اكە جولى ۇلىنا ۇلگى بولعان

ادامدىق ايناسى توڭىرەگىڭە كوز سالساڭ, ءبىر جىلىڭ, ءبىر جىلىڭا ۇقسامايدى. زامان وزگەرىپ, قوعام جاڭارىپ, ۇرپاق الماسىپ جاتىر. وسى قىم-قۋىت تىرلىك قۇلان قۋعانداي كۇي كەشتىرىپ, كەيدە جان-جاعىڭدى بارلاتا بەرمەيتىنى بار. جاس دەگەنىڭ جاسامىس تارتىپ, جاسامىسىڭ ءبىر بەلەستەن اسىپ, شىركىن ۋاقىت-اي, دەپ وتىراتىنىن قايتەرسىڭ. مۇندايدا تاقىل-تۇقىل ەمەس, جانىڭدى تۇسىنەتىن جاقسى ادامنىڭ قاسىندا جۇرسەڭ, ەل بىرلىگىن, اعايىن تاتۋلىعىن, ءسوزدىڭ بۇتىندىگىن ويلايتىن كوڭىلى كەڭ, ويى تۇنىق ونداي كەمەل ادامنىڭ كولەڭكەسىنىڭ ءوزى جۇرەگىڭە جىلۋ, جانىڭا ساۋلە قۇيارى انىق. وندايدا وكىنىشىڭ كەم, جۇرەر جولىڭ كەڭ بولادى ەكەن. ءتىپتى اقىل ايتار اعانىڭ, مەيىرىمى مول انانىڭ, ىزەتى ەرەن ءىنىنىڭ ءجون-جوسىعى بولەك تۇراتىنى راس. كەيدە سونداي جاندى اۋىلدان, قالادان ىزدەپ سابىلاتىنىمىز بار. كورە الساق, تاپ باسىپ باعالاي بىلسەك ونداي داراقى ەمەس, دار­قاندار توڭىرەگىمىزدە بارشىلىق-اۋ! تەك قاي-قايسىمىزدا قام­شى­نىڭ  سابىنداي قىسقا ومىرگە قوناق ەكە­نىمىزدى ۇعىپ, پەندەلىكتەن ارى­لىپ, جاقسىلىققا بوي ال­دىر­ساق, ويلى-قىرلى تىرلىك تۇزەڭ جولعا ۇلاسپاق. ارعى-بەرگى تاريحقا قاراپ وتىرساڭ, اتا-بابالارىمىز كەڭدىكتەن كەڭ بولماپتى. قىرىق قۇبىلعان ءدۇ­نيەنىڭ تولقىعان كولىن دە, كە­نە­زەنى كەپتىرگەن ءشولىن دە, قۇيىن ءۇيىر­گەن جەلىن دە كورىپتى. بىراق قىرمىزى قىزىعى, جيار داۋلەتى ازايماپتى. “دۇنيە – ۇلكەن كول, زامان – سوققان جەل, الدىڭعى تولقىن – اعا­لار, ارتقى تولقىن – ىنىلەر” دەپ اباي ايتپاقشى, وسى ماقالاعا ار­قاۋ ەتىپ الىپ وتىرعانىمىز, ءبىر ءاۋ­لەت­تىڭ, ياعني اكەلى-بالالى ازا­مات­تاردىڭ وتكەن جولى, كەشكەن ءومىرى ەدى. اكەسى وتكەن عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىنداعى الاپاتتى, ودان كەيىنگى سۇراپىل سوعىستى باستان كەشىرسە, بالاسى ودان كەيىنگى جىلىمىق كەزەڭدەردە, تۋ كوتەرىپ ەل بولعان, ەڭسە تىكتەگەن قازاقتىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. العاشقى ءسوزدى اكەدەن باستار بول­ساق, جۇمان قوجاعاپانوۆ اكە­دەن ەرتە ايىرىلىپتى. قار­شا­دا­يىنان ەڭبەككە ارالاسىپتى. قاراعاندى شاحتالارىندا جۇمىس ىستەپ, قۋعىن-سۇرگىن باستالعاندا باي­دىڭ تۇقىمى دەگەن اتتى ار­قا­لاپ, ءبىراز جۇرتتىڭ كوزىنە تۇرتكى, كەڭىردەگىنە تاس بولىپ تىعىلىپتى. ەندىگى جەردە بۇل ازاپتان قۇ­تى­لۋدىڭ ءبىر جولى – ەلدەن كەتۋ دەپ تۇيگەن ول, اناسى كوشجاندى ەرتىپ, قارقارالى, شۇبارتاۋ ارقىلى اياگوزگە بەت ءتۇ­زەيدى. جاتتىڭ ءوزىن جاقىن, الىستى باۋىر ەتەتىن قازاقى قاسيەت انا مەن بالانى پانا كورىپ كەلگەن جۇرت قۇشاعىنا باسادى. قاعىلەز جىگىتتى اياگوز اۋداندىق حالىق دەپۋتاتتارى اتقارۋ كوميتەتى قىزمەتكە الادى. اۋمالى-توكپەلى ءداۋىردىڭ قۇيىنى مەن جەلىن, قۇيقىلجىعان دەمىن, مىڭ قۇبىلعان ءتۇرىن بارلاپ قالعان جىگىت تۋرا جولدان تايماي, ادىلدىكتى تەمىر­قازىق ەتىپ ۇستايدى. وزىنەن بۇ­رىن حالىقتىڭ قامىن, جۇرتتىڭ جاعدايىن ويلاپ, قينالعانداردىڭ قاسىنان تابىلادى. جىلاعاندى جۇباتىپ, قۇلاعاندى ورنىنان تۇرعىزادى. ويى زەرەك, كوڭىلىنىڭ كوك­جيەگى كەڭ جۇمان سولايشا ەلىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتۋگە تالپىنادى. بىرتە-بىرتە اياگوز اۋداندىق حالىق دەپۋتاتتارى اتقارۋ كوميتەتى توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە جو­عارىلاتىلادى. اۋدانداعى بي­لىك­تەن اۋىلداعى تىرلىكتى جۇرتپەن ءتى­كەلەي ارالاسىپ ءجۇرىپ اتقارۋدى قو­لايلى كورگەن جۇمان “وراق-بالعا” كولحوزىن باسقارۋعا بەل بۋادى. زۇل­مات جىلداردىڭ ىزعارى ەندى-ەندى سەيىلە باستاعان ەدى. حالىق ۇرەيدەن ەس ءجيىپ, ورتاق ىسكە دەن قويا باس­تا­عان. بىراق الەمگە ءوز بيلىگىن ءجۇر­گىزۋگە ۇمتىلعان ارام پيعىل, با­قاس­تىق, باقتالاستىق, كىم كۇشتى دەگەن كىسىمسىنۋ سول ادەمى شۋاقتى كوپ كور­گەندەي سۇراپىل سوعىستى باستاپ, ەل تاعى ۇرەي قۇشاعىندا قالادى. وتان دەگەن رۋحتى ءسوز – ۇرەيدى ءۇم­ىت­كە جەڭدىرەدى. ەر ازامات مايدانعا ات­تانىپ, قالعان جۇرت جىگەرىن جا­نىپ, تىل تىرلىگىن قولعا الادى. “نامىس ەرلىككە جەتكىزەدى, ەرلىك ەل­دىككە جەتكىزەدى” دەپ باۋىرجان مومىش ۇلى ايتقانداي, نامىستى تۋ ەتىپ, ەلدىكتى ەرلىكپەن ساقتاپ قالۋعا ۇمتىلعان ميلليونداردىڭ ءبارى دە قاھارمان ەدى. بەيبىت كۇننىڭ ءدامىن تاتىپ, جاقسىلىعىن كورىپ جۇرگەن بىزدەر ولاردىڭ الدىندا قارىز­دار­مىز. رۋحىنا داق سالماي, اتىن اسپەتتەۋ بورىشىمىز. جۇمان قوجاعاپان ۇلى سۆەردلوۆ قالاسىنداعى اسكەري-ساياسي مەكتەپتە سوعىس تاسىلدەرىن مەڭگەرىپ, ەكى جىل مايدان شەبىندە بولادى. جان الىپ, جان بەرىپ جۇرگەندە اۋىر جا­را­لانىپ, 1943 جىلدىڭ اياعىندا ەلگە ورالادى. كولحوز توراعاسى, پار­تيا ۇيى­مىنىڭ حاتشىسى قىزمەتتەرىن اتقارادى. 