اتاجۇرت پەن انادولىنىڭ اراسى

جالپى, ر.ەردوعاننىڭ تۇ­سىن­­دا­عى ەكى جاقتىڭ كەلىسىمىنە جانە باس­تى سالالارداعى قازاق-تۇرىك قا­تى­نا­سىنا توقتالساق, اتاجۇرت پەن انادولىنىڭ ارا­سىن بايلانىستىراتىن ما­ڭىز­دى دۇنيەلەر وتە كوپ ەكەنىن اڭعا­رۋ­عا بولادى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «تۇركيا – ق­ا­زاق­ستاننىڭ وتە ماڭىزدى سترا­تە­گيالىق سەرىكتەسى», دەگەن ەدى. تۇركيا – جاھاندىق جانە ايماقتاعى پروبلەمالاردى شەشۋگە بەلسەندى قاتىسىپ جۇرگەن ەل. وتكەن جىلى ەكى ەل قازاقستاندا وتكەن جوعارى دەڭگەيدەگى ستراتەگيالىق ىنتى­ماق­تاستىق كەڭەسىنىڭ 4-وتىرىسى ناتيجەسىندە بىرقاتار ۇكىمەتارالىق قۇجاتقا قول قوي­دى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەكىجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ىنتى­ماقتاستىق – ءبىزدىڭ بايلانىستارىمىزدىڭ وزەگى. سوندىقتان الداعى ۋا­قىتتا ەكى ەل اراسىنداعى ساۋ­دا اينالىمىن 10 ميلليارد دول­لارعا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇدان بولەك, ەكى ەل ءۇشىن كولىك-ترانزيت سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ دامۋ پەرس­پەك­تيۆاسى ماڭىزدى. ماسەلەن, ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعدارى ارقىلى تاسىمالدى ۇلعايتۋعا ەكى ەل دە مۇددەلى. وڭىر­­دەگى تۇراقتىلىقتى ساق­تاۋ ءۇشىن بۇل ستراتەگيالىق جوبانىڭ ماڭىزى زور. وتكەن جىلدىڭ 7 ايىندا وسى باعىت ارقىلى تاسىمالداناتىن جۇك كولەمى 2,5 ەسەگە ارتىپ, 1 ميلليون تونناعا جەتكەن. ەندى ەكى ەل «ورتا ءدالىزدى» دامىتۋدى كوزدەپ وتىر.

قازاقستان مەن تۇركيانىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ۇستا­نىمدارى دا استارلاسىپ جاتىر. ءبىر-ءبىرىنىڭ حالىقارالىق باستامالارىن ءوزارا قولداپ كەلەدى. ەكى ەلدىڭ سەرىكتەستىگى بىرىك­كەن ۇلتتار ۇيىمى, تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس سياقتى كوپجاقتى قۇرىلىمدار اياسىن­­دا ويداعىداي دامىپ جاتىر. استانا ۇدەرىسى دە جا­ھان­دىق تۇراقتىلىققا ۇلەس قوسىپ وتىرعان ءتيىمدى تەتىك ەكەنىن دالەلدەدى. تۇركى ەلدەرىنىڭ جا­قىن­­­­داسۋىنىڭ باستى ساياسي ۇيىمى سانالاتىن تۇركى كەڭە­سى ەكى ەلدىڭ باستاماسىمەن قۇ­رىل­دى. بۇگىن قازاقستان مەن تۇركيا ەۋرا­زيالىق كەڭىستىكتىڭ ما­ڭىز­دى دا بەدەلدى ويىنشىلارىنا اينالدى.

ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناسى ساۋدا, ينۆەستيتسيا, مادەنيەت, تۋريزم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ جانە اسكەري سالالار سياقتى كەڭ اۋقىمدى ماسەلەلەر بويىنشا ءوزارا تيىمدىلىك نەگى­زىندە دامىپ, ماڭىزدى دەڭ­گەيگە جەتتى. قازاقستان تاۋەل­سىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىن­دا ەڭ تومەنگى دەڭگەيدە بول­عان ەكونوميكالىق قاتى­ناس بۇگىنى كۇنى 100 ەسەدەن اسا ارتقان. تۇركيا قازاق­ستان ەكو­نو­ميكاسىنىڭ ەنەر­گەتي­كا­لىق ەمەس سەكتورلارىنا ءىرى ينۆەس­تور ەلدەردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. بۇدان بولەك, تۇركيا – قازاقستانداعى العاشقى 10 ينۆەستوردىڭ ءبىرى. ماسەلەن, 1994 جىلدان بەرى قازاقستاندا 3 مىڭعا جۋىق شەتەلدىك بىرلەسكەن كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى, تۇركيا 1,5 ميلليارد دوللارعا جۋىق ينۆەستيتسيا كولەمىمەن ەلىمىزدە اقش-تان كەيىنگى ەكىنشى ورىندى الادى. تۇرىك كاسىپكەرلەرىنىڭ قازاقستانعا سالعان ينۆەستيتسياسى نەگىزىنەن ساۋدا, تەلەكوممۋنيكاتسيا, قو­ناقۇي شارۋاشىلىعى, اۋىل­­شارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءون­دى­رۋ بولسا, ولار نەگىزىنەن سۋ­پەر­­ماركەتتەردى باسقارۋ, پوليگرافيا, مۇناي ونىمدەرى, تاماق, كىرپىش, تەمىر جانە بولات, مىس, توقىما جانە قىزمەت كور­سە­تۋ سەكتورلارىنا با­عىت­تال­عان.

الداعى ۋاقىتتا قازاق­ستان مەن تۇركيا اسكەري ىنتى­ماق­تاستىقتى قارقىندى دامى­تۋدى كوزدەپ وتىر. ونىڭ ىشىندە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك, اسكەري جانە اسكەري-تەحنيكالىق ىنتى­ماق­تاستىق, كادرلار دايار­لاۋ جانە اسكەري ءبىلىم بەرۋ, جاۋىنگەرلىك دايارلىق, وقۋ-جاتتىعۋلارعا قاتىسۋ ماسەلەلەرىن قامتيدى. جالپى, تۇرىك قارۋلى كۇشتەرى مەن باس شتابى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قازاقستاننىڭ قارۋ­لى كۇشتەرىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ باستاپقى كەزە­ڭىندە جان-جاقتى قولداۋ كور­سەت­تى. ماسەلەن, تۇركيا 2000 جىلداردىڭ باسىندا ۇيىم­داستىرۋ تەحنيكاسىن, كار­تو­گرافيالىق جابدىقتاردى, بايلانىس قۇرالدارىن, ءجۇرىپ ءوتۋ مۇمكىندىگى جوعارى اۆتو­موبيل­دەردى قوسا العاندا, وتان­دىق قارۋلى كۇشتەر ءۇشىن وتەۋ­سىز نەگىزدە اسكەري م ۇلىك جەتكىزدى. بۇدان سوڭ ەكى ەل كوپ­ماق­ساتتى جەڭىل بروندالعان اۆتوموبيلدەردى, وپتيكالىق-ەلەكتروندىق قۇرالداردى جەت­كى­زۋ جانە بىرلەسىپ وندىرۋگە دەن قويدى. اسكەري ءبىلىم بەرۋ شەڭبەرىندە تۇركيانىڭ اسكەري ۋچيليششەلەرىندە كۋرسانتتاردى وقىتىپ, قازاق­ستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اس­كە­ري قىزمەتشىلەرى ءتۇرلى وقۋ ورتالىقتارىندا دايار­لىقتان ءوتىپ كەلەدى. ءتىپتى ءبىز­دىڭ ەلدىڭ ءوتىنىشى بويىنشا «كيبەر­قاۋىپسىزدىك» ماماندىعى بويىنشا وقىتۋ ءۇشىن كۆوتالار ءبولىنىپ جاتىر. بۇعان قوسا جاۋىنگەرلىك دايارلىققا جاتاتىن ارنايى وپەراتسيالار كۇشتەرىن دە (دي­ۆەر­سياعا قارسى, تاۋ-كەن, سۇڭ­گۋىرلىك دايارلىق, قالالىق جاع­دايلارداعى ءىس-قيمىلدار) دايار­لايدى.

سوڭعى كەزدەرى تۇركيا الەم­دىك قارۋ ەكسپورتتاۋشى ەلدەر­دىڭ قاتارىنا ەندى. وتكەن جىلى تۇرىك قارۋىنىڭ ەكسپورتى 4 ميلليارد دوللاردان استى. تۇ­رىك قارۋ ەكسپورتىنىڭ 98 پايى­زى «بايراكتار» ۇشقىشسىز ۇشاقتارى قۇرايدى. وسى با­عىتتا دا ەلىمىزدىڭ تۇركيامەن ماڭىزدى ستراتەگيالىق ىنتى­ماق­تاستىقتا بولعانى ءسوزسىز ما­ڭىزدى. سوڭعى 9 جىلدا تۇركيا «بايراكتاردىڭ» «Bay­rak­tar tb2», «Bayraktar tb3» جانە «Bayraktar Kizilelma» مەن «Bayraktar Akıncı» دەپ اتالاتىن ءتورت مودەلىن شىعارعان.

نەگىزى «بايراكتاردىڭ» درون­­­دارىنا قىزىعۋشىلىق تا­نى­­تۋ­شىلاردىڭ باسىم بولىگى – ورتالىق ازيا ەلدەرى. ويتكەنى باسىم بولىگى بۇل درونداردىڭ ۇرىس­تاعى تاجىريبەسىن كورىپ وتىر جانە انكارامەن ءوزارا ارىپ­تەستىك ورناتقان.

قازاقستان دا سوققى جاساۋشى درونداردى يەمدەنۋگە ۇمتىلىپ وتىر. قازىر قىتايلىق سوققى جاساۋشى «Wing Loong» دروندارى ەلىمىزدىڭ اۋە كەڭىستىگىن كۇزەتىپ جاتىر. سونداي-اق «SkyLark» دروندارى بارلاۋ جانە باقىلاۋ قىزمەتتەرىن ات­قارىپ وتىر. ەندى استانا تۇر­كيالىق «بايراكتاردى» ساتىپ الۋعا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ جا­تىر.