىسىنان جان-جاقتى جىكتەدى. ارال – قازالى ءوڭىرىنىڭ ەپيكالىق مۇراسىن جيناقتاپ, كەزەڭ-كەزەڭىمەن توپتاستىرعان. ارال ءوڭىرى ماقامدارىن ەتنومۋزىكاتانۋ تۇرعىسىنان تالداپ, نوتاعا تۇسىرىلمەگەن جىر-ماقامدار بىرىڭعاي جۇيەلەندى. كىتاپتىڭ نەگىزگى قۇرىلىمى – «ارال –قازالى ءوڭىرىنىڭ جىراۋلىق ءداستۇرى» جانە «ارال ءوڭىرىنىڭ جىراۋلىق ماقامدارى, ازالى اۋەندەر مەن باقسى سارىندارى» اتتى بولىمدەردەن تۇرادى.
كىتاپتىڭ ەكىنشى بولىمىندە ارال ايماعى جىراۋ-جىرشىلارىنىڭ رەپەرتۋارى, ماقامداردىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى تۋرالى ءسوز بولادى. زەرتتەۋشى ءوڭىر ماقامدارىن ەتنومۋزىكاتانۋ تۇرعىسىنان تالداپ, باقسىلىق جايىنا دا توقتالادى. ءىح-ح عاسىرلاردان جۇلگە تارتاتىن جىراۋلىق ونەر قورقىتتان باستاۋ الادى دەگەن تۇجىرىمعا سۇيەنىپ, ولاردىڭ قوعامداعى ءرولى, ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى دەرەكتەر كەلتىرەدى. جاقايىم ەسپەمبەت (1827), قۇرماناي تورەمۇرات (كىشكەنە رۋى كەنەسارى حاننىڭ دوعالاقپەن ايتىسىمەن ءمالىم), باتىر قۇتتىق مۇساباي جىراۋ (شەكتىنىڭ قۇتتىعى. جانقوجا باتىردىڭ ساربازى بولعان), ءبىتىمباي جىراۋ, جاڭابەرگەن جىراۋ (1883), ماحانبەت جىرشى, قالي جىراۋ, جالعاسباي جىراۋ, بەردالى جىرشى جونىندە دەرەكتەر بەرىلىپ, قۇرماناي تورەمۇرات, جاقايىم نۇرتۋعان, قاراساقال ەرىمبەت, كەتە تۇرماعامبەت, بالقى بازار, باسقا دا جىراۋلار مىسالىندا جەكە تۇلعا ەسىمىنە ءوزى شىققان رۋىن قوسىپ ايتۋ ءداستۇرى بولعانى كورسەتىلەدى.
اتالعان ەڭبەكتىڭ كەلەسى بولىمىندە ۇستاز بەن شاكىرت بايلانىسى جايىندا تىڭ ماعلۇماتتار بەرىلگەن. ول – جىراۋ, جىرشىلار بىلۋگە ءتيىس ماڭىزدى جانە قاجەتتى ماسەلە دەپ ەسەپتەلەدى. مونوگرافيادا ەلگە بەلگىلى, قۇرمەت-قوشەمەتكە يە كەز كەلگەن جىراۋ-جىرشى, تەرمەشىنىڭ رەپەرتۋارىنان ورىن الاتىن ادەبي-مۋزىكالىق شىعارمالار ءوز ىشىندە جىكتەلەدى: ءان-اۋەن, ماقام, شاقىرۋلار, جىر باستاۋ نەمەسە ورتامەن سالەمدەسۋ تولعاۋلارى; حالىق اندەرى, اۋىزشا تاراعان كاسىبي اندەر; تەرمە, ناقىل-وسيەت ولەڭدەر; تولعاۋلار مەن مىسال ولەڭدەر; ايتىس نە ايتىسۋشى اقىندارعا ايتىلعان باسالقى ولەڭدەر; حات-ولەڭدەر, جۇمباق ايتىستار; باتىلدىق, ليرو-ەپوستىق, تۇرمىس-سالتتىق, عۇرىپتىق جىرلار, جىراۋدىڭ ءوز جىر-داستاندارى.
