ايبات ەشكەەۆ تۋرالى ماقالانى وقىپ وتىرمىن.
«ايبات اعانىڭ اكە-شەشەسى دە قاراعاندى عىلىمىنا ەڭبەگى سىڭگەن, زيالى جاندار بولدى. رافحات ارميا ۇلى – بەلگىلى فيلوسوف. عىلىمي ديسسەرتاتسياسىن ايگىلى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە قورعاعان از قازاقتىڭ ءبىرى. قاراعاندى مەديتسينا جانە كووپەراتيۆ ينستيتۋتتارىندا كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولىپ ۇزاق جىل ەڭبەك ەتسە, اناسى ۇلبەك وسپالاقوۆا ە.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاق ءتىلى كافەدراسىندا ۇستازدىق ەتتى». وسى سوڭعى سويلەمگە كەلگەندە جۇرەگىم تولقىپ قويا بەردى. اپىر-اۋ, شىنىمەن دە بۇل مەنىڭ ۇستازىم عوي. ءۇش ۇيىقتاسام تۇسىمە كىرمەيتىن جاعداي. تىرشىلىكتىڭ قامىتىنا جەگىلىپ, سوعان قالاي نوقتالانعانىمدى بىلمەپپىن. كەشىرشى مەنى, ۇستازىم!
ەندى, مىنە, ارادا قانشا جىلدار وتكەننەن كەيىن ءسىزدىڭ رۋحىڭىزبەن سىرلاسىپ وتىرمىن. ءبىزدىڭ توبىمىزداعى جيىرما بەس ستۋدەنتكە بەس جىل بويى انالىق, ۇستازدىق جۇرەگىڭىزبەن مەيىرىم-شۋاعىڭىزدى مولىنان توكتىڭىز. ەشقايسىمىزدى ءبولىپ-جارعان جوقسىز. دەكاننىڭ قازاققا قىرىن قارايتىن ورىنباسارى ۆەريۋگينامەن بىزدەر ءۇشىن تالاي تايتالاسقا ءتۇستىڭىز. اسىرەسە ۇلگەرىمى ناشار ستۋدەنتتەرگە جاناشىرلىق تانىتىپ, سولار «وقۋدان شىعىپ قالماسىن» دەپ شىر-پىر بولىپ ءجۇردىڭىز. وسى وقيعالاردىڭ شەت جاعاسىن توپ جەتەكشىسى رەتىندە جاقسى بىلەمىن. ءبىز وقۋعا تۇسكەننەن كەيىن توپتاعى جيىرما بەس بالانى قابىلداپ الىپ (كەيىن 3-كۋرستا اكادەميالىق دەمالىستان قازىرگى ەتنوگراف-جازۋشى تورەحان مايباس قوسىلدى), سولاردىڭ قولدارىنا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تاباقتاي ديپلومىن ۇستاتىپ, شىعارىپ سالدىڭىز. ءالى ەسىمدە, العاشقى كۋراتورلىق ساعاتتا بىزگە ءبىراز سۇراق قويدىڭىز. ونى ءالى ۇمىتقان جوقپىن. «كانە, كىلەڭ بەسكە تاپسىرعاندارىڭ قول كوتەرىڭدەرشى؟» دەدىڭىز. ءۇش-ءتورت بالا قول كوتەردى. ودان كەيىن «ەندى كىم ءتورت پەن بەسكە تاپسىردى؟» دەپ سۇرادىڭىز. ۇمىتپاسام, 15 شاقتى جاس قول كوتەردى. بۇدان سوڭ ارتىق سۇراق بولعان جوق. مەن كەيىنگى توپتا ەدىم. ۋنيۆەرسيتەتكە ءتۇسۋ ەمتيحانىن ءبىر بەس, ءبىر ءتورت, ءبىر ۇشكە تاپسىردىم. شىنىم سول. ءوزىمدى اۋىر سالماقتى ابيتۋريەنتپىن دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى بۇعان دەيىن مەكتەپتە 11 جىل جۇمىس ىستەپ, وقۋعا جىگىت اعاسى بولعاندا ءتۇستىم. كەلەسى كۋراتورلىق ساعاتتا بىزدەن باقىلاۋ ديكتانتىن الدىڭىز. 25 ستۋدەنتتىڭ ىشىندە ءبىر بالا عانا 5-كە جازدى. ول – وڭتۇستىكتىڭ وعىلانى مۇسا تىلەۋبەرديەۆ بولاتىن. بولاشاعى زور ازامات ەدى. بەس جىل بىرگە وقىعاندا ونىڭ جولداستارىنا ءبىر قاتقىل ءسوز ايتقانىن ەستىگەن ەمەسپىن. ادەمى جىميىپ قانا جۇرەتىن. وكىنىشتىسى, قانقۇيلى زۇلىمداردىڭ قولىنان قازا تاپتى. سونداي-اق توبىمىزدا قازىرگى ماقتاارال اۋداندىق گازەتىنىڭ رەداكتورى ءسابيت قالدىباەۆ شاڭىراق كوتەرگەندە, سوعان دا بار جاعداي جاساپ ەدىڭىز. سونىڭ ءبارى بۇگىنگە دەيىن كوڭىلىمدە سايراپ تۇر».