12 جىل بويى “تاڭسىق” ماشينە-تراكتور ستانساسىنىڭ دي­رەكتورلىعى قىزمەتى جۇك­تەلگ­ەن­نەن كەيىن ول قىزۋ جۇمىسقا كىرىسەدى. قازاقستان ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ك.پونومارەنكوعا, ۇكىمەت توراعاسى ە.تايبەكوۆكە, اۋىل شارۋا­شىلىعى ءمينيسترى گ.مەل­نيك­كە ارنايى حات جازىپ, ءوزى باس­قارىپ وتىرعان شارۋاشىلىقتىڭ اۋدان­نان 120 شاقىرىم, وبلىس ور­تا­لىعىنان 450 شاقىرىم ەكەنىن اي­تىپ, جول جوندەۋ, قۇرىلىس سالۋ, ازا­ما­تتاردى تۇرعىن ۇيمەن قام­تاما­سىز ەتۋ, جاستارعا قامقورلىق كور­سەتۋ ءما­سە­لەسىن قوز­عايدى. ىسكەر باسشىنىڭ بۇل تىلەگىنە جو­عا­رى­دا­عىلار نازار اۋدارادى. ءوس­تىپ ءجۇرىپ سو­عىستان كە­يىنگى اۋىر كەزەڭدە اۋىل­دىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ, وركەنىن وسىرەدى. ونىڭ مايدانداعى ەرلىگى, بەيبىت كۇندەگى ەڭبەگى تۋرالى ونىمەن تاي-ق ۇلىنداي تەڭ وسكەن زامانداستارى اعىنان جارىلىپ, اڭگىمەلەيدى ەكەن. ءبىز جۇماننىڭ اتىن تۋرا اتاماي جۇكەڭ, جۇكە دەۋشى ەدىك. ول اۋى­لى­مىزدىڭ ۇيىتقىسى, اتا-بابا­لا­رىمىزدان قالعان سالت-ءداستۇردىڭ التىن دىڭگەگى ەدى. ەڭبەگىڭدى باعالاپ, ەڭسەڭدى كوتەرەتىن. جۇكەڭ باس­شى­لىق­تا جۇرگەندە مەحانيزاتور ب.قال­دىبەكوۆا قازاقستاننىڭ جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتات بولىپ سايلاندى. وبلىس دارەجەسىندەگى قۇرمەتكە ءبو­لەن­گەندەر ءتىپتى كوپ ەدى. ب.ءابجانوۆ ەڭبەك ەرى اتانىپ, ابىرويىمىزدى اسىردى, دەيدى ۇلى وتان سو­عى­سى­نىڭ جانە ەڭبەك ارداگەرى ا.قۇل­شانوۆ. ال تاعى ءبىر سوعىس ارداگەرى يگەن سامەتەەۆ تە جۇماننىڭ جاقسى ىستەرىن العا تارتقان. ەسىل ەردىڭ سۇراپىل سوعىستاعى ەرلىگى ءۇشىن العان اتاق ابىرويى, باس قولباس­شى­دان كورگەن سىي-سياپاتى, بەيبىت كۇندەگى ادال ەڭبەگى ەلەنىپ, “ەڭبەك قىزىل تۋ”, “قۇرمەت بەلگىسى” وردەن­دەرىن ومىراۋىنا تاعۋىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى, دەيدى اقساقال جۇرەكجاردى ءسوزىن بۇكپەي ورتاعا سالىپ. وسى ارادا ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا بايلانىستى تاڭسىق­تىق­تار جۇمان قوجاعاپانوۆتىڭ اتىن ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا ءبىر يگى­لىكتى ىسكە ۇيىتقى بولىپ وتىر­عانىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. ول بۇكىل سانالى عۇمىرىن وسى اۋىلدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ارناعان جۇمان قو­جاعاپانوۆتىڭ اتىن جاڭعىرتۋ, ياعني قوجاعاپانوۆ اتىنداعى تاڭسىق اۋىلى دەپ اتاۋ تۋرالى بايلامدارى