الماتى – ساق, ءۇيسىن داۋىرىندەگى ارعى بابالارىمىزعا – كيەلى قونىس, كوك تۇرىك زامانىنداعى بەرگى بابالارىمىزعا – قورعاندى مەكەن, ورتا عاسىرلارداعى اتالارىمىزعا ءتول تەڭگەسىن سوقتىرعان قۇتتى قالا ەسەبىندە ۇلتتىڭ ۇيىسۋىنا تىرەك بولعان التىن بوساعا. ورىس وتارشىلدىعى كەزىندە وزگەشە ۇردىستە دامىپ, كەڭەس تۇسىندا رەسپۋبليكا استاناسى رەتىندە الەمگە تانىلعان ايگىلى بايتاق. جاڭا تۇرپاتتاعى قازاق زيالىلارىنىڭ الدىڭعى بۋىنىن تۇلەتىپ, كەيىنگىلەرىنىڭ جۇرەك تورىنەن ورىن العان اياۋلى شاھار.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى جەر-جاھانعا ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاندا ونىڭ العاشقى استاناسى بولعان دا ءدال وسى الماتى. سوندىقتان ونىڭ تاريحى مەن توپونيميكاسى ءتۇرلى ءداۋىر عالىمدارى مەن زەرتتەۋشىلەرىنىڭ تالاي بۋىنىنىڭ نازارىن اۋداردى. ءبىز دە كەيىنگىلەرگە باعىت-باعدار سىلتەۋگە سەپتىگى تيەر دەگەن نيەتپەن قولعا قالام الدىق...
كەڭەس زامانىندا الماتى تاريحىن ورىس وتارلاۋشى وتريادىنىڭ پريستاۆى, مايور م.پەرەمىشلسكي دەيتىننىڭ 1854 جىلى ىرگەسىن قالاعان ۆەرنىي بەكىنىسىنىڭ سالىنۋىنان باستاۋ ءداستۇرى ورنىقتى.
كەڭەس تاريحناماسىندا: «قازاقتار كوشپەلى حالىق, ولاردا قالا سالۋ مادەنيەتى بولماعان. قازاقستانداعى وتىرىقشىلدىق مادەنيەتى ونىڭ رەسەيگە قوسىلۋىنان كەيىن باستالدى», دەگەن عىلىمعا دا, تاريحقا دا قيانات, حالىقتى كەمسىتۋ ءۇشىن شىعارىلعان جالعان تەزيس ۇستەمدىك ەتتى. استامشىل باعىتتا ءبىلىم العان ورىس عالىمدارى مەن وسى كۇنگى ساياساتكەرلەردىڭ ءبىر بولىگى ءالى كۇنگە دەيىن ءدال وسىنداي سىڭارجاق پىكىرلەردەن ايىرىلماي كەلەدى.
بۇگىنگى عىلىم مەن تەحنولوگيا دامىعان زاماندا اۋەدەن جانە جەرۇستىنەن جۇرگىزىلەتىن سكانەرلەۋ, ديستانتسيالىق زوندتاۋ, تسيفرلىق ۆيزۋاليزاتسيا جانە راديوۋگلەرودتىق تالداماعا نەگىزدەلگەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر قازاق جەرىندەگى ەجەلگى قونىستاردىڭ تاريحى قادىم زاماندارداعى قىتاي نەمەسە ەجەلگى مىسىرمەن قارايلاس بولعاندىعىن كورسەتىپ وتىر.
قازىرگى الەمدىك ارحەولوگيا عىلىمى كوپ ىلگەرىلەپ كەتتى. ونىڭ ەڭ سوڭعى جەتىستىكتەرى بىزگە ەندى كەلىپ جاتىر. بۇگىنگى ارحەولوگتەر كەڭەس زامانىنداعىداي قازبا جۇمىستارى بارىسىندا اشىلعان مادەني قاباتتاردان تابىلعان جادىگەرلەردىڭ سيپاتتى بەلگىلەرىنە قاراي كەزەڭ-كەزەڭگە جىكتەۋمەن شەكتەلىپ قالمايدى. ولار ارحەولوگيالىق قالدىقتاردىڭ ءبارىن مولەكۋليارلىق گەنەتيكا تۇرعىسىنان دنك ساراپتاماسىنان وتكىزىپ, سول زاماندا ءومىر سۇرگەن ادامداردىڭ, جان-جانۋارلاردىڭ, وسىمدىكتەر اتاۋلىنىڭ تابيعي گەنەتيكالىق كودىن, تارالۋ پوپۋلياتسياسىن, ءومىر سۇرگەن ءداۋىرى مەن ورتاسىن اسقان دالدىكپەن انىقتاي الادى.
ادام بالاسى قاي زاماندا بولسىن, وزىنە جايلى قونىس ىزدەگەن. اسقاقتاعان تاۋى, سارقىراعان وزەندەرى, جەمىس-جيدەككە تولى ساي-سالاسى بار, اۋاسى – جۇپار, جەرى – ءجاننات الماتى مەن ونىڭ توڭىرەگى ەستە جوق ەسكى زامانداردا ارعى قازاق تايپالارىنا بەرەكەلى قونىس بولىپتى. تاريحي جادىگەرلەر سولاي سويلەيدى. رەسەي يمپەرياسى وتارشىلدىق ساياساتىن وزبىرلىقپەن جۇرگىزىپ, جەتىسۋ ولكەسىنە سۇعىنا تۇسكەننەن كەيىن ولاردىڭ الدىنان الماتىنىڭ كونە كەزەڭدەردەن تامىر تارتقان ارعى زامانداعى سان قاتپارلى, مىڭ قۇپيالى تاريحى شىعادى.
اقيقات ءۇشىن سول زامانداعى ۆەرنىي قالاسىنىڭ ورنىندا ورتاعاسىرلىق الماتى شاھارىنىڭ بولعانىن العاش رەت كورسەتكەن قازاقتىڭ ۇلى عالىمى, سۇڭعىلا شوقان ءۋاليحانوۆ بولعانىن ايتا كەتكەن ءجون. ول ءوزىنىڭ 1861 جىلى جاريالانعان «جوڭعار وچەركتەرىندە:
«ورتا عاسىرلاردا بۇل وڭىردە, اسىرەسە, ىلە جازىعىندا وتىرىقشىلىق قاتتى دامىدى. المالىق (قازىر تۇركىستان اۋىلى), حوناكاي جانە قايناق ء(الى دە بار) جانە الماتۋ (قازىر ۆەرنىي قورعانى) ساۋداسىمەن اتاعى شىققان جانە گەنۋەزدىك كوپەستەر قىتايعا, ال قىپشاق ەلشىلەرى ۇلى حانعا بارعان ۇلكەن جولدا توقتايتىن بەكەتتەر رەتىندە بولعان», – دەپ جازادى (ش.ءۋاليحانوۆ, ا. كوپتومدىق شىعارمالار جيناعى, 2010 ج., 3-توم, 348-بەت).
شوقاننىڭ وسى ىرگەلى ەڭبەگىنىڭ جارىق كورگەنىنە تۋرا ءبىر جىل وتكەندە يمپەراتورلىق ارحەولوگيالىق كوميسسيانىڭ تاپسىرماسى بويىنشا 1862 جىلى ايگىلى عالىم, ءماشھۇر تۇركولوگ ۆ.رادلوۆ قاپال مەن ۆەرنىي اراسىنداعى بىرنەشە وبالارعا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ولارداعى كونە وركەنيەتتىڭ بەلگىلەرىن تابادى.
ءومىرىنىڭ باسىم بولىگىن سەمەيدە وتكىزگەن, قازاقشا جاقسى بىلەتىن ورىس زەرتتەۋشىسى, گەنەرال-گۋبەرناتور گ.ح.گاسفورتتىڭ كەڭەسشىسى بولعان ن.ا.ابراموۆ رادلوۆپەن ءبىر مەزگىلدە سەمەي مەن جەتىسۋ ولكەسىندەگى كونە قورعانداردا ارحەولوگيالىق قازبالار جاساپ, سونىڭ نەگىزىندە 1863 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە «درەۆنيە كۋرگانى ي ۋكرەپلەنيا ۆ سەميپالاتينسكوي ي سەميرەچەنسكوي وبلاستياح» اتتى ەڭبەگىن باسىپ شىعارادى. كەيىن ونى جەتىسۋ ولكەسىندە جۇرگىزگەن وزگە دە زەرتتەۋلەرىمەن تولىقتىرىپ, 1867 جىلى الماتى توڭىرەگىنەن ءوزى تاپقان 40-تان اسا كونە وبالاردىڭ ورنىن ءدال كورسەتكەن «الماتى يلي ۋكرەپلەنيە ۆەرنوە, س ەگو وكرەستنوستيامي» دەگەن اتاۋمەن قايىرا باسادى. شوقانمەن ارالاس-قۇرالاس بولعان بۇل زەرتتەۋشى ومىردەن ەرتەرەك وزىپ, عىلىمي مۇراسىن جيناقتاپ, جۇيەلەپ ۇلگەرە الماسا دا, ونىڭ ەڭبەكتەرى الماتىنىڭ كونە تاريحىن تۇڭعىش رەت ورىس عىلىمىنىڭ اينالىمىنا تۇسىرۋىمەن قۇندى دەپ سانايمىز.
اكادەميك رادلوۆ پەن ولكەتانۋشى ابراموۆ زەرتتەۋلەرىندەگى كوشپەندىلەردىڭ ەجەلگى, باي وركەنيەتىنە قاتىستى مول دەرەكتەر بىرتىندەپ ورىس عىلىمي جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىن وزىنە اۋدارا باستايدى. رەسەي ارحەولوگتەرىنىڭ 1877 جىلى قازاندا وتكەن سەزىندە ۆەرنىي ۋەزىنەن تابىلعان تاريحي جادىگەرلەر نەگىزىندە ۇلكەن كورمە وتكىزىلىپ, جەتىسۋ, الماتى ءوڭىرىنىڭ العاشقى ارحەولوگيالىق كارتاسى تۇزىلەدى. مۇنىڭ ءبارى 1884 جىلى «ترۋدى چەتۆەرتوگو ارحەولوگيچەسكوگو سەزدا ۆ روسسي» اتتى جيناقتا باسىلىپ, ورىس عىلىمىنداعى الماتىتانۋدىڭ نەگىزى قالانادى.
الماتى, جەتىسۋ ولكەسى مەن ىلە ءوڭىرىنىڭ عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەلۋى ءۇشىن شوقان ءۋاليحانوۆ ءوزىنىڭ «گەوگرافيچەسكي وچەرك زايليسكوگو كرايا» اتتى ەڭبەگىندە كەيىنگى ىزدەنۋشىلەرگە ءجون-جوبا سىلتەيتىن مول ماعلۇماتتار كەلتىرەدى. ول الماتى تاريحىن زەرتتەۋشىلەر ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ, ورتاعاسىرلىق الماتۋ قالاسىن سول كەزدەگى ۆەرنىيدىڭ ورنىنان ىزدەۋ كەرەكتىگى جونىندە قۇندى عىلىمي پىكىر ءبىلدىردى.
شوقاننىڭ ءدال وسى ۇستانىمىن باسشىلىققا العان كورنەكتى شىعىستانۋشى ن.پانتۋسوۆ 1889 جىلى ۆەرنىي بەكىنىسىنىڭ ماڭىنداعى ءۇش بىردەي وبادا (ونىڭ ەكەۋى ەسەنتاي وزەنىنىڭ بويىندا) قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ولاردىڭ ەرتەرەكتە تونالىپ كەتكەنىنە قاراماستان, كوشپەندىلەردىڭ ەجەلگى وركەنيەتىنە قاتىستى ەكەندىگى جونىندە ءوزىنىڭ ۇسىنىقتى پىكىرلەرىن «وپيسانيە راسكوپوك ترەح كۋرگانوۆ, ناحودياششيحسيا نا زاپادنوي ستورونە گ. ۆەرنوگو, ۆ اپرەلە ي ماە 1889 گ.» دەگەن جازبالارىندا جاريالايدى («پروتوكولى تۋركەستانسكوگو كرۋجكا ليۋبيتەلەي ارحەولوگي. توم IV, تاشكەنت, 1899, س. 105-113) .
كونە الماتى XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا وسىلايشا بىرتىندەپ ءوزىنىڭ ەجەلگى تاريحىنىڭ قۇپيالارىن ەۋروپا جانە ورىس زەرتتەۋشىلەرىنە اشا باستايدى. بىراق ونىڭ قادىم زامانداردان باستاۋ الاتىن عاجايىپ تاريحىن الەم جۇرتشىلىعىنا تانىتۋ الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە بولاتىن.
ۆەرنىيعا 1894 جىلى ءماشھۇر شىعىستانۋشى ۆ.ۆ.بارتولد كەلەدى. ول وسى ساپارىنىڭ عىلىمي قورىتىندىسىن «وتچەت و پوەزدكە ۆ سرەدنيۋيۋ ازيۋ س ناۋچنوي تسەليۋ. 1893-1894 گگ.» دەگەن ەڭبەگىندە جان-جاقتى سيپاتتاپ جازادى. عالىم ۇلكەن الماتى وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنان كونە قالانىڭ سىلەمدەرىن تابادى. وعان جولباسشى بولعان ۆەرنىيلىق ارحيتەكتور پ.گۋردە ءبىر كەزدەردە ءدال وسى وزەننىڭ جاعاسىندا كونە تۇركى زامانىنا قاتىستى ەسكى قالانىڭ ورنى مەن قيراندىسى بولعانى جانە ودان بالبال تاستاردى كورگەندىگى جايلى قۇندى ماعلۇمات بەرەدى.
اكادەميك ۆ.بارتولد: «تاشكەنتتە بولعان كەزىمدە دوكتور ن.ل.زەلاندتان ۆەرنىي قالاسىنىڭ ماڭىندا الدەبىر كونە قالانىڭ قيراعان ورنى تابىلعانى جايلى ەستىدىم. ول ۇلكەن الماتى شاتقالىنىڭ قارسى بەتىندە, ۆەرنىيدىڭ وڭتۇستىك-باتىس جاعىندا ورنالاسقان. پ.ۆ.گۋردەنىڭ ايتۋى بويىنشا, مۇندا سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن كىرپىشتەن سالىنعان عيماراتتاردىڭ قيراندىسى ساقتالىپ, بارلىق كوشەنىڭ باعىت-باعدارىن دالمە-ءدال انىقتاۋعا مۇمكىندىك بولعان. قازىر ءبۇتىن كىرپىش اتاۋلى تاسىپ اكەتىلگەن... قاتارلاسا ورنالاسقان بىرنەشە جارقاباق مۇندا ءبىر كەزدەرى ديىرمەن بولعاندىعىن كورسەتىپ تۇر. ونىڭ تاستارى دا ساقتالعان ەكەن, بىراق قازىر تونالعان. ەسكى قالانىڭ ورنىنا تۇگەلدەي ەگىن ەگىپ جىبەرىلگەندىكتەن ونىڭ اۋماعىن بىزدەر ءدال انىقتاي المادىق... قالانىڭ ماڭىنان ەسكى قورعاندار كوزگە شالىنادى. ءبىزدىڭ جولباسشىمىزدىڭ ايتۋىنشا, ولاردىڭ بىرىنەن جەرگە جارتىلاي كىرىپ كەتكەن تاس مۇسىندەر تابىلعان», – دەپ جازادى (بارتولد ۆ.ۆ. سوچينەنيا. ت. IV, موسكۆا, 1966, س. 83).
