سۋرەتتى تۇسىرگەن يۋري بەككەر, ماقسات قۇسايىنوۆ
قۇرىلتايدىڭ كۇن ءتارتىبى بويىنشا قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ جاڭا مۇشەلەرى سايلاندى. ولار جابىق داۋىس بەرۋ ناتيجەسىمەن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما توراعالىعىنا قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, جازۋشى, باسپاگەر مەرەكە قۇلكەنوۆتى سايلادى.
القالى باس قوسۋ سوڭعى بەس جىل ىشىندە ومىردەن وزعان قالامگەرلەردى ەسكە الۋمەن باستالىپ, ارۋاقتار رۋحىنا تاعزىم ەتىلدى.
حVI جازۋشىلار قۇرىلتايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سەزد دەلەگاتتارىنا جولداعان ارنايى قۇتتىقتاۋ ءسوزىن جيىنعا قاتىسقان اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى دارحان قىدىرالى وقىپ بەردى.
«جازۋشىلار وداعى – قازاق رۋحانياتىنىڭ قارا شاڭىراعى, ۇلت زيالىلارىنىڭ باسىن قوسقان بىرەگەي قۇرىلىم. شىن مانىندە, قازىرگى زامانعى قازاق ادەبيەتىندەگى قالامگەرلەرىمىز بەن قاسيەتتى ورداسىن بولە-جارا قاراۋ مۇمكىن ەمەس. عاسىرعا جۋىق تاريحى بار ۇيىمدا ءتول مادەنيەتىمىزدىڭ دامۋىنا ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەن ءبىرتۋار تۇلعالارىمىزدىڭ ءىزى قالعان. جاڭا تولقىن سول ۇلىلارىمىزدىڭ ۇلاعاتتى جولىن لايىقتى جالعاستىرىپ كەلەدى.
ادەبيەت – ۇلتتىڭ ايناسى. وندا حالقىمىزدىڭ بۇكىل بولمىسى, جان دۇنيەسى تۇگەل توعىسقان. كوركەمسوز تاريحى جادى مەن رۋحاني قۇندىلىقتارىن ساقتاۋعا ءارى ساناسى سەرگەك ۇرپاق تاربيەلەۋگە تىكەلەي ىقپال ەتەدى. ۇلتىمىز وركەندەۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن, ونىڭ مادەنيەتى دامۋى كەرەك. ءتول ادەبيەتىمىزدى زامان تالابىنا ساي جاڭعىرتىپ, كوكجيەگىن كەڭەيتە ءتۇسۋ ماڭىزدى مىندەت. وسى ورايدا ادامزاتتى بىرىكتىرۋگە ىقپال ەتكەن كەسەك تۋىندىلاردىڭ قاجەت ەكەنى ءسوزسىز. ونداي شىعارمالاردى دۇنيەگە اكەلۋگە اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ قارىم-قابىلەتى ابدەن جەتەدى دەپ ويلايمىن. قالام – كيەلى قۇندىلىق. ءسوز قۇدىرەتى حالىقتى ىدىراتا دا, بىرىكتىرە دە الادى. ءبىز قازىرگى جاھاندانۋ داۋىرىندە وزگە وركەنيەتتەرگە جۇتىلىپ كەتپەي, ەگەمەن ەل ءارى دەربەس ۇلت رەتىندە ساقتالۋدىڭ قامىن ويلاۋىمىز كەرەك. سوندىقتان بارشا قالامگەرلەرىمىزدىڭ بىرلىكتى تۋ ەتىپ, ەل مۇددەسى جولىندا ۇلتتى ۇيىستىرۋعا ادال قىزمەت ەتۋى وتە ماڭىزدى. بۇگىنگى القالى جيىندا سالماقتى وي, ساليقالى پىكىر ايتىلىپ, ءسوز زەرگەرلەرىنىڭ شىعارماشىلىعىنا تىڭ سەرپىن بەرەتىن جاڭا ۇردىستەرگە جول اشىلادى دەپ سەنەمىن» دەپ جازىلعان قۇتتىقتاۋ حاتتا.
قالامگەر قاۋىمعا پرەزيدەنتىمىز ارتىپ وتىرعان جاۋاپكەرشىلىك جۇگى مەن جوعارى باعاسىن جەتكىزگەن دارحان قىدىرالى «قاسيەتتى قارا شاڭىراقتىڭ تورىندە توبەدەي بولىپ وتىرعان تۇلعالاردان تاربيە الىپ, ونەگىسىن كورىپ وستىك» دەپ باستادى اڭگىمەنىڭ القيسساسىن. ءارى ادەبيەتتىڭ ادەپتەن باستالاتىنىن, تاۋلسىزدىك العاندا قازاق رۋحانياتىنىڭ جوقشىسى رەتىندە ەلدىڭ ەڭسەسىن تىكتەۋگە ەسەلى ەڭبەك ەتكەن قالامگەرلەردىڭ كۇرمەۋى قيىن كۇردەلى كەزەڭدەگى حالىققا قالتقىسىز قىزمەتىنە ايرىقشا توقتالدى. بۇگىندە ارامىزدا جوق اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ ورتاسى ويسىراپ قالعانىنا قارماستان, وداقتىڭ ناتيجەلى جۇمىسى جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. ەۋرازيا جازۋشىلارىنىڭ باسىن قوسۋداعى, ادەبيەتكە جاڭا بۋىن اكەلىپ, پاندەميا كەزىندە دە جازۋشىلارعا تىرەك بولا بىلگەن قارا شاڭىراقتا ءارى قاراي دا قالامگەرلەر پاراساتىن ايقىنداپ ۇلگى ەتەتىن تالاي يگى ىستەردىڭ اتقارىلاتىندىعىنا سەنىم ءبىلدىردى.
قۇرىلتايعا ۇكىلى ءۇمىتىن ارقالاي كەلگەن قالامگەر قاۋىم وسى بەس جىلدىقتا جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما توراعاسى قىزمەتىن اتقارعان, اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ۇلىقبەك ەسداۋلەتتىڭ ەسەبىن تىڭدادى.
ءجۇز جىلعا جۋىق تاريحى بار قازاقستان جازۋشىلار وداعى ەلىمىزدىڭ قوعامدىق, ساياسي ومىرىنە بەلسەنە ارالاسىپ كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا 963 مۇشەسى بار وداقتىڭ ەل وڭىرلەرىندە 19 فيليالى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. وسى ورايدا وداقتى 2018 جىلدان بەرى باسقارىپ كەلە جاتقان اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەت تۇركى دۇنيەسى جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى بولىپ تاعايىندالۋىنا بايلانىستى سايلاۋعا تۇسپەيتىنىن مالىمدەدى. «قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسشىلىعىنان كەتكەنىممەن, وداق مۇشەلىگىنەن, ادەبيەتتەن كەتىپ جاتقان جوقپىن. قاشان دا ءوز قاتارلارىڭىزدا قالامداس, ۇزەڭگىلەس بولىپ قالا بەرەمىن. قولىمنان كەلگەنشە ادەبيەت جۇگىن ارقالاي بەرمەكپىن. وسى بەس جىلدىڭ ەكى جارىم جىلى پاندەميامەن تۇسپا-تۇس كەلدى. تالاي قالامگەرلەرىمىزدەن ايىرىلىپ قالدىق. بۇگىندە ولاردىڭ ورنى ويسىراپ تۇر. دەگەنمەن جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەلەرىن جاسارتىپ, تامىرىنان جاس قان جۇگىرتۋگە ۇمتىلدىم. جاستاردىڭ جولىن اشۋعا كۇش سالدىم. بۇگىندە جاڭادان اشىلعان تۇركىستان, اباي, ۇلىتاۋ, جەتىسۋ وبلىستارىندا, قوناەۆ قالاسىندا وداق فيليالدارى جۇمىس ىستەپ جاتىر. وبلىستىق فيليال باسشىلارىنىڭ ۇسىنىستارىنا دا كوپ كوڭىل ءبولىندى» دەدى ۇ.ەسداۋلەت.
قالامگەرلەر ءۇشىن قاشاندا ەڭبەگىنىڭ باعالانعانى, كىتابىنىڭ شىققانى, وقىرمانىمەن شىعارماشىلىق بايلانىستا بولعانى ماڭىزدى. بۇل باعىتتا وداققا تۇسەر سالماقتىڭ دا ارتا تۇسەتىنى زاڭدىلىق. ال مۇنداي شارالاردىڭ قارجىلىق قولداۋسىز جۇزەگە اسپايتىنى انىق. وسى ورايدا باقىلاۋ-تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى, جازۋشى الىبەك اسقاروۆ قوعامدىق ۇيىمنىڭ بەسجىلدىق ەسەبى بويىنشا بايانداما جاساپ, ءاربىر تەڭگەنىڭ قاي باعىتتا قالاي جۇمسالعانىنان حاباردار ەتتى. دەسەك تە مۇشەلىك جارناعا نەمقۇرايدى قارايتىن جازۋشىلار دا بار ەكەن. الىبەك اسقاروۆ قارا شاڭىراقتاعى يگى ىستەر قالامگەر قاۋىمعا ورتاق شارۋا بولعاندىقتان, بۇل ىستە دە بىرلىك قاجەت ەكەندىگىن ەسكە سالدى.
القالى جيىن بارىسىندا جارىسسوزگە شىققان قالامگەرلەر وداقتىڭ الداعى اتقارار جۇمىستارىنا وراي ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. بۇگىندە اقىن, جازۋشىلار, اۋدارماشىلار ءۇشىن وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى كىتاپ شىعارۋ, جازعان ەڭبەگىنە تۇراتىن قالاماقى الۋ. وسى ورايدا قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, جازۋشى دۋلات يسابەكوۆ قازاق جازۋشىلارىنىڭ ەڭبەگىن ناسيحاتتاۋدا شىعارمالارىنا ادەبي اگەنت تارتۋ ماسەلەسىن قوزعادى. شىعارمالاردى شەت تىلگە اۋدارۋ كەزىندە توپ-توبىمەن ەمەس, جەكە دارا اۋدارۋ قاجەتىگىن دە قاپەرگە سالدى. ال جاڭا سايلانعان توراعاعا ىسكەرلىك قاجەت. سونىمەن بىرگە ەل الدىندا بەدەلدى, باسپالارمەن جۇمىس ىستەي بىلەتىن, باسپانىڭ ءتىلىن, قالامگەرلەر شىعارماسىن جارىققا شىعارۋ, ناسيحاتتاۋ ءۇشىن كەلىسىم شارت جاساۋعا بەيىم مامان بولۋى دا شارت, دەدى قالامگەر.
«حالقىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ارقالاپ جۇرەتىن اقىن-جازۋشىلاردىڭ ءۇمىت شىراعى قاشان دا سونبەيدى. دەگەنمەن وسى كەزگە دەيىن اتقارىلعان ىستەردى جوققا شىعارۋعا بولمايدى. بىراق وركەنيەت كەڭىستىگىنە ۇمتىلعان قازاقستان ءۇشىن قازاق قالامگەرلەرىنىڭ, اسىرەسە جاستار شىعارماشىلىعىنا قاشاندا قولايلى جاعداي تۋعىزۋ كوڭىلدىڭ ءبىر تۇكپىرىندە تۇرعانىن جاسىرا المايمىز», دەدى حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ» لاۋرەاتى ءحانبيبى ەسەنقاراقىزى.
– ال ادىلەتتى قازاقستان قۇرامىز دەسەك, ۇلتتىق يدەولوگيامىزدى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. بۇگىندە قوعام وزگەردى. الايدا احمەت, ءاليحاندار ارمانداپ كەتكەن ءتىل مەن جەر ماسەلەسى ءالى كۇنگە وزەكتى بولىپ وتىر. سوندىقتان ىرگەتاسىن الاش ارىستارى قالاپ كەتكەن قارا شاڭىراق استىنداعى قالامگەرلەر ۇلتتى ۇيىستىرۋ, ءتىلدى دارىپتەۋ, قۇندىلىقتارىمىزدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەۋى كەرەك. قازىر قازاقتىڭ ءتىلىن, سالت-ءداستۇرىن قامتيتىن ۇلتتىق يدەولوگيا فرونتىن قۇراتىن كەز كەلدى. ول ءۇشىن بيلىككە – مەيىرىم, حالقىمىزعا جاقسى پەيىل قاجەت, دەيدى اقىن.
ساكەن, بەيىمبەت, ءىلياس, مۇحتارداي ۇلىلاردىڭ تابانى تيگەن شاڭىراقتى ساۋداعا سالماي, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ قاجەتتىگىن العا تارتقان ءماجىلىس دەپۋتاتى, اقىن قازىبەك يسا وداقتىڭ الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ماقسات-مۇددەسى جولىنداعى جۇمىستارى جالعاسۋ قاجەت, دەپ اتاپ ءوتتى. جازۋشىلار وداعى ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرىپ قانا قويماي, ونى كۇشەيتە بەرەتىن ۇلتتىق وردا بولۋى قاجەت. ال وداق باسشىلارىنىڭ ارنايى باعدارلامامەن جۇمىس ىستەپ, جازۋشىلاردىڭ جاعدايىنا قارايلاسۋى, شىعارمالارىنا كوڭىل ءبولۋى ءاردايىم قاپەردە تۇراتىن جاۋاپتى مىندەتتەر.
حالىقارالىق قازاق پەن كلۋبىنىڭ پرەزيدەنتى بيگەلدى عابدۋللين قۇرىلتايعا دەيىن دە قالامگەرلەر تاراپىنان كوپتەگەن ۇسىنىس, پىكىرلەر ايتىلعاندىعىنا توقتالدى. ونىڭ بارلىعى الداعى ۋاقىتتا جازۋشىلار وداعى جۇمىسىنىڭ جاندانۋىنا, قالامگەرلەر ءۇشىن جاڭا ءبىر كەزەڭنىڭ ورنايتىندىعىنا ۇلكەن سەنىممەن ايتىلعان بولاتىن. «بۇگىندە مىڭعا جۋىق مۇشەسى بار جازۋشىلار بىرلەستىگى قازاق قوعامىنىڭ ماڭىزدى رۋحاني قۇرامداس بولىگى. كەزىندە حانداردىڭ ءوزى اقىنداردىڭ دانا سوزدەرىنە قۇلاق تۇرگەن. ولاي بولسا, قۇرىلتاي مىنبەرىندە ايتىلعان پىكىرلەر ورىندى ايتىلدى. دەلەگاتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى دۋلات يسابەكوۆتىڭ قازاق قالامگەرلەرىنىڭ شەتەل كەڭىستىگىنە تانىمال بولۋىنا قاتىستى ۇسىنىسىنا قولداۋ ءبىلدىردى. جازۋشى اتاپ وتكەندەي, شەتەل تىلىنە اۋدارىلعان شىعارمالاردى ناسيحاتتاۋدا ويلاستىرىلعان ناقتى جوسپارلار قاجەت», دەدى ب.عابدۋللين.
جيىن بارىسىندا كادىربەك سەگىزباەۆ, ليۋبوۆ شاشكوۆا, يرانبەك ورازباەۆ, ەرلان ءجۇنىس جانە باسقا دا قالامگەرلەر ءسوز الىپ, ادەبيەتتىڭ تولعاقتى ماسەلەلەرىن ءسوز ەتتى.
وسىلايشا, جازۋشىلار وداعى باسقارما توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارىنا – تانىمال جازۋشى نۇرجان قۋانتاي ۇلى, ورىنباسارلارىنا – بەلگىلى اقىندار باۋىرجان جاقىپ, قاسىمحان بەگىمانوۆ, عالىم قاليبەك ۇلى جانە جازۋشى بەيبىت سارىباي سايلاندى. حاتشىلارى بولىپ قالامگەرلەر تۇرىسبەك ساۋكەتاي, ءاليا بوپەجان, قانسەيىت ابدەز ۇلى, باقىتجان قاناپيا, جۇماباي شاشتاي ۇلى, بيگەلدى عابدۋللين, قالي سارسەنباي, قازىبەك يسا, داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى, داۋرەن قۋات, ەرلان ءجۇنىس بەكىتىلدى.
قۇرىلتاي دەلەگاتتارى الدىندا ءسوز سويلەگەن مەرەكە قۇلكەنوۆ «وداقتىڭ ءاربىر مۇشەسىن, شىعارماشىلىق جاعدايىن قولىمنان كەلگەنىنشە قولدايمىن» دەپ ۋادە ەتتى. جاڭا توراعا اتاپ وتكەندەي, جيىندا ايتىلعان پىكىرلەردىڭ كوبى كوڭىلگە قونىمدى. جازۋشىلارعا جاعداي جاساۋ قاي كەزدە دە وزەكتى. «ولاردىڭ شىعارماشىلىقپەن الاڭسىز اينالىسۋى الەۋمەتتىك جاعدايىمەن تىعىز بايلانىستى. بۇگىندە قالامگەرلەر مەن وقىرمان اراسىندا بايلانىس ءۇزىلىپ قالدى. وسى ماسەلەنى شەشۋ, قازاق قالامگەرلەرىن شەتەلگە تانىتۋ جانە 100 جىلعا جۋىق تاريحى بار جازۋشىلار وداعىنىڭ بەدەلىن كوتەرۋ – باستى ماقساتىمىز. ەندىگى جازۋشىلار وداعى مەملەكەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن بولادى. وسىنداي جاعدايدا وداقتىڭ دا, جازۋشىنىڭ دا جاعدايى جاقساراتىنى ءسوزسىز. بۇگىندە مەملەكەت اقىن-جازۋشىلاردىڭ كىتابىن شىعارۋعا دا كوپ كوڭىل ءبولىپ كەلەدى», دەدى مەرەكە قۇلكەنوۆ.
بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى دانەكەر قاۋىم – قالامگەرلەر. ولاردىڭ ءوز ءداۋىرىن قالامىنا ارقاۋ ەتىپ, حالىقتىڭ بارى مەن جوعىن تۇگەندەۋى جالعاسىن تابا بەرەتىن ءۇردىس. وسى ورايدا بەس جىل سايىن وتەتىن قۇرىلتاي وداق اياسىندا اتقارىلعان جۇمىستارعا ەسەپ بەرۋمەن شەكتەلمەي, قالامگەرلەر ءۇشىن ادەبيەت مايدانىنىڭ قايناپ جاتپاعى كەرەك. ول ءۇشىن ءدۇيىم جۇرت جينالاتىن جەرلەردە كىتاپتار كورمەسى, قالامگەرلەر ارمانداپ جۇرگەن ادەبي اگەنتتەرمەن كەلىسىمشارت الاڭدارى, ستۋدەنت جاستار, مەكتەپ وقۋشىلارىمەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلىپ جاتاتىن بولسا, بۇل دا جاڭا ءبىر كەزەڭنىڭ باستالعانى بولار ەدى.
الماتى