زەرتتەۋشى ەلميرا جاڭابەرگەن ارال – قازالى ءوڭىرىنىڭ ماقامدارىن ەتنومۋزىكاتانۋ تۇرعىسىنان تالداۋ بولىمىندە بەلگىلى كۇيشى, فولكلورتانۋشى ت.توقجانوۆ ەڭبەكتەرىنە سۇيەنەدى. «جاڭابەرگەن جىراۋدىڭ جىر-كۇيى», «دارىعۇل جىراۋدىڭ جىر-كۇيى», «اۋەلى قىرعا باردىم ءسوز قۇراۋعا» (ماقامى سارى جىراۋ. جاقسان تاڭىربەرگەنوۆ ورىنداۋىندا), «سىر سۇلەيلەرى» (د.جولىمبەتوۆ ورىنداۋىندا ماقامى سارى جىراۋ), «قۇلاق سالىپ, ءسوز تىڭدا» (ماقامى جاڭابەرگەن جىراۋ, ورىنداعان سۇراعان مىرزاەۆ), ء«ار ەلدىڭ بار بۇلب ۇلى» (جاڭابەرگەن جىراۋدىڭ ماقامىمەن) سەكىلدى 18 ماقام-تەرمەنى تالداعان. ماقامداردى تالداۋ بارىسىندا بەلگىلى زەرتتەۋشى, عالىم الما قۇنانباەۆا ەڭبەكتەرىنە سۇيەنەدى.
كىتاپتىڭ قورىتىندى بولىمىندە ەپيكالىق ءداستۇر اتادان بالاعا قالاي جەتكەنى ايتىلىپ, ونى ۇيرەنۋشىلەر بىرنەشە توپقا جىكتەلەدى: ء«بىرىنشى توپ ‒ داۋىسى شامالى, بىراق دىبىستىق بوياۋى جاعىمدى, سالماقتى, اسپاپتى ورتاشا مەڭگەرگەن ورىنداۋشىلار; ەكىنشى توپ ‒ داۋىسى زور, جەلدىرتىپ, اسپاپتى دا وتە جاقسى مەڭگەرگەن ورىنداۋشىلار; ءۇشىنشى توپ ‒ داۋىسى زور, ماقامنىڭ مىنەزىن, سيپاتىن, قۇرىلىمىن تۇسىنەتىن, كاسىبي ساۋاتتى, دومبىرا عانا ەمەس, باسقا دا اسپاپتاردى جاقسى مەڭگەرگەن, سوزگە باي, تىلگە شەشەن, ءارى اقىن, ءارى كومپوزيتور ورىنداۋشىلار; ءتورتىنشى توپ ‒ داۋىسىنىڭ كەڭدىك ولشەمى ورتاشا بولعانىمەن ادەمى, اۋەزدى يىرىمدەرى قۇلاققا جاعىمدى, اسپاپتى شەبەر مەڭگەرگەن, ءوزىنىڭ داۋىسىنا كونەتىن كەز كەلگەن ماقامدى مانەرىنە كەلتىرىپ ايتۋ ارقىلى تىڭداۋشىسىن تەز باۋراپ الاتىن ورىنداۋشىلار», – دەپ قاراستىرادى.
«ارال – قازالى ءوڭىرىنىڭ جىراۋلىق ءداستۇرى» اتتى مونوگرافيا وتاندىق مۋزىكالىق ەپوستانۋ ماسەلەلەرى ىشىندە ىرگەلى زەرتتەۋدىڭ باستاۋى دەپ ايتۋعا بولادى. اۆتوردىڭ تۇجىرىمدارى عىلىمي جانە ورىنداۋشىلىقتا جالعاسىپ, ءارى قاراي جەتىلدىرىلۋى ءتيىس.
ايجان بەردىباي,
قۇرمانعازى اتىنداعى قۇك دوتسەنتى, PhD,
ءابيدىلدا مارتەبە,
قۇرمانعازى اتىنداعى قۇك ماگيسترانتى