ءماشھۇر عالىمنىڭ جازبالارى بىزگە نەسىمەن قۇندى؟
بىرىنشىدەن, ورىستار ەجەلگى الماتىنىڭ ورنىنا ۆەرنىيدى سالۋعا كىرىسكەندە ەسكى قالانىڭ ورنى عانا ەمەس, ونىڭ عيماراتتارىنىڭ ورتاعاسىرلىق شەبەرلەر قۇيعان كىرپىشىنە دەيىن ب ۇلىنبەگەن كۇيى تۇرعان. ەسكى زامانداردان ءدىن امان جەتكەن ءبۇتىن كىرپىشتەردى «جاڭا بەكىنىس سالۋشىلار» كازارمالاردىڭ قابىرعاسىنا قالاپ جىبەرگەن.
ەكىنشىدەن, ەسكى قالادا عيماراتتارى-مەن قاتار ديىرمەن سياقتى ءوندىرىس ورنى مەن ونىڭ تاستارىنا دەيىن ساقتالىپتى. بۇل ورتاعاسىرلىق الماتى تۇرعىندارىنىڭ وتىرىقشى تىرلىك ەتۋمەن قاتار ەگىن ەگىپ, ۇن تارتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىمەن دە اينالىسقانىن كورسەتەدى.
ۇشىنشىدەن, الماتى ەجەلدەن وسى ءوڭىردى مەكەندەگەن كونە تۇرىك تايپالارىنا قونىس بولعان. ونى قالا ماڭىنداعى كونە وبالار مەن قورىمدار ايعاقتايدى. ەڭ باستىسى – ءدال وسى قالانىڭ ماڭىندا الماتىدان مىڭداعان شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان ورحون, ەنيسەي بويىنداعى تاس مۇسىندەرمەن بىردەي بالبال تاستاردىڭ تابىلعاندىعى. بۇل ەۋرازيا سياقتى الىپ قۇرلىقتىڭ بويىندا «تۇرىك قاعاناتى» اتتى ءبىرتۇتاس مەملەكەت قۇرعان ءبىزدىڭ داڭقتى بابالارىمىزدىڭ ءتىلى عانا ەمەس, مادەنيەتى مەن ءومىر-سالتى دا ورتاق بولعاندىعىن ايقىن دالەلدەيدى.
بارتولد جازباسىن تۇيىندەسەك, الماتى شاھارىنىڭ ورنىندا ەجەلگى تۇرىك تايپالارىنىڭ كونە قورعانى بولعان. ورتا عاسىرلاردا مۇسىلمان شىعىسىنا ايگىلى بولعان جاڭا شاھار سالىنعان. ورىستار ۆەرنىي بەكىنىسىن سالۋعا كىرىسكەندە ورتاعاسىرلىق الماتى قالاسىنىڭ ورنىن بىلاي قويعاندا ونىڭ ەڭسەلى عيماراتتارىنىڭ قيراندىلارى مەن كىرپىشتەرىنە دەيىن ساقتالىپ, قالاداعى ديىرمەندەر مەن ونىڭ تاستارى دا سول كۇندەرگە قاز-قالپىندا جەتكەن. ءتىپتى كوشەلەرىنىڭ ورنالاسۋى مەن باعىت-باعدارىن ناقتى اڭعارۋعا مۇمكىندىك بولعان. بىراق «وركەنيەت اكەلۋشى» وتارشىلدار ولاردىڭ ءبارىن اياۋسىز توناپ, ۆەرنىي بەكىنىسىن سالۋ بارىسىندا پايدالانىپ كەتكەن.
ۆەرنىيدى سالۋ بارىسىندا ونداعى ەجەلگى قونىستاردان عاجايىپ جادىگەرلەر شىقتى.
بارتولد ساپارىنان ون جىل بۇرىن – 1884 جىلى ۆەرنىي ىرگەسىندە ەگىن سالىپ جۇرگەن ستەپان ەگورين دەيتىن كازاك ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى العاشقى مىڭجىلدىققا قاتىستى ساق داۋىرىندە قولادان قۇيىلعان, سالماعىنىڭ ءوزى 11 پۇت تارتاتىن, كەيىن ەۋرازيا قۇرلىعىنان تابىلعان ەڭ ۇلكەن قۇرباندىق تاقتاسى دەپ باعالانعان جادىگەردى تابادى. بۇگىندە الەمدەگى ەڭ اتاقتى مۇراجايلاردىڭ ءبىرى – ەرميتاجدىڭ «ورتالىق ازيا كونەلىكتەرى» اتتى ەكسپوزيتسياسىندا تۇرعان بۇل ونەر تۋىندىسى ءالى كۇنگە دەيىن كورۋشىلەردى تاڭ-تاماشا قالدىرۋمەن كەلەدى.
كوركەمدىك قۇندىلىعى مەن كولەمى جاعىنان تەڭدەسسىز سانالاتىن بۇل قۇرباندىق تاقتاسىنىڭ ۇزىندىعى مەن ەنى – 111ح124 سم, بيىكتىگى 33 سم. تاقتانىڭ شەتىن جاعالاي 25 قاناتتى جانۋار ساعات ءتىلى بويىمەن تىزبەكتەلە ورنالاسقان. تاقتانىڭ ءتورت جاعىنداعى تۇتقاعا قاراساڭ, ونىڭ ءتۇرلى قۇرباندىق راسىمدەرىن وتكىزۋ ءۇشىن الىپ جۇرۋگە قولايلى ەتىپ جاسالعانى كورىنىپ تۇر.
جەتىسۋدىڭ ۇلكەن قۇرباندىق تاقتاسى (قازىر ەرميتاجدا)
كەيىن «جەتىسۋدىڭ ۇلكەن قۇرباندىق تاقتاسى» دەگەن اتاۋ بەرىلگەن بۇل جادىگەر 1886 جىلى ەرميتاجعا اكەلىنگەندە ونداعى عالىمدار مۇنى بۋددا دىنىنە قاتىستى مۇرا دەپ باعالاپ, ونى ساق, ءۇيسىن مادەنيەتىنە جولاتپايدى. كەيىن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە, جەتىسۋ وڭىرىنەن ءدال وسىنداي ماقساتتاعى قاناتتى جان-جانۋارلار بەينەلەنگەن ۇلكەندى-كىشىلى قۇرباندىق تاقتايشالارى مەن شىراعداندار تابىلا باستايدى. سولارمەن سالىستىرا قاراستىرعان ەرميتاجدىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ا.س.سترەلكوۆ 1934 جىلى مۇنىڭ ساق-سكيف مادەنيەتىنە قاتىسى بار دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى. XX عاسىردىڭ ورتاسى مەن ەكىنشى جارتىسىندا اشىلعان ارحەولوگيالىق جاڭالىقتار ونىڭ بۇل پىكىرىن تولىقتاي دالەلدەيدى.
عاجايىپ قۇرباندىق تاقتاسىندا ەجەلگى تايپالاردىڭ ادام مەن تابيعات, ۋاقىت پەن كەڭىستىك, قيمىل مەن قوزعالىس, ماكرو جانە ميكرو كوسموس تۋرالى تۇسىنىكتەرى كورىنىس تاپقان. ۇستىنە وت تۇتاتىپ, ماي قۇيىپ, دۇنيەدەن وتكەندەر ءۇشىن كۇلشە پىسىرۋگە ارنالعان بۇل تاقتا – مىڭداعان جىلدارعا ۇلاسقان ءداستۇر جالعاستىعىنىڭ ەسكەرتكىشى. وتقا, سۋعا, كوك اسپانعا تابىنعان ارىداعى ساق, ۇيسىندەر مەن بەرىدە كوك تاڭىرگە سيىنعان ەجەلگى تۇرىكتەر مەن ولاردىڭ ۇرپاقتارى – بۇگىنگى قازاقتار ءالى كۇنگە دەيىن وتقا ماي قۇيىپ, ادىراسپان تۇتاتادى.
ورتاعاسىرلىق الماتىنىڭ اۋقىمدى قالا بولعاندىعى سونشالىق, ونىڭ امان قالعان قۇرىلىس ماتەريالدارىن توناپ بىتكەن سوڭ, «وركەنيەت تاراتۋشىلار» قالا توڭىرەگىندەگى جاپسارلاس مەكەندەردى ەسكى زامان «قالدىقتارىنان» تازارتىپ, ونىڭ ۇستىنە ەگىن ەگىپ جىبەرەدى. ەجەلگى الماتى وسىنداي تۇرپايى تالان-تاراجعا ۇشىراسا دا, ونىڭ كەلەر ۇرپاققا ساقتاعان قۇپياسى ءالى مول بولاتىن...
جيىرماسىنشى عاسىر باسىنداعى الاساپىران زاماندا الماتىعا قاتىستى ارحەولوگيالىق, عىلىمي-زەرتتەۋلەر سايابىرسىعانىمەن, قالا قۇرىلىسىنىڭ قارقىندى جۇرگىزىلىپ, كونە تاريحقا قاتىستى جاڭا جادىگەرلەر تابىلا ءتۇستى.
الماتىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنا قاتىستى عىلىمي دەرەكتەردى جيناقتاپ, جۇيەلەۋ ءىسى ايگىلى شىعىستانۋشى, تۇركولوگ عالىم, پروفەسسور ا.بەرنشتامعا بۇيىردى. ول جەرگىلىكتى عالىمدارمەن بىرلەسە وتىرىپ, 1939 جىلى الماتى مەن ونىڭ توڭىرەگىن جان-جاقتى زەرتتەپ, ناتيجەسىن اۋەلى عىلىم اكادەمياسىنىڭ حابارشىسىندا «پامياتنيكي ستارينى الما-اتينسكوي وبلاستي (پو ماتەريالام ەكسپەديتسي 1939 گودا)» دەگەن جازبالارىندا جاريالاپ, كەيىن 1948 جىلى «پروشلوە رايونا الماتى» اتتى ىرگەلى تاريحي-ارحەولوگيالىق وچەركىن جەكە كىتاپ ەتىپ باسىپ شىعارادى.
پروفەسسور ا.ن.بەرنشتام الماتى مەن ونىڭ توڭىرەگىندەگى ەجەلگى قونىستار مەن ەلدى مەكەندەر تاريحىن ودان ءارى تەرەڭدەتە ءتۇسىپ, ونى ساق داۋىرىنە دەيىن اپاردى. ونىڭ سول زامان ءۇشىن وتە باتىل بولجام رەتىندە قابىلدانعان عىلىمي ۇستانىمدارى كەيىن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر نەگىزىندە تولىق دالەلدەندى. ءدال وسى تۇستا ايگىلى تۇركولوگ-اكادەميكتەر س.مالوۆ پەن ا.سامويلوۆيچتەردىڭ تالانتتى شاكىرتى الەكساندر ناتانوۆيچ تۋرالى از-كەم ماعلۇمات بەرە كەتسەك, ارتىق بولا قويماس.
بەرنشتام بار عۇمىرىن تۇركى حالىقتارىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحى مەن اسا باي مادەنيەتىن زەرتتەۋگە ارنادى. ول 1933-1953 جىلدار اراسىندا جەتىسۋ ولكەسى, قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرى مەن قىرعىزستاندا جۇرگىزىلگەن اسا ءىرى ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيالارعا باسشىلىق جاساپ, عىلىمي اينالىمعا بۇرىن بەيمالىم بولىپ كەلگەن, ءوز قۇندىلىعىن ءالى كۇنگە دەيىن جويماعان كوپتەگەن جاڭالىق ەنگىزدى. شۋ, تالاس, ىلە القاپتارىن زەرتتەپ, كونە تاراز, اقىرتاس, قۇلان قالالارىنىڭ قۇپياسىن اشتى. ايشا ءبيبى مەن باباجى قاتىن كەسەنەلەرىنىڭ كەشەندى سيپاتتاماسىن جاسادى. سوعىس قارساڭىندا – 1939 جىلى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندەگى ورتاعاسىرلىق قالالاردىڭ جان-جاقتى عىلىمي تىزبەسى مەن ورنالاسۋى تۋرالى ارحەولوگيالىق كارتا جاسادى.
پروفەسسور ا.ن.بەرنشتامنىڭ ءبىز ءۇشىن ەرەكشە قۇندى ەڭبەگى – «پروشلوە رايونا الما-اتا» اتتى جانرىن ءوزى «تاريحي-ارحەولوگيالىق وچەرك» دەپ انىقتاعان ەڭبەگى. «ادەمى كوشەلەرى ءبىر-بىرىمەن ۇشتاسا ءتۇسىپ, گۇلگە ورانعان اسەم قالا, كەڭەستىك قازاقستاننىڭ ارۋ استاناسى – الماتى ورنالاسقان جەردى ادامدار وتە ەرتە زامانداردان-اق مەكەن ەتكەن» دەپ باستالاتىن ەڭبەك بۇل الماتى مەن ەجەلگى تۇرعىندارىنا دەگەن زور قۇرمەتپەن جازىلعان.
بەرنشتام ءارى قاراي بۇل ولكەدە ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى III جانە II مىڭجىلدىقتا ءومىر سۇرگەن ادامداردىڭ جەر وڭدەپ, ەگىن ەگىپ, كاسىپ جاساعانىنىڭ مىسالى رەتىندە 1939 جىلعى ءوزى باسقارعان ەكسپەديتسيانىڭ الماتى قالاسى قامقور كوشەسى 42-ءۇيدىڭ ماڭىندا قازبا جۇمىستارى بارىسىندا تابىلعان تاس كەتپەندى مىسالعا كەلتىرەدى.
بەرنشتام ەكسپەديتسيا بارىسىندا الماتىمەن شەكتەلىپ قانا قويماي, ونىڭ ىرگەسىندەگى اقساي, قاسكەلەڭ, تالعار, شامالعان, ۇزىناعاش, ەسىك, تۇرگەندى تۇگەل زەرتتەپ, ەجەلگى ساق, ءۇيسىن تايپالارىنىڭ مول قازىناسىنا كەزىگەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, «بۇگىنگى الماتى ورنالاسقان اۋماقتا ساق تايپالارى تۇرعان. كەيىنگى كەزدە تابىلعان جادىگەرلەر انىق كورسەتكەندەي ولار مادەني دامۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىنە جەتىپ, ءتۇرلى كاسىپتەرمەن اينالىسقان. ساقتار – قازاق تايپالارىنىڭ ارعى اتالارى» دەپ وعان دەيىن بىردە-ءبىر قازاق, ورىس جانە كەڭەس تاريحشىسى ايتپاعان ەجەلگى ساقتاردىڭ بۇگىنگى قازاقتاردىڭ ارعى اتاسى ەكەندىگى جونىندە كەسىمدى پىكىرىن ايتادى. بەرنشتام وسى تۇجىرىمىن جازعاندا ورىس تاريح عىلىمىندا ساقتار تۋرالى كوپ ايتىلمايتىن. ايتىلا قالعان جاعدايدا ولار ەجەلگى گرەك جانە ەۋروپالىق مانەردە سكيفتەر دەپ اتالاتىن.
باتىستا احەمەنيدتەر يمپەرياسىمەن, وڭتۇستىكتە ۇندىستانمەن شەكتەسىپ, التاي تاۋلارى مەن قارا تەڭىز ارالىعىنداعى ەۋرازيانىڭ الىپ دالاسىن قونىس ەتىپ, سوڭىنا عاجايىپ مۇرا قالدىرعان ارعى بابالارىمىز – ساقتاردىڭ ءوزىنىڭ دە, ولاردىڭ ادامزات تاريحى مەن وركەنيەتىنە قوسقان ۇلەسىنىڭ دە قادىرىنە ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن جەتە الماي ءجۇرمىز. سول سەبەپتى تۇركىتىلدەس حالىقتار تاريحىنا مۇرنىن شۇيىرە قارايتىن ەۋروتسەنتريستىك عالىمدار توبى ولاردى ءالى كۇنگە دەيىن «پارسىتىلدەس حالىق» دەگەن عىلىمي نەگىزى تايعاناق, جاداعاي تەوريا شەڭبەرىنەن شىعا الماي كەلەدى.
پارسىلاردىڭ كونە كىتابى «اۆەستا» (ب.ز.د. X عاسىر) مەن «بەحيستۋن جازۋىنان» (ب.ز.د. VI عاسىردا تاسقا قاشالعان) باستاپ, كەيىنگى زامان جازبالارىندا ساقتار ولاردىڭ قاس جاۋى, وزگە جۇرت, جات ءتىلدىڭ تايپالارى رەتىندە كورسەتىلەدى.
ەگەر قازىرگى قازاقستان كارتاسىنا كوز جىبەرەر بولساق, شىعىستا – ساقتاردىڭ اريماسپىلار, ورتالىقتا – ارعىپپەيلەر مەن يسسەدوندار, باتىستا – ساۆروماتتار, ماڭعىستاۋ مەن سىر بويىندا – داي تايپالارى, ال وڭتۇستىك پەن جەتىسۋ ولكەسىن تيگراحاۋدا ساقتارى مەكەندەدى. ساقتار ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن ءومىر سۇرگەن گەرودوت, كسەنوفونت, پتولومەي سياقتى كونە گرەك تاريحشىلارىنىڭ ەڭبەگىندە سكيفتەر دەپ اتالعانىمەن, تاريحشىلار اتاسى سانالعان گەرودوت: «پارىسىلار سكيفتەردىڭ ءبارىن ساقتار دەپ اتاعان» – دەگەن انىقتاماسىن قولمەن قويعانداي جازىپ كەتتى (گەرودوت. يستوريا. ل., 1972, س. 333).
تۇڭعىش رەت بەرنشتامنىڭ كەڭەستىك تاريح عىلىمىندا ساقتاردى «قازاق تايپالارىنىڭ ارعى اتالارى» دەگەن باتىل بولجامى كەيىنگى كەزەڭدەردە اشىلعان عىلىمي جاڭالىقتارمەن ۇدايى دالەلدەنىپ كەلەدى. پروفەسسور بەرنشتام الماتىنىڭ وسى كۇنگى تاۋلى قىرات (گورنىي گيگانت) تۇسىنان ەجەلگى ءۇيسىن تايپالارىنىڭ قونىستارىن تاۋىپ, «بۇل تۇراق بولاشاقتا الماتى قالاسى تۇسكەن اۋماقتا وتىرىقشىلىقتىڭ بولعاندىعىن ەشبىر تالاسسىز دالەلدەيتىن العاشقى قۇجات بولىپ تابىلادى» دەپ الماتى قالاسى تاريحىنىڭ ناقتى قاي كەزدەن باستاۋ الاتىنىن كورسەتىپ بەردى.
اۆتور بۇدان سوڭ ءۇيسىن مادەنيەتىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالىپ: «ۇيسىندەر التىننان ءتۇرلى زەرگەرلىك بۇيىمدار جاساۋدا ۇلكەن شەبەرلىككە قول جەتكىزدى» دەپ ءوزى باسقارعان ەكسپەديتسيا شەڭبەرىندە 1939 جىلى قارعالىدان تابىلعان اسىل تاستارمەن كومكەرىلگەن التىن ديادەمانىڭ عىلىمي سيپاتتاماسىن جاسادى. بۇل جادىگەر قازىر الماتىداعى ورتالىق مەملەكەتتىك مۋزەيدە ساقتاۋلى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاق عالىمدارى قىتاي مۇراعاتتارى مەن ەجەلگى قىتاي جىلنامالارىنا قول جەتكىزىلگەن سوڭ ەجەلگى ءۇيسىن مەملەكەتى تۋرالى جاڭا ماعلۇماتتار عىلىمي اينالىمعا شىقتى. الاتاۋ مەن الاكول ارالىعىنداعى جەتىسۋ جەرىن مەكەندەگەن ۇيسىندەر ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 107 جىلى قىتايمەن ديپلوماتيالىق بايلانىس ورناتىپ, يمپەراتور ءۇيسىن كۇنبيىنە قارىنداسى ءسينزيۋندى ۇزاتۋعا دەيىن بارعان. ديپلوماتيادا بۇل تەڭ دارەجەدەگى مەملەكەت باسشىسىنا عانا كورسەتىلەتىن قۇرمەت سانالادى.
بەرنشتام ەڭبەگىندە كونە «دۋلۋ» تايپاسىنىڭ قازاقتار قۇرامىنداعى «دۋلات» تايپاسىنىڭ ارعى اتاسى ەكەندىگى, ولاردىڭ ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ العاشقى مىڭجىلدىعىندا شۋ مەن تالاس قانا ەمەس, ىلە الاتاۋىنىڭ ەتەگىن مەكەندەگەنىن اتاپ وتە كەلىپ: «بۇل شۇرايلى جەرلەر قازاقتار ىشىندەگى دۋلات تايپاسىنىڭ ارعى اتالارى – كوشپەلى تۇرىكتەردىڭ دۋلۋ تايپالىق كونفەدەراتسياسىنا تيەسىلى بولدى» دەگەن قورىتىندى جاسايدى. الاتاۋدى مەكەندەگەن ەجەلگى تۇرىك تايپالارىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنە دەگەن ۇلكەن ىلتيپاتپەن جازىلعان زەرتتەۋ الماتى شاھارى مەن ونىڭ تاريحىن زەرتتەۋدەگى ۇلكەن بەلەس بولدى جانە كەيىنگى زەرتتەۋشىلەرگە ءالى كۇنگە دەيىن باعىت-باعدار سىلتەۋمەن كەلەدى.
ەجەلگى عۇندار مەن كوك تۇرىكتەر تاريحىنا قاتىستى وسى كۇنگە دەيىن عىلىمي قۇندىلىعىن جويماعان, جەتىسۋ ولكەسى, وڭتۇستىك قازاقستان, ورتالىق ازياعا قاتىستى تاماشا عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ سەرياسىن جاساعان عالىم ءومىرىنىڭ سوڭىنا قاراي وركەنيەت پەن مادەنيەتتەن مەشەۋ قالعان, كەشەگى بۇراتانا, جابايى دەلىنىپ كەلگەن حالىقتىڭ كونە تاريحىن كەڭەستىك يدەولوگيا قالىپتاستىرعان كونتسەپتسيادان كوتەرىڭكى باعالاعانى ءۇشىن كوپ قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى. شىعارمالارىن قايىرا باسۋعا تيىم سالىندى.
وسى تۇستا قازاق قانا ەمەس, جالپى تۇرىك حالىقتارىنا جاسالعان مىنا ءبىر قيانات تۋرالى ايتا كەتپەسكە بولماس. پاتشالىق رەسەي توڭكەرىسكە دەيىن تۇركيادان باسقا بۇگىنگى بەس تاۋەلسىز مەملەكەت بولىپ وتىرعان قازاق, وزبەك, قىرعىز, تۇرىكمەن, ازەربايجان ۇلتتارىن تۇگەلدەي جاۋلاپ الدى. يمپەريانىڭ ىشىندە قالعان تاتار, باشقۇرت, نوعاي, ت.ب. ءىرى ساندى تۇرىك حالىقتارىنا دا وتارشىلدىق قامىتىن كيگىزىپ, بارىنە تۇزەم, بۇراتانا, جابايى دەگەن ايدار تاقتى. سول سەبەپتى ولار ارتتا قالعان حالىقتار دەپ سانالدى. رەسەي وتارشىلدىق ساياساتىنىڭ ماقساتى دا جابايى حالىقتاردى وركەنيەتكە, مادەنيەتكە تارتۋ دەپ ناسيحاتتالدى. مۇنداي يمپەرياشىل, وركوكىرەك ساياساتقا سايكەس دامىماعان حالىقتىڭ كەشەگى مادەنيەتى دە بولماۋعا ءتيىس ەدى.
عىلىمي شىندىقتى اتتاپ وتە الماعان كەيبىر ورىس عالىمدارى تۇرىك حالىقتارىنىڭ كونە مادەنيەتى ورىس حالقىنىڭ جەكە كنيازدىكتەرگە بىرىگۋىنەن تىم-تىم ارىدا ەكەندىگىن مويىنداۋعا, جازۋىنا تۋرا كەلدى. سوندىقتان ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءوز ەڭبەكتەرىن اۋەلى فرانتسۋز, نەمىس, اعىلشىن تىلدەرىندە جاريالاۋعا ءماجبۇر بولدى. ماسەلەن, ۆ.رادلوۆتىڭ قازاق, قىرعىز, تاتار حالىقتارى تۋرالى ەڭبەكتەرى نەمىس تىلىندە جازىلىپ, اۋەلى گەرمانيادا جاريالاندى. ءتىپتى الەمدىك وركەنيەتتىڭ جاۋھارى سانالاتىن ورحون-ەنيسەي ەسكەرتكىشتەرىنىڭ قۇپياسىن دا دات عالىمى تومسەن اشتى.
تۇرىك حالىقتارىنىڭ مادەنيەتتەن مەشەۋلىگى تۋرالى تەزيس كەڭەس زامانىندا دا ۇستەمدىك ەتىپ كەلدى. مۇنداي قايىس نوقتا ستالين ولكەن سوڭ ءسال بوساڭسىعانىمەن, كوممۋنيستىك يدەولوگيا دەڭگەيىندە ۇنەمى قولداۋعا يە بولىپ وتىردى.
اتاق-داڭقى بارتولد پەن بەرنشتامداي بولماسا دا, الماتى تاريحىن زەرتتەۋگە وزىندىك ۇلەس قوسقان تاعى ءبىر اۆتوردىڭ ەسىمىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءلازىم. ول ۆ.بارتولدتىڭ ءوزى جوعارىدا ءبىز كەلتىرگەن ەڭبەگىندە سىلتەمە جاسايتىن ولكەتانۋشى, ارحەولوگ ۆ.د. گورودەتسكي.
الماتى تاريحىن زەرتتەۋشىلەر ۇنەمى اينالىپ سوعىپ وتىراتىن 1927 جىلى تاشكەنتتە ۆ.ۆ.بارتولد قۇرمەتىنە ارنالىپ شىعارىلعان جيناقتا باسىلعان ۆ.گورودەتسكيدىڭ «وستاتكي درەۆنەگو پوسەلەنيا ك يۋگۋ وت گ.الماتى (بىۆش. ۆەرنىي)» اتتى ەڭبەگىندە وسى كۇنگى كىشى الماتى مەن ەسەنتاي (ۆەسنوۆكا) وزەندەرى ارالىعىنداعى ورتاعاسىرلىق قالانىڭ ورنى زەرتتەلە كەلىپ: «1922 جىلى بىرنەشە رەت الماتىنىڭ وڭتۇستىگىنە قاراي ۆەسنوۆكا وزەنىنىڭ ماڭىندا بولعانىمدا وزەننەن تاسىلىپ, ەسكى قالانىڭ ىرگەتاسىنا قالانعان ءتورتبۇرىشتى قالىپتاعى تاستاردى كوردىم» دەپ جازىلعان (ۆ.ۆ. بارتولد «تۋركەستانسكيە درۋزيا, ۋچەنيكي ي پوچيتاتەلي», تاشكەنت, 1927, س.145). ول 1924 جىلى ەكى وزەن ارالىعىن كارتاعا ءتۇسىرىپ (ول بارتولد جيناعىندا جارىق كورگەن), كونە قالانىڭ ورنىن عانا ەمەس, وعان قاتىستى كوپتەگەن جادىگەرلەردى تاۋىپ, ونى جەتىسۋ گۋبەرنيالىق مۋزەيىنە وتكىزەدى.
ۆەرنىي بەكىنىسىن «سالۋشىلار» ورتاعاسىرلىق الماتىدان تابىلعان كونە جادىگەرلەردى ورەسكەل جابايىلىقپەن پايدالانعان. ۆ.گورودەتسكي كريۋكوۆ دەيتىن كوپەس ماي شايقايتىن زاۋىتىن ۇلكەن الماتى وزەنى بويىنداعى كونە زامانداردان جەتكەن ەسكى ديىرمەننىڭ ورنىنا سالىپ, ونىڭ ۇستىڭگى تاسىن ۇستاحاناسىندا پايدالانعان. ال ءدال وسى ديىرمەننىڭ استىڭعى تاسى تالعاردان تابىلعان. ونى «بولشەۆيك» كوممۋناسىنىڭ جۇمىسشىلارى تورتكە ءبولىپ, تەرى وڭدەۋ زاۋىتىنا پايدالانىپتى. «مادەنيەت تاراتۋشىلاردىڭ» تىرلىگى مەن قام-قارەكەتىنىڭ سيقى, ەشبىر اسىرەلەۋسىز, تۋرا وسىنداي نادان كەۋدەلىكپەن جۇزەگە استى.
گورودەتسكي ماقالاسى مەن ول جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەردىڭ تاعى ءبىر قۇندى تۇسى ونىڭ الماتى ءدال بۇگىنگىدەي قانات جايماي تۇرىپ, ەسكى قالاشىقتىڭ ورنى دا, ونىڭ قيراندىلارى دا ساقتالعان كەزدە جازىلعاندىعىندا.
وتاندىق تاريح عىلىمى وركەن جايىپ, ۇلتتىق كادرلار قالىپتاسقان جاعدايدا الماتى مەن ونىڭ توڭىرەگىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋ ك.اقىشەۆ, م.قادىرباەۆ, ك.بايپاقوۆ, ز.ساماشەۆ سياقتى تالانتتى عالىمدار تاراپىنان كەڭ كولەمدە, تاريح جانە ارحەولوگيا عىلىمىنىڭ سان سالاسىندا جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلدى. پروفەسسور كەمەل اقىشەۆتىڭ 1969 جىلى الماتىدان 50 شاقىرىم جەردەگى ەسىك قورعانىنان ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى V عاسىردا ءومىر سۇرگەن ساق حانزاداسىن تابۋى كونە شاھاردىڭ سان قاتپارلى تاريحىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىپ, ونى عىلىمي تۇرعىدان تانۋدىڭ جاڭا باعىتىن قالىپتاستىردى.
ءبىزدى ەرەكشە قىزىقتىراتىنى – التىن ادام تابىلعان قورىمنان شىققان كۇمىس توستاعان. ونىڭ سىرتقى جاعىنا رۋنا تارىزدەس جازۋمەن ەكى جولعا 26 تاڭبا شەكىلگەن. عالىمدار بۇل جازۋدى تۇرلىشە وقىپ, اركىم وزىنشە جورامال جاساۋمەن كەلەدى. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىز بويىنشا شىندىققا ەڭ جاقىنى – كورنەكتى تۇركولوگ, كونە تۇركى جازۋىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالعان ايتۋلى مامانى, پروفەسسور التاي امانجولوۆ ۇستانىمى. ول كۇمىس توستاعانداعى تاڭبالاردى كونە تۇركى جازۋلارىمەن سالىستىرا كەلىپ, ءماتىندى «اعا, ساڭا وچۋق! بەز چوك! بۋكۋن ىگرە (ر؟) ازۇق» دەپ وقىپ, ونى «اعا, ساعان بۇل وشاق! بوتەن (جات ەلدىڭ ادامى) تىزەڭدى بۇك! حالىقتا ازىق-ت ۇلىك مول بولعاي!» دەپ اۋداردى (امانجولوۆ ا., تۇركى فيلولوگياسى جانە جازۋ تاريحى, ا., 1996, 43-بەت).