بار. اۋىلداستارى مىنانداي ءۋاجدى العا تارتادى. وتكەن عاسىردىڭ 40-50 جىلدارى قۇرىلعان متس-تىڭ اتاۋى تاڭسىق بولىپتى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى كەزەڭدە تارلاۋلى ەلدى مەكەنى دەلىنىپ كەلگەن. تارلاۋلى اۋىلدىق وكرۋگى اتىن وزىندە قالدىرىپ, ۇمىتىلىپ بارا جاتقان تاڭسىقتى جاڭعىرتۋ جونىندەگى جۇرتتىڭ پىكىرىن اۋداندىق ءماسليحات قولداپ, شىعىس قازاقتان وبلىستىق ءماسليحاتى مەن اكىمدىگىنە ۇسىنىپتى. بۇل وڭ شەشىلسە, وتان سوعىسىنا قاتىسۋشى ءبىر عانا ار­داگەرگە ەمەس, ونىڭ وزگە دە زامانداستارىنا كورسەتىلگەن قۇرمەت بولار ەدى, دەيدى تاڭسىق جۇرتى. تاڭسىق اۋىلىنىڭ ازاماتتارى “بىرلىكتەن ايىرىلعان ەل قاڭعىپ قالادى, قازاق بالاسى بىرىگىپ, تىزە قوسىپ ءىس قىل­­سا, حا­لىق­­تىق ماق­سات سوندا ور­ىن­دا­لادى”, دەپ ءاليحان بوكەيحانوۆ ايتقانداي, بەرەكە بىرلىگى جاراسقان اۋىلىنا جۇماننىڭ ۇلى توقتارحاننىڭ جاساعان قام­قور­لىعىنا ەرەكشە ريزا. شىنىندا, اركىمنىڭ تۋعان جەرى التىن بەسىك. جاسىراتى جوق نارىق زامانى كىمگە دە بولسا اۋىر ءتيدى, اسىرەسە اۋىلدىڭ جاعدايىن قيىنداتىپ جىبەردى. جابايى جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە نەبىر عيماراتتار قيراپ, مال باسى قۇلدىراپ كەتتى. بىرتە-بىرتە ەل ەسىن جيعان تۇستا بويىندا ۇلتىم دەگەن قانى شىرىلداعان شىبىن جانى بار قازاق بالاسى كىندىك قانى تامعان اۋىلىنا ات باسىن بۇردى. ءبىز وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا سونداي قادامعا العاش بارىپ, اۋى­لى­نىڭ اجارىن كىرگىزگەن توق­تار­حان­نىڭ جاقسى ىستەرىنە كۋا بولدىق. جەكەشەلەندىرۋدىڭ “قۇربانى” – ءتورت قابىرعاسى قاڭقيىپ قالعان مادەنيەت ءۇيىن جەكەمەنشىكتەن ول قايتا ساتىپ الىپ, كەيبىر اۋدان ورتالىقتارىندا جوق كەرەمەت عيمارات تۇرعىزىپ, ءىشىن قاجەتتى دۇنيەگە تولتىرىپ, بۇعان قوسا 3 مىڭ كىتاپ جيناقتالعان كىتاپ­حا­نا­نى, ونەرلى جاستار پايدالاناتىن مۋزىكالىق قۇرال-جابدىقتاردى حالىق مەنشىگىنە بەرىپتى. تاڭسىق اۋىلىنىڭ ۇلكەندەرى توقتارحان جۇمان ۇلىنا اللا ءۇيىن سالىپ بەرۋگە تىلەك ەتىپتى. پايعامبار جاسىنان اسىپ, يماندىلىققا يەك ارتقان مەتسەنات بۇل يگىلىكتى ءىستى وسىدان ەكى جىل بۇرىن مۇلتىكسىز جۇزەگە اسىرىپ, قۇدايعا قۇلشىلىق ءۇيىن پايدالانۋعا بەرىپتى. تاڭسىق ەلدى مەكەنىنىڭ تۇرعىن­دارى توقتارحان قوجاعاپانوۆتىڭ تاعى ءبىر جاقسى ىسكە باستاماشى بولىپ جۇرگەنىن سۇيسىنە ايتادى. ول ۇلتىمىