سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
جالپى, باق مەديا ەتيكا تالابىن ساقتاپ, وتباسى قۇندىلىقتارىن دۇرىس دارىپتەپ ءجۇر مە؟ القالى جيىندا باس قوسقان ساراپشىلار وسى سۇراق توڭىرەگىندە وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
«Qazaqstan» – ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تارايتىن, كەڭ اۋديتوريانى قامتىپ وتىرعان تەلەارنالاردىڭ ءبىرى. «قازاقستان» رترك» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەركىن مۇحامەدجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق ارنا رەداكتسياسى وتباسى قۇندىلىقتارىن دارىپتەۋگە, سونىڭ ىشىندە بالالار قۇقىقتارىن ساقتاۋعا ءجىتى ءمان بەرەدى.
ء«بىر عانا مىسال ايتايىن. اقتاۋداعى ءبىر وتاعاسىنىڭ بالالارىنا كورسەتكەن قورلىعىن كوپتەگەن اقپارات قۇرالى جاڭالىق رەتىندە بەردى. ال ءبىز بۇل وقيعانى مۇلدەم ەكراننان كورسەتپەيمىز دەپ شەشتىك. نەگە؟ ويتكەنى اقپاراتتىڭ ارعى جاعىندا جاتقان جانتۇرشىگەرلىك وقيعا بالالاردىڭ دا, جالپى قوعامنىڭ دا پسيحولوگياسىنا اسەر ەتەتىنىن جاقسى تۇسىندىك. قازىر ۇلتتىق ارنادا «قازاقستان داۋىسى» بالالار جوباسى ءوتىپ جاتىر. ەل كولەمىندە ءوتىپ جاتقاندىقتان سايىسقا قاتىسۋشىلار سانى دا وتە كوپ. وسى جەردە بالالاردىڭ جەكە قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسى تۋىندايدى. ءار بالانىڭ قاسىندا مىندەتتى تۇردە اتا-اناسى نەمەسە جەتەكشىسى, تالىمگەرى بولۋىنا اسا ءمان بەرىپ وتىرمىز.
كورپوراتسيا قۇرامىنداعى «Balapan» تەلەارناسىندا كورسەتىلەتىن ءار باعدارلامانىڭ ستسەناريى دە مۇقيات تەكسەرىلەدى. باعدارلامادا بالالاردىڭ پسيحولوگياسىنا اسەر ەتەتىن بۋللينگتىڭ بولماۋىن, اتا-اناعا قۇرمەتسىزدىك بايقالاتىن, ۇستاز بەينەسىنىڭ بالادان تومەن تۇراتىن كورىنىستەردىڭ كەتىپ قالماۋىن ءجىتى نازاردا ۇستايمىز. پروداكشن كومپانيالارعا قوياتىن ەڭ باستى تالابىمىز – ولار ۇسىنعان ونىمدە اتا-انا وبرازى بيىك, بالانىڭ اتا-اناعا دەگەن قۇرمەتى شەكسىز جانە اتا-انالار تاراپىنان بالاعا قاتىناستىڭ مەنتاليتەتىمىزگە ساي بولۋى ەسكەرىلۋى كەرەك», دەدى ەركىن مۇحامەدجانوۆ.
جيىندا ءسوز العان «Atameken Business» تەلەارناسىنىڭ ديرەكتورى قانات ساحاريانوۆ بالالار ءسۋيتسيدىن جاڭالىق قىلىپ جاريالاۋ دۇرىس ەمەس ەكەنىن العا تارتتى. «وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن جاسوسپىرىمدەردى ءوز-وزىنە قول جۇمساۋعا يتەرمەلەيتىن «كوك كيت» پايدا بولدى. اسىرەسە الەۋمەتتىك جەلىدە جىلدام تاراعان ويىن تەز ارادا بۇعاتتالعانىمەن, 1 ايدىڭ ىشىندە بىرنەشە ءجاسوسپىرىم سۋيتسيد جاسادى. مەن ول كەزدە كتك تەلەارناسىندا جۇمىس ىستەيمىن, بۇل وقيعانى ەفيردەن كورسەتۋگە مۇلدەم تىيىم سالدىم. مۇنداي وقيعالاردان رەيتينگ جاساۋعا بولمايدى. ارينە, ءبىز ەركىن قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز, سوندىقتان مۇنداي وقيعالاردى وگىز دە ولمەيتىن, اربا دا سىنبايتىنداي ەتىپ جاريالاۋدىڭ جولدارىن قاراستىردىق. وندا بالالاردىڭ, جاسوسپىرىمدەردىڭ سانا-سەزىمىنە اسەر ەتپەي, ولاردى قۇقىق بۇزۋشىلىق, ونىڭ ارعى جاعىندا سۋيتسيدكە اپارمايتىنداي ەتىپ كورسەتۋ قاجەتتىگى باستى نازارعا الىندى», دەدى قانات ساحاريانوۆ.
ال ىشكى ىستەر مينيسترلىگى اكىمشىلىك پوليتسيا دەپارتامەنتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى رەنات زۋلحايروۆ باق-تا ادامي قاسيەتتەر, وتباسى قۇندىلىقتارى, ونىڭ ىشىندە مورالدىق, رۋحاني قۇندىلىقتاردى دارىپتەيتىن دۇنيەلەر از جاريالاناتىنىن ايتادى. ەسەسىنە وتباسىندا جانجال تۋىنداپ, زورلىق-زومبىلىق بولعان كەزدە, قۇقىق قورعاۋ وكىلدەرىنىڭ تەرگەۋ قۇپياسىن ساقتاپ, جاريا ەتىلمەيتىن اقپاراتتاردى تاراتپاعان كەزدەرى ولاردىڭ وزدەرىن كىنالاپ شىعاتىن وقيعالار ءجيى ورىن الاتىنىن دا قىنجىلا جەتكىزدى.
«ماسەلەن, ءبىر وتباسىندا زورلىق-زومبىلىق فاكتىسى بولىپ, وسىعان بايلانىستى اقپارات بەرەتىن بولساق, تەك جالپى وقيعانى عانا بايانداۋعا تۋرا كەلەدى. تەرگەۋ قۇپيالىعى دەگەن بار, قانشا جەردەن قۇقىق بۇزۋشىلىققا تاپ بولسا دا وتباسىنا, ونىڭ مۇشەلەرىنە زيانى تيمەۋ قاجەت. وسى تۇستا باق وكىلدەرىمەن تۇسىنىسپەي قالاتىن كەزدەرىمىز ءجيى بولادى. قازىر ادامدارعا رۋحاني بايلىق جەتىسپەيدى, ماسەلەن وتباسىندا اكەلەردىڭ, ۇلكەننىڭ كىشىگە, ءالدىنىڭ السىزگە كورسەتكەن قورلىعى ولاردىڭ ادامي قاسيەتى مەن رۋحاني جۇتاڭدىعىنان تۋىندايدى. سوندىقتان باق-تا قۇندىلىقتاردى كوپ ناسيحاتتاۋ كەرەك», دەدى ءىىم وكىلى.
«Amanat» پارتياسى جانىنداعى وتباسى جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ جونىندەگى وڭىرلىك كەڭەستىڭ توراعاسى, «قاسيەتتى جول» قورىنىڭ قۇرىلتايشىسى دينارا زاكيەۆا قوعامدا وتباسىلىق قۇندىلىقتاردىڭ قالىپتاسۋى يدەولوگيالىق جۇمىسپەن قاتار ءار شاڭىراقتىڭ ءال-اۋقاتىنا دا بايلانىستى دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى.
«وتباسىلارعا كوبىنە قولدانىستاعى مەملەكەتتىك باعدارلامالارمەن دە كومەكتەسۋگە, قيىن جاعدايدان شىعارۋعا بولادى. الايدا كوپتەگەن مەملەكەتتىك باعدارلاما قاراپايىم حالىققا جەتىپ جاتقان جوق. ءبىز بۇعان 3 جىل بويى وڭىرلەرگە بارىپ, 286 ەلدى مەكەندى ارالاعاندا كوز جەتكىزدىك. قازىرگى تاڭدا ايماقتارداعى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ىشىندە وتباسىلارعا جاۋاپتى ءبولىم نە باسقارما جوق. سونداي-اق ينفراقۇرىلىم جەتىسپەيدى. قازىر تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىنا ارنالعان داعدارىس ورتالىقتارى الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەپ جاتىر, وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارى دا بار. بۇلاردىڭ ءبارى ءبىر جۇيەدە بولۋعا ءتيىس. بۇگىندە ەلىمىز بويىنشا تەك 47 وتباسىن قولداۋ ورتالىعى بار. بىلتىر 38 ورتالىقتى اشۋ ءۇشىن قۇزىرلى مينيسترلىك, ايماقتارمەن جۇمىس ىستەدىك. بىراق بۇل دا جەتكىلىكسىز. مىسالى, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 5 اۋدان جانە 2 قالاعا 2 وتباسىن قولداۋ ورتالىعى عانا بار. ال تۇركىستان وبلىسىنداعى 14 اۋداندا – 2 ملن حالىققا تەك 2 وتباسىن قولداۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەپ تۇر. ەكەۋى دە تۇركىستان قالاسىندا», دەگەن دينارا زاكيەۆا بىرنەشە ماسەلەنى سانامالاپ ءوتتى.
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە 6 ملن 700 مىڭ وتباسىنىڭ جارتىسى كومەككە مۇقتاج. اتاپ ايتقاندا, 1 ملن 145 مىڭ وتباسى داعدارىس جاعدايىندا, 1 ملن 600 مىڭ وتباسى قيىن شۇعىل جاعدايدا تۇرىپ جاتىر. ال «وتباسىلاردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىنىڭ شەشىلمەۋى كوپتەگەن قايعىلى وقيعاعا, قيىن جاعدايعا اكەلىپ, وتباسىلىق قۇندىلىقتارعا تەرىس اسەر ەتىپ وتىر», دەيدى ماماندار. ماسەلەن, جىل سايىن 4 مىڭنان استام بالا بالالار ءۇيى مەن بەيىمدەۋ ورتالىقتارىنا تۇسەدى. جىلىنا بالالارعا قاتىستى 2 مىڭعا جۋىق قىلمىس جاسالادى. بۇل – كۇن سايىن 6 بالا زارداپ شەگىپ وتىر دەگەن ءسوز. ال ءبىر كۇندە 342 ادام وتباسى-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا ۇشىرايدى.
