كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
باسپادان بيىل عانا شىققان دراماتۋرگ, رەجيسسەر سايا قاسىمبەكتىڭ «كوك بورىلەرى» كىتابى تۇركىلەر داۋىرىنەن كەڭىرەك سىر شەرتىپ, بەرگى شىڭعىس حان زامانىنا ءبىر-اق تىرەلەدى. شىڭعىس حان جەر بەتىندە شاشىراپ جاتقان تۇركى تايپالارىنىڭ باسىن قوسقانى تاريحتان بەلگىلى. مىناۋ سول تاريحتىڭ ءبىر جۇلگەسىنىڭ كوركەم سۋرەتى سەكىلدى ەلەستەدى. كىتاپ كينو كورىپ وتىرعانداي وقىلادى. بايانداۋى ىقشام, وقيعالارى شاپشاڭ, تابان استىندا قيۋلاسىپ, شاپپا-شاپ وقيعالار ۇستىندە شيەلەنىسىپ, شيراتىپ الىپ كەتە بارادى. ءمان-مازمۇن, قيمىل-قوزعالىس كينودان شىققانداي اسەر قالدىرعانى, ارينە, جاقسى دەگەن پىكىرگە ات بايلاۋعا نەگىز بولسا كەرەك. اڭگىمە شىعارمانىڭ اسەرىندە, ەش اسەر ەتپەسە, وندا ناشار, ءساتسىز ورىندالعانى ەمەس پە؟
اڭگىمە اق قىلىشتىڭ جىرىنان باستالادى. قىلىش كۋلتى تۋرالى اڭىز-ءاپسانا, تاريحي دەرەكتەر سوناۋ اتتى ەدىل (اتيللا) داۋىرىنەن بارىن بىلەمىز. بۇل تۋرالى نەعۇرلىم تەرەڭىرەك قاۋزاپ, قيسىندى دايەكتەر ۇسىنعان ءامىرحان بالقىبەكتىڭ جازبالارى ەسىمىزگە تۇسەدى. سوندىقتان مۇنداعى استىندا وت مازداپ, اۋادا قالقىپ تۇرعان, اق سەمسەردى ۇستاپ تۇرعان قۇدىرەتتى كۇشكە ءبىز دە يلانامىز. مەككەدەگى قاسيەتتى قارا تاس اۋادا قالاي قالقىپ تۇرسا, ءتاڭىرىنىڭ قالاۋىمەن تۇسكەن اق قىلىش تا سولاي تۇرعانىنا شاك كەلتىرمەيمىز. قاي زاماندا سوعىلعانى بەلگىسىز, تۇركىگە ءتاڭىرىنىڭ قيعان سەرتى مە ەكەن, قاسيەتتى قارۋعا تۇركى تايپالارى حاندارىنىڭ قايسىسى قول جەتكىزسە, سول باسىمدىققا يە. ءسىز ەمەس, ءسىزدى قىلىش تاڭدايدى. دۇنيەگە كەلگەنشە ءسىز ەمەس, ءسىزدى تاڭداماي ما تاعدىر؟ سونان سوڭ اڭگىمە باسقا. بۇل دا سونداي حيكمەت دەلىك.
سول اق قىلىشتان ءۇمىتتى تۇركىنىڭ ءتورت قۇبىلاسىنداي ءتورت ەل: التاي باۋىرىنداعى ورمان جۇرتى – تەلە تايپاسىنىڭ, ءسىبىر جۇرتىنىڭ, تۇران دالاسى ەلىنىڭ, قۇبا ءشول حالقىنىڭ حاندارى باقتارىن سىنايدى. مۇنىڭ ءبارى ءبىرتۇتاس تۇركى ەلدەرى – ءتورت حاندىق. جايشىلىقتا باسەكە, باس ارازدىعى بولعانىمەن, ۇرانى ءبىر: «تورتكۇل دۇنيەنى تۇركى بالاسى تابىندىرادى!» دەگەن. بۇل سول كەزدەن, ءتىپتى ساق, عۇن زامانىنان تۇركىلەر بولىپ قالىپتاسقالى كوتەرىلگەن ۇران دەپ ۇعارسىز. ءالى كۇنگە ءتامام تۇركىنىڭ ۇرانى ءبىر. جەر جارالىپ, سۋ اققالى دۇنيە تۇركىلەر جانە تۇركى ەمەستەر بولىپ بولىنگەنىن دە ايگىلەپ كەلەدى ءبىزدىڭ كونە ادەبي مۇرالار. ول ۇران قازىر دە ۇمىتىلعان جوق. شىڭعىس حان كوتەرگەن ۇران دا وسى: «تورتكۇل دۇنيەنى تۇركى بالاسى تابىندىرادى»!
اۋاعا ىلىنگەن قىلىش تەلە تايپاسىنىڭ حانى پازىراقتا قالادى. ارقار باتىردى كيە تۇتىپ, ارۋاق شاقىرعان تەلە جۇرتى التىن-كۇمىس, تەمىر قورىتۋدىڭ ەڭ وزىق ۇلگىسىن بىلەتىن ەل. جاۋىنگەرلەرىمەن عانا ەمەس, ونەرتاپقىش, ۇستالارىمەن اتى شىققان حالىق. سولاي بولعان سوڭ, ارينە, جاۋى دا كوپ, باسىندا داۋى دا كوپ. باستى قارسىلاسى قوڭسىلاس قىتاي حالقى بولعان سوڭ نە سۇرايسىز؟! قاپتاعان قالىڭ قۇرتتاي قىتايمەن سوعىسا بەرۋدەن گورى قىز الىسىپ, قىز بەرىسىپ, ەكى ارانى بەيبىت جاعدايدا ۇستاعان ابزال. الايدا وعان وزدەرىن «اسپان استى ەلى» سانايتىن قىتاي كونە مە؟ «تابعاشتاردى بەيبىت كورشى رەتىندە ۇستاپ, ەلۋ جىلدا ءبىر رەت شاۋىپ وتىرۋ كەرەك» دەگەن سىڭايداعى ءسوزدى تۇركى بەكتەرى تاسقا قاشاپ جازىپ كەتكەنىن كەزىندە تالاسبەك اسەمقۇلوۆتان وقىعانبىز. دەمەك سول زاماننىڭ بەلگىلەرى تۇبەگەيلى جويىلىپ كەتپەگەن. بۇل ەلمەن باس قاتىرماعان جۇرت از. پازىراق بيلەگەن تەلە جۇرتىنا دا سولاي, قىزىڭدى بەرمەدىڭ دەپ قىتاي سوعىس اشادى. تۇركى جۇرتىنىڭ ءتورت بىردەي حاندىعى تىزە قوسىپ قارسى العاندا, ارينە, قارا قىتاي ويسىراي جەڭىلەدى. تۇركىنىڭ باتىرى ۇلاعان قىتايلىق ايداھارمەن جەكپە-جەككە شىققاندا, ارقار باتىر ارۋاعى كومەككە كەلىپ, جەڭەدى. شىعارمادا ارۋاق شاقىرۋ, تىلسىمنان ءتىل تارتقان باقسىلىق سىندى جوعارعى الەممەن بايلانىستى عاجايىپتار كەڭىنەن سۋرەتتەلەدى. جانە سەنىمدى سۋرەتتەلىپ, تىرىلەرمەن قاتار جۇرەدى. مۇنداي كەرەمەتتى ءبىز بىلتىرلارى جارىق كورگەن اسقار التايدىڭ «بىلعارى تابىت» رومانىنان دا مولىنان كەزىكتىرگەنبىز. ءتىپتى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «اق كەمەسىنىڭ» دە وزەگىندە تۇركى جۇرتىنىڭ ءبىر بۇتاعى قىرعىز ەلىنە كەڭىنەن تاراعان بۇعى تۋرالى اڭىزدىڭ نەگىزى جاتىر. ەڭ ەجەلگى جازۋلارعا سانالاتىن تاستاعى تاڭبالارداعى بۇعى-مارال, ماڭعاز ارقارلار, سونىڭ اينالاسىن اربامەن قورشاعان ادامدار تەگىن سالىنباعان شىعار. سول سياقتى, «كوك بورىلەرى» كىتابىنداعى تەلە تايپاسىنىڭ كيەسى اي ءمۇيىزدى ارقار!
باسىنان نەبىر اۋىرتپالىقتاردى وتكەرىپ, جەڭە بىلگەن تەلە تايپاسى شىڭعىس قاعان زامانىنا تەلەڭگىت اتاۋىمەن جەتەدى. تەمىر ءوندىرىسىنىڭ ۇستاسى تەلەڭگىت تايپاسىنىڭ شىڭعىس حان داۋىرىندەگى جالپى اتاۋى – ورمان ەلى. جوشى ورمان ەلدەرىن سوعىسسىز بەيبىت جولمەن باعىندىرعانى تاريحتان ءمالىم. تۇتاس تۇركىگە جاتتىعى جوعىن مويىنداپ سوعىسسىز بەرىلگەنى – ءبىر, سول ەكى ارادا قىتايمەن سوعىستاعى ەرەن ەرلىگى مەن جانقيارلىق جاۋىنگەرلىگى – ەكى, قارۋ-جاراق وندىرەتىن تەمىر ىسىنە جەتىكتىگى – ءۇش, وسىنداي ارتىقشىلىقتارى ءۇشىن ۇلى قاعان تەلەڭگىت تايپالارىن قاسىنا الىپ, جاقىن تۇتادى. بالكىم, تولەڭگىت اتى وشپەگەن قازىرگى قازاقتاردىڭ ءبىر قاۋىم ەلى شىعار, كىم ءبىلىپتى. كوركەم شىعارما اسىرەلى شىندىققا قۇرىلادى. ءسوز باسىندا تۇركى داۋىرىنە ءتان تاريحتىڭ ءبىر جۇلگەسىنىڭ كوركەم سۋرەتى سەكىلدى ەلەستەدى دەگەنبىز. ماعجان اقىن «تۇرانعا جەر جۇزىندە جەر جەتكەن بە؟ تۇرىككە ادامزاتتا ەل جەتكەن بە؟» دەگەندەي, تۇتاس تۇركى ءداۋىرىن كوركەم تۋىندىعا اينالدىرا الساق, قانە؟!