التىن اداممەن بىرگە تابىلعان كۇمىس توستاعانداعى جازۋ
––––––––––––––––––––––––––––––
التىن ادامنىڭ تابىلۋى الەمدىك ارحەولوگيا تاريحىندا عانا ەمەس, تۇركى جازۋىنداعى عاجايىپ جاڭالىق بولدى. ول كونە تۇركى جازۋىنىڭ تاريحىن مىڭ جىلعا دەيىن شەگەرىپ, قازاق جەرىن مەكەندەگەن ەجەلگى تايپالاردىڭ وسىدان 2500 جىل بۇرىن ءوز جازۋ-سىزۋى بولعاندىعىن ايقىن دالەلدەپ بەردى. وسىلايشا, «ەجەلگى التاي, وڭتۇستىك ءسىبىر مەن جەتىسۋ, تاراز ءوڭىرىن مەكەندەگەن پروتوتۇرىك تايپالارىنىڭ كونە جازۋى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى العاشقى مىڭجىلدىقتا قالىپتاستى» دەگەن عىلىمي كونتسەپتسيا ورنىقتى.
پروفەسسور التاي امانجولوۆ 1961, 1977 جىلدارى تاراز, تالاس وڭىرىندە تاسقا قاشالعان تاعى 3 ەسكەرتكىشتى تاۋىپ, ونى زەرتتەۋ مەن وقۋ بارىسىندا ءوز پىكىرىن ودان تولىقتىرا ءارى ناقتىلاي ءتۇستى. عالىم كەيىن ارحەولوگ ف.ارىسلانوۆ 1969 جىلى ەرتىس بويىنان تاپقان قولا ايناداعى جازۋدىڭ قۇپياسىن اشىپ, كەيىن سەمەي, ەرتىس وڭىرىنە 1983 جىلى جاساعان عىلىمي ەكسپەديتسيا بارىسىندا ءوزى تاپقان كۇمىس بىلەزىك پەن تاس موردەگى جازۋدى وقۋ ارقىلى كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تارالۋ ارەالىن كەڭەيتىپ, باستاپقى تۇجىرىمىن ءبىرجولاتا بەكىتە ءتۇستى.
پروفەسسور ا.امانجولوۆ كەيىن جاساعان ەكسپەديتسيالارى نەگىزىندە ىلە وزەنى بويىنان ءوزى اشقان كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ جادىگەرلەرى بويىنشا بىتىك جازۋىنىڭ ورحوننان تارتىپ, التاي, ەرتىس, جەتىسۋ, الماتى, ىلە مەن تالاس بويىنا دەيىنگى ارالىقتاردا ەركىن قولدانىستا بولعاندىعىن جانە بۇل ولكەنى مەكەندەگەن تايپالاردىڭ ورتاق تىلدە سويلەگەندەرىن ناقتى عىلىمي تۇجىرىمدارمەن دالەلدەپ بەردى.
وسى تۇستا مىنا ءبىر شەتىندەۋ ماسەلەگە دە توقتالا كەتسەك, ارتىق بولا قويماس. تۇرىك حالىقتارىنىڭ ەجەلگى مادەنيەتىن تۇقىرتۋ ناۋقانى بارىسىندا ەسىك قورعانىنان تابىلعان كۇمىس توستاعانداعى جازۋدى ەجەلگى باكتريا نەمەسە سولتۇستىك ءۇندى تايپالارىنىڭ (كحاروشتحي) جازۋى بولۋى مۇمكىن دەيتىن دە گيپوتەزالار ءالى كۇنگە دەيىن قىلاڭ بەرىپ قالادى.
ا.امانجولوۆ ءومىرىنىڭ سوڭىنا قاراي وسى جولدار اۆتورىنىڭ دەمەۋىمەن 2003 جىلى جارىق كورگەن «يستوريا ي تەوريا درەۆنەتيۋركسكوگو پيسما» اتتى ىرگەلى مونوگرافياسىندا: «كۇمىس توستاعانداعى جازۋدى وقۋداعى 1971 جىلى ۇسىنىلعان نۇسقا وعان كەلىسپەگەن يدەيالىق قارسىلاستار مەن ديلەتانتتاردىڭ نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق ماڭىزدى ارگۋمەنتتەرىنىڭ بولماۋى جانە بۇل نۇسقانى تەرىستەيتىن عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ جاريالانباۋى سەبەپتى ءالى كۇنگە دەيىن مىزعىماستان سول ورنىندا تۇر» دەپ بۇل جازۋلاردى پارسى, سوعدى, ءۇندى جازبا ەسكەرتكىشتەرىمەن بايلانىستىرىپ جۇرگەندەردىڭ پىكىرىنە بالتامەن شاپقانداي تويتارىس بەرەدى. (ا., 2003 جىل, 221-بەت).
مۇنىڭ ءبارىن تەرمەلەپ وتىرۋىمىزدىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – ەجەلگى الماتى ارعى بابالارىمىزدىڭ كيەلى قونىسى عانا ەمەس, وسىدان 2500 عاسىر بۇرىن ءتول جازۋ-سىزۋى بولعان جالپى ادامزات وركەنيەتىنىڭ التىن بەسىگى ەكەندىگىنە نازار اۋدارۋ. الداعى ۋاقىتتا بابالارىمىزدىڭ التىنمەن اپتالىپ, كۇمىسپەن كۇپتەلگەن, اسىل تاستارمەن اشەكەيلەنگەن اسىل بۇيىمدارى ءالى تالاي تابىلا جاتار, بىراق كونە جازۋدىڭ ورنى بولەك. سوندىقتان پروفەسسور ا.امانجولوۆ عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەگەن جازۋ ۇلگىسىنىڭ قازاق قانا ەمەس, تۇتاس تۇرىك دۇنيەسى, جالپى ادامزات وركەنيەتىندەگى الار ورنى, قوسار ۇلەسى ايرىقشا بولىپ قالاتىنى انىق.
تاۋەلسىزدىك تۇسىندا پروفەسسور ز.ساماشەۆ باستاعان عالىمدار الماتى تاريحىن ودان ءارى تەرەڭدەتىپ, پالەوليت زامانىنا دەيىن اپاردى. ولار وسى كۇنگى الماتىداعى العاشقى ادامزات قونىستارى تومەنگى پالەوليت زامانىندا, ياعني وسىدان 100 مىڭ جىل شاماسىندا بولعاندىعىن ناقتى ارحەولوگيالىق قازبالار نەگىزىندە دالەلدەپ, فابريچنىي پوسەلكاسى ماڭىندا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە تومەنگى پالەوليت داۋىرىنە جاتاتىن تاستان جاسالعان قۇرالداردى تاپتى.
قازبا جۇمىستارى بارىسىندا شىققان قالدىقتاردى سارالاي كەلىپ, عالىمدار: «بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جيناقتالعان دەرەكتەرگە سايكەس ەجەلگى ادامدار قازىرگى الماتىنىڭ اۋماعىندا العاش رەت وسىدان 100-50 مىڭ جىل بۇرىن تومەنگى پالەوليتتىڭ مۋستەر داۋىرىندە – تاس عاسىردا پايدا بولدى» دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى (ساماشەۆ ز., گريگورەۆ ف., جۋمابەكوۆا گ. درەۆنوستي الماتى, ا., 2005, س.18).
پروفەسسور ساماشەۆ باستاعان توپ وسى كۇنگى كوكتوبە مەن جاربۇلاق وزەنىنىڭ بويىنان نەوليت داۋىرىنە (ب.ز.د. V-III مىڭجىلدىقتار) قاتىستى قاراپايىم ەڭبەك قۇرالدارىن دا تاپتى. بۇل تۋرالى اۆتورلار: «بۇل كەزدە ىلە الاتاۋىنىڭ باۋرايى ەجەلگى ادامدار قونىسى بولعاندىعىن ارحەولوگتەر اشقان كوپتەگەن نەوليتتىك تۇراقتار دالەلدەيدى» دەپ جازادى (ساماشەۆ ز., گريگورەۆ ف., جۋمابەكوۆا گ., درەۆنوستي الماتى, 2005, س. 18).
