بۇگىنگى اقپارات زامانىندا ادامدار قوعامدا بولىپ جاتقان كەز كەلگەن جاعدايدى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, سونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك جەلىلەردەن ءبىلىپ وتىرادى. ال اقپاراتتى قوعامنىڭ قالاي قابىلداۋى سول ماتەريالدىڭ جاريالانۋ سيپاتىنا بايلانىستى. زەرتتەۋلەر مەن ساراپشىلار پىكىرى كورسەتكەندەي, بەلگىلى ءبىر ماسەلەنىڭ زياندى تۇسى بولماسا دا, ونىڭ باق-تا جاريالاۋىنداعى كەيبىر ۇردىستەر قوعامعا ءوز زالالىن تيگىزۋى مۇمكىن. بۇل قالام ۇستاعان قاۋىمنان بالالار اراسىنداعى سۋيتسيد, كيبەربۋللينگ سەكىلدى تاقىرىپتاردى جازۋدا اسا ساقتىقتى تالاپ ەتەدى.
«الەمدەگى مەديا جانە كوممۋنيكاتسيا سالاسىنىڭ جەتەكشى ماماندارى الەۋمەتتىك تاقىرىپتاردى قوعامعا قاۋىپسىز جاريالاۋ قاعيداتتارىن ازىرلەۋ بويىنشا بىرلەسىپ جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. ويتكەنى باق سۋيتسيد, بۋللينگ جانە جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق سەكىلدى بالالارعا قاتىستى تاقىرىپتاردى كوتەرۋ ارقىلى الەۋمەتتىك كوزقاراس پەن تۇسىنىك قالىپتاستىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بۇل نۇسقاۋلىق ماسەلەنى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر قۇقىعىن بۇزباستان ادەپ نورمالارى مەن قوعامدىق مۇددەگە سايكەس كەلەتىندەي سىپايى جەتكىزۋگە باعىتتالعان قاعيداتتاردى قامتيدى جانە ۇسىنىمدىق سيپاتتا», دەلىنگەن اقدم سايتىندا جاريالانعان قۇجاتتا.
جۋرناليستەرگە, بلوگەرلەرگە, باق وكىلدەرىنە جانە وسى ماسەلە تۋرالى ماتەريال دايىندايتىن ماماندارعا ارنالعان نۇسقاۋلىق «قوعام نەنى بىلۋگە ءتيىس؟» دەگەن بولىممەن اشىلعان. جالپى, ءبىز بۋللينگ دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلەمىز بە؟ ول اسىرەسە جاس بالالار اراسىندا ءجيى كەزدەسەتىن جاعداي, ياعني بەلگىلى ءبىر بالانى مازاقتاۋ, قورقىتۋ, ۇركىتۋ, كەلەمەجدەۋ, ورتادان شەتتەتۋ سەكىلدى ارەكەتتەر. ال كيبەربۋللينگ – وسى ارەكەتتەردىڭ تسيفرلىق تەحنولوگيالار كومەگىمەن جاسالۋى. ول كوپ ادامدار ويلايتىنداي كەڭىنەن تارالماسا دا, قازىر ءاربىر بالانىڭ قولىنا تەلەفون ۇستايتىنىن ەسكەرسەك, كەز كەلگەن جەتكىنشەك وسىنداي كەلەڭسىز جايتتارعا ۇشىراۋى عاجاپ ەمەس. «بۋللينگ – سۋيتسيدكە سەبەپ بولمايدى, بىراق سوعان اپاراتىن كوپ فاكتوردىڭ ءبىرى», دەلىنگەن نۇسقاۋلىقتا.
ال سۋيتسيد – قازىرگى قوعامدا كەڭ تاراماسا دا, كوپ ايتىلىپ جۇرگەن قۇبىلىس. اسىرەسە بالالار اراسىندا دوستارىمەن, عاشىعىمەن نەمەسە اتا-اناسىمەن بولعان كىشىگىرىم كيكىلجىڭدى كوتەرە الماي ءوز-وزىنە قول جۇمساۋعا شەشىم قابىلدايتىندار بار. نۇسقاۋلىقتا بالانىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ نەمەسە سوعان ارەكەت ەتۋ قاۋپىن ارتتىراتىن كوپتەگەن سترەسستىك فاكتور بار ەكەنى, دەگەنمەن كەيدە بالالاردىڭ ءوز دەنەسىنە قاساقانا زاقىم كەلتىرۋى مىندەتتى تۇردە سۋيتسيدتىك ويدىڭ بولۋىن بىلدىرمەيتىنى ايتىلادى. جۋرناليستەر قاۋىمى ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ فاكتىلەرى تۋرالى اقپارات نەمەسە ماتەريال جازعاندا وسى ماسەلەنى دە ويدا ۇستاعانى ابزال.
«بالالار جىنىستىق زورلىق-زومبىلىقتى كوبىنە تانىس ادامدارىنان كورەدى. جىنىستىق زورلىق-زومبىلىقتى باسىنان وتكىزگەن بالالاردا الەۋمەتتىك جانە ەموتسيالىق ماسەلەلەردىڭ دامۋ قاۋپى جوعارى. بۇل قاۋىپتى مىنەز-ق ۇلىق (مىسالى ەسىرتكى مەن الكوگولدى قولدانۋ) پەن سۋيتسيدكە دەگەن بەيىمدىلىككە اپارۋى مۇمكىن. كەيبىر الدىن الۋ شارالارى مەن ستراتەگيالار ءتيىمدى, بىراق عالىمدار بۇل ماسەلەلەردى زەرتتەۋدى توقتاتقان جوق», دەلىنگەن نۇسقاۋلىقتا.
قۇجاتتا جۋرناليستەرگە ارنالعان جالپى قاعيداتتار مەن ۇسىنىمدار بەرىلگەن. اتاپ ايتقاندا, كەز كەلگەن جاعدايدا ءاربىر ادامنىڭ قادىر-قاسيەتى مەن قۇقىعىنا قۇرمەتپەن قاراۋ, جەكە ءومىرى مەن قۇپيالارىنا قول سۇقپاۋ, بالالارعا, جاسوسپىرىمدەرگە جانە ولاردىڭ جاقىندارىنا قاۋىپ توندىرەتىن وقيعانى نەمەسە سۋرەتتى جاريالاماۋ, بەينەماتەريالداردا جاعىمدى نەمەسە جاعىمسىز تاپتاۋرىنداردى قولدانۋدان اۋلاق بولۋ, بالالار تاقىرىبىن كوتەرۋ بارىسىندا ساق بولۋدى كوزدەيتىن قاعيداتتار, سونداي-اق جاريالايتىن ماتەريال دەرەكتەرىن سەنىمدى دەرەككوزدەردەن عانا الۋ, وقيعا تۋرالى تولىققاندى مالىمەتتەرگە قانىق بولۋ, ونى قاۋىپسىز ينكليۋزيۆ تىلدە جەتكىزۋ, كومەك الۋ مەن قولداۋ ءۇشىن قايدا بارۋ كەرەكتىگى تۋرالى اقپاراتتى قوسۋ سىندى جالپى ۇسىنىمدار كورىنىس تاپقان.
نۇسقاۋلىقتى قۇراستىرۋشىلار «بۋللينگتى جاريالاۋ بويىنشا قاعيداتتار مەن كەڭەستەر» بولىمىندە جۋرناليستەر مەن باسقا دا كونتەنت جاساۋشىلارعا ءوز جاريالانىمدارى ارقىلى قوعامعا جالعان اقپارات تاراتۋ پايدادان گورى زيان كەلتىرۋ قاۋپى بار ەكەنىن ەسكەرتەدى. «بۇل كۇردەلى ماسەلە تۋرالى سىزدە فاكتىلەر بويىنشا كەڭەس بەرەتىن ساراپشىنى تابىڭىز. باسقا دەرەككوزدەر (مەكتەپ ديرەكتورى, مۇعالىمدەر, مەكتەپ كەڭەسشىلەرى, اتا-انالار, وقۋشىلار) ءوز تاجىريبەلەرىمەن ءبولىسۋ ارقىلى ماقالاڭىزدى ودان ءارى تولىقتىرا الادى. رەسمي ستاتيستيكا مەن زەرتتەۋلەرگە نەگىزدەلگەن فاكتىلەردى قولدانىڭىز. ينتەرنەتتە قۋدالاۋ تۋرالى كوپتەگەن جالعان مالىمەت بار. مەكتەپ اكىمشىلىگىنىڭ رۇقساتىنسىز بالاعا جاقىنداماڭىز جانە سۋرەتكە تۇسىرمەڭىز. 16 جاسقا تولماعان بالالار قامقورشى اتا-اناسىنىڭ نەمەسە باسقا جاۋاپتى ەرەسەك ادامنىڭ كەلىسىمىنسىز سۇحبات بەرمەۋى نەمەسە سۋرەتكە تۇسپەۋگە ءتيىس», دەگەن نۇسقاۋلار بەرىلەدى.
بۇدان بولەك, بۋللينگ جاسادى دەپ ايىپتالعاندارمەن بىرگە وقيعاعا قاتىستى بارلىق اداممەن سويلەسۋگە تىرىسۋ, فاكتىلەردى تولىق كورسەتۋ جانە بۋللينگ ادامداردىڭ ءومىرى مەن سەزىمىنە اسەر ەتەتىنىن ەستە ساقتاۋ قاجەتتىگى ايتىلادى.
جۋرناليستەر مۇنداي جابىرلەۋ ءتۇرىنىڭ الدىن الۋ تۋرالى ءوز اۋديتورياسىنا قاراي تاجىريبەلىك كەڭەستەر بەرگەنى ءجون. «جالپى كەڭەستەردىڭ (مىسالى «بالالارىڭىزعا قولداۋ كورسەتىڭىز») نەمەسە زاڭناما ارقىلى الدىن الۋعا نازار اۋدارۋدىڭ ورنىنا, اۋديتوريا ىستەي الاتىن ناقتى ارەكەتتەردى ۇسىنعانى ءجون», دەيدى نۇسقاۋلىقتى جاساۋشىلار. سونىمەن قاتار بۋللينگتىڭ الدىن الۋ بويىنشا ءساتتى باستامالاردى اتاپ كورسەتۋ, وسى سالاسىنداعى جاڭا زەرتتەۋلەردى قاراۋ, ارنايى رەسۋرستاردى كورسەتۋ سىندى ەسكەرتپەلەر بەرىلگەن.
ء«سۋيتسيدتى جاريالاۋ بويىنشا قاعيداتتار مەن كەڭەستەر» بولىمىندە بۇل تاقىرىپتى نەعۇرلىم ەلەۋسىز تۇردە جارىققا شىعارسا, سوعۇرلىم جاقسى ەكەنى, ياعني قوعامدىق ءدۇمپۋ تۋدىرماۋ كەرەكتىگى ايتىلادى. «جالپىلاما اقپارات, نازار اۋدارتپايتىن تاقىرىپ, ءجيى كيلىكپەۋ. جۋرناليستەر جاعدايدى جاقسارتا الماۋى مۇمكىن, بىراق جاعدايدى ناشارلاتپاۋعا تىرىسۋ كەرەك», دەيدى ماماندار.
ء«وز-وزىنە قول جۇمساۋ تۋرالى حابار تاراتقاندا قىلمىس جاساۋ ءتاسىلى مەن ورنى تۋرالى مالىمەتتى بارىنشا از ايتۋ ماڭىزدى. ءوز-وزىنە قول جۇمساۋدىڭ ادەتتەن تىس جانە جاڭا ءادىسى تۋرالى ناقتى مالىمەتتەردى قولدانباڭىز. ەگەر ءادىستى اتاپ ءوتۋ ماڭىزدى بولسا, ءتۇرى مەن مولشەرىن ەگجەي-تەگجەيلى ايتۋدىڭ ورنىنا جالپىلاما سيپاتتاڭىز. ەگەر ورىنعا قاتىستى بولسا, ونى دا ناقتى كورسەتۋدىڭ ورنىنا «جاقىن ساياباقتا» دەگەن سەكىلدى جالپىلاما بەرىڭىز» دەلىنگەن. بۇدان بولەك, بالالارعا قاتىستى جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق ماسەلەسىن جاريالاۋ قاعيداتتارى مەن كەڭەستەرى دە ەگجەي-تەگجەي جازىلعان.
جۋرناليستەرگە ارنالعان نۇسقاۋلىقتىڭ ماڭىزدى ءبولىمى – «الەۋمەتتىك جەلى جانە ويىن-ساۋىق مەديا كونتەنتى». بۇل جەردە ويىن-ساۋىق مەديادا بۋللينگ نەمەسە ءسۋيتسيدتى كورسەتۋ وسال اۋديتورياعا, ياعني بالالارعا اسەر ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن, بۇل ستيگمانىڭ ودان ءارى ۇلعايۋىنا اكەلەتىنىن ايتادى.
«كورىنىس وسال توپتارعا (اۋديتوريا) زيان با؟ بۇل وقيعا بۋللينگكە ۇشىراعان نەمەسە ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ ارقىلى جاقىنىنان ايىرىلعان, اگرەسسياعا جانە سۋيتسيدتىك ويلارعا بەيىم ادامدارعا اسەر ەتە مە؟ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ ارەكەتى مەن ءادىسى كورسەتىلۋى كەرەك پە؟ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ بەينەسى ماسەلەنىڭ شەشىمى رەتىندە قاتە ءتۇسىندىرىلۋى مۇمكىن بە؟
قۋدالانۋ نەمەسە سۋيتسيد كورىنىسى ءتۇرلى قاۋىمداستىق, مادەنيەت جانە جاس توپتارىندا (اسىرەسە بالالاردا) قالاي قابىلدايتىنى ەسكەرىلدى مە؟ ءسىزدىڭ كونتەنتىڭىز سەكس-تۋريزم, پورنوگرافيا نەمەسە بالالاردى پايدالانۋدىڭ كەز كەلگەن ءتۇرىن اسپەتتەي مە؟ ءسىز ونىڭ جىنىستىق سيپاتتاعى ماتەريالدار نەمەسە سەكسۋالدىق قىزمەتتەردى جارنامالايتىن ماتەريالدار ءمان-ماتىنىندە بولمايتىنىنا كوز جەتكىزدىڭىز بە؟ قۇجاتتاما سۇراقتاردى نازارعا الۋ كەرەكتىگى ەسكەرتىلگەن.
بۇل نۇسقاۋلىقتى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن «قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى» كەاق «MediaLab» ورتالىعى بالالار ماسەلەسىن قاۋىپسىز جاريالاۋ جونىندە مەديا قاۋىمداستىققا ارنالعان حالىقارالىق ستاندارتتار مەن قاعيداتتار نەگىزىندە ازىرلەگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. سونداي-اق وسى ماسەلەلەردى جان-جاقتى زەرتتەۋ ءۇشىن ينتەرنەت رەسۋرستار ءتىزىمى بەرىلگەن.