بىردە كورنەكتى ادەبيەتتانۋشى-عالىم تۇرسىنبەك كاكىشەۆتىڭ «ساداق» اتتى كىتابىن وقىپ وتىرىپ, مىنا ءبىر دەرەككە ەلەڭ ەتە قالدىم. ء«بىر كۇنى قاراعاندى قالاسىنان بەيتانىس ادام تەلەفون سوعىپ تۇر», دەپ جازادى عالىم. «مەن ارميا ەشكەەۆتىڭ بالاسى ەدىم. اكادەميك ەبىنەي ارىستان ۇلى بوكەتوۆتىڭ اقىل-كەڭەسىمەن ءسىزدىڭ «ساندالتقان ساداعىڭىزدى» وقىپ, مەنىڭ اكەم جونىندەگى دەرەكتەردى كورىپ, قۋانىپ تۇرمىن...» ءۇش كۇننەن كەيىن رافحات ارميا ۇلى ەشكەەۆ ءبىزدىڭ پاتەردىڭ تابالدىرىعىن اتتادى».
ارميا ەشكەەۆ – ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسىندە ءبىلىم العان ساناۋلى قازاقتىڭ ءبىرى. بۇل سول زامانداعى ىرگەلى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى بولدى. وندا م.جۇماباەۆ, ب.مايلين, ج.تىلەپبەرگەنوۆ, ت.جومارتباەۆ, م.تۇرعانباەۆ, ا.مامەتوۆ سەكىلدى حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار ازاماتتارى ءبىلىم العان. 1913 جىلى 50 قازاق بالاسى وقىپتى. سونداي-اق مۇندا قازاق قىزدارى دا وقىعان. ال قولجازبا «ساداق» جۋرنالىن وسى مەدرەسەدە وقىپ جۇرگەن قازاق جاستارى شىعارعان. نەگىزگى ۇيىمداستىرۋشىلار: بەيىمبەت مايلين مەن جيەنعالي تىلەپبەرگەنوۆ. ارميا ەشكەەۆ تە وسى جۋرنالدىڭ بەلسەندى اۆتورى بولعان. ونىڭ قانداي اۆتور بولعانىن 1917 جىلى 23 قاراشادا اتالعان جۋرنالدا شىققان ماقالاسىنان بىلۋگە بولادى.
«مىنە, ءبىزدىڭ وعىن كەزەپ تۇرعان «ساداق» جۋرنالىمىز دا, بىلاي قاراپ تۇرعان كىسىگە ويىنشىق, كۇلكى. ەرىككەنگە ەرمەك سەكىلدى كورىنسە دە, ونىڭ ءتۇپ ماقسات, وي-نىساناسى, باياعى ءجاسوسپىرىم, جاڭا تالاپ باعلانداردى باسقىشتان باسقىشقا مىنگىزىپ, كوزدەگەن نىساناسىنا جەتكىزبەك. سول ءۇشىن اتىشۋلى «ساداق» جۋرنالىمىزدى قاي جاعىنان بولسا دا كەمسىتپەۋ كەرەك. ويتكەنى «ساداقتىڭ» بىزگە قالاي ايتسا دا ءسوزى وتەدى. كەشە قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان ەسكى ۇكىمەتتىڭ زامانىندا «ساداق» وعىن كەزەپ, ەكى اياعىن ۇزەڭگىگە شىرەنىپ, جاۋعا قارسى تۇرۋعا بەتى قايتپادى». وسىدان-اق ارميا اتامىزدىڭ كوزقاراسى مەن وتكىر قالامىن تانيسىز.
ۇستازىم, حالقىمىزدىڭ اياۋلى پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى ارميا ەشكەەۆ شاڭىراعىنىڭ شىراقشى كەلىنى بولا ءبىلىپسىز. وعان قولىمداعى «ساداق» كىتابىن وقي وتىرىپ, كوزىم جەتتى. گازەت قيىندىسىنداعى ماقالانى وقي سالا, قاراعاندىداعى ءبىر ازاماتپەن دەرەۋ حابارلاستىم. ۋنيۆەرسيتەتتەگى توبىمىزعا انامىزداي قامقور بولعان ۇلاعاتتى ۇستازىمىز وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ماڭگىلىك مەكەنىنە اتتانىپتى.
كوڭىل جابىرقاۋ تارتتى. كۇرسىنىس كوبەيدى.
ارامىزدا تالاي ۇلىنىڭ ۇرپاعى جۇرگەنىن ۇمىتپايىق...
تىلەۋبەك ىسقاقوۆ,
ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى,
ارداگەر ۇستاز