ەگەر تومەنگى پالەوليت زامانىنداعى جادىگەرلەردى ەجەلگى الماتىنىڭ العاشقى قاباتى دەيتىن بولساق, ب.ز.د. V-III مىڭجىلدىقتارعا جاتاتىن جاڭا تاس عاسىرى – نەوليت زامانىنان تابىلعان ميكروليتتەر (اڭشىلىق, بالىق اۋلاۋ, تەرىمشىلىك پەن تەرى وڭدەۋ ماقساتىندا قولدانىلاتىن شاعىن قۇرالدار), نۋكلەۋستەر (تاستان جاسالعان قىرعىش, كەسكىش قۇرالدار) مەن كەراميكالىق زاتتار قالدىقتارىن ەجەلگى الماتىنىڭ ەكىنشى قاباتى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
كەيىنگى جىلداردا اشىلعان ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە الماتىنىڭ ءۇشىنشى قاباتى سانالاتىن – قولا داۋىردەن تابىلعان زاتتار الماتى مەن ونىڭ ماڭىندا ءبىر-بىرىمەن جاپسارلاس تىزبەكتى ەلدى مەكەندەر مەن ەجەلگى قونىستار بولعاندىعىن دالەلدەدى. يۋ.موتوۆ, ت.جۇمابەكوۆا باستاعان ارحەولوگتەر 1991 جىلى تومەنگى كامەنكا ماڭىنان ب.ز.د. IV جانە IX عاسىرلارعا قاتىستى 20-دان استام كونە مولالاردان سول زاماننىڭ ماتەريالدىق مادەنيەتىن ايعاقتايتىن مول جادىگەرلەر تاپتى.
ارحەولوگتەر ك.اقىشەۆ پەن ع.قۋشاەۆتار 1960 جىلدارى مەدەۋ جاقتاعى بۇتاقتى جانە اقساي شاتقالىنان تاپقان جادىگەرلەر ب.ز.د. II جانە I مىڭجىلدىقتا الماتى مەن ونىڭ ماڭىندا ەجەلگى تايپالاردىڭ تۇراقتى قونىستارى بولعاندىعىن دالەلدەدى. بۇل تايپالار اتالعان داۋىردە بىرتىندەپ كوشپەلىلىكتەن جارتىلاي كوشپەلىلىككە, ماۋسىمدىق كوشىپ-قونۋعا قولايلى قالاشىقتارعا ورنىعا باستاعان.
الماتىنىڭ ءتورتىنشى قاباتى – ساق-ءۇيسىن مادەنيەتىنە قاتىستى كەزەڭ. مۇنىڭ دالەلى – قالانىڭ ءدال ىرگەسىندەگى ايگىلى ساق پاتشالارىنىڭ قورعاندارى. كەزىندە ءبىز ولاردى «دالا پيراميدالارى» دەپ اتاعانبىز. پروفەسسور ك.اقىشەۆ ىلە جاعاسىندا ورنالاسقان ايگىلى «بەسشاتىر» قورىمىندا 31 ساق قورعانى, ال ەسىك قورىمىندا 40-تان استام وسىنداي قورعان بولعانىن انىقتادى.
ەجەلگى ساقتار مەن ۇيسىندەر تەك التىننان عانا بۇيىمدار جاساعان جوق, ولاردىڭ قولادان قۇيعان زاتتارى مەن ونىڭ قۇيۋ تەحنيكاسى, كوركەمدىك قۇندىلىعى بۇگىنگى زامان ادامدارىن دا تاڭ-تاماشا قالدىرۋمەن كەلەدى. كەزىندە الماتىنىڭ ءدال ىرگەسىندە كامەنسكوە پلاتو ەلدى مەكەنىنەن, ۇلكەن جانە كىشى الماتى وزەندەرى بويىنان تابىلعان ب.ز.د. VII-ءIى عاسىرلارعا قاتىستى قولا جانە مىس قازاندار مەن تاباقتار, ساداق تارتقان اڭشىلار مەن مالداس قۇرىپ وتىرعان ادامدار بەينەلەنگەن شىراعدان مەن قۇرباندىق تاقتالارى, قولادان قۇيىلعان قاناتتى ات پەن بارىس, جولبارىس پەن ارىستان مۇسىندەرى, ات ابزەلدەرى, ميفتىك سيپاتتاعى ءتۇرلى زوومورفتىق بەينەلەر – ساق-ءۇيسىن مادەنيەتىنەن جەتكەن باعا جەتپەس مۇرامىز.
مۇنىڭ ءبارى – ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى X عاسىر شاماسىنان باستاپ, الماتى مەن ونىڭ توڭىرەگىن ەجەلگى ساق, ءۇيسىن تايپالارىنىڭ ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن كەشەندى تۇردە زەرتتەي الماي جۇرگەن عاجايىپ مادەنيەت قالىپتاستىرعانىنىڭ ايقىن دالەلى. الماتىنىڭ ءار تۇسىنان جۇرگىزىلگەن قۇرىلىس جۇمىستارى بارىسىندا قازىرگە دەيىن تابىلىپ جاتقان ەجەلگى قونىستارىنىڭ ورنى بۇل بولجامدى تولىعىمەن راستاي تۇسەدى.
الماتىنىڭ بەسىنشى قاباتى تۇرىك قاعاناتى ء(Vى-ءVىىى عاسىرلار) كەزىندە پايدا بولدى. ايگىلى بۋمىن قاعان 552 جىلى حان تاعىنا وتىرعاندا ءىنىسى ەستەميدى قاعاناتتىڭ باتىس بولىگىنە يابعۋ, ياعني مەملەكەتتەگى ەكىنشى ادام ەتىپ قويادى. ول 554-56 جىلعى كوك تۇرىكتەردىڭ قالىڭ قولىن باستاپ, التاي اسىپ, جەتىسۋ, تاراز, تۇركىستان ولكەسىن تۇگەلدەي قاعاناتقا قاراتىپ, ءتىلى مەن مادەنيەتى تامىرلاس ەجەلگى ءۇيسىن, دۋلات تايپالارىن يمپەرياعا قوسادى.
ۆيزانتيامەن ديپلوماتيالىق, ساۋدا بايلانىسىن ورناتقان ەستەمي اۋەلى سامارقاند پەن بۇحارانى باعىندىردى. بۇدان كەيىن 567 جىلى ارالدان اسىپ, ەدىلدى بويلاپ, سولتۇستىك كاۆكازدى تۇگەل جاۋلاپ, يران شەبى سانالاتىن تەمىر قاقپا – دەربەنتكە دەيىن جەتەدى.
داڭقتى قولباسشىلىعىمەن قاتار اقىلمان ساياساتكەر بولعان ەستەمي يرانمەن ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان داۋ-شاردى بىتىممەن اياقتاپ, قىزىن قازاق تاريحىندا ادىلەتتى پاتشا – ناۋشارۋان اتانعان, ءفيرداۋسيدىڭ ايگىلى «شاحنامەسىندە» جىرلاناتىن شاحينشاح قۇسىراۋعا (حوسروۆ ءى) ۇزاتادى. ءدال وسى نەكەدەن يراننىڭ كەلەسى پاتشاسى ورمىز تۋادى.
ەستەمي ۆيزانتيا يمپەراتورى ەكىنشى ءيۋستيننىڭ جىبەرگەن ەلشىسى زەمارحتى سىردىڭ بويىنداعى ون ەكى قانات اق ورداسى – كيىز ۇيدە قابىلداعان. بۇل – ۆيزانتيا, يران جانە تۇرىك حرونيكاسىنا تۇسكەن ايگىلى وقيعا. مىنە, وسى ەستەمي قاعان بيلىك قۇرعان تۇستا جەتىسۋ ولكەسى, وسى كۇنگى الماتى ماڭى تۇگەلدەي تۇرىك قاعاناتىنىڭ بيلىگىنە كوشەدى.
مۇحتار قۇل-مۇحاممەد,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى
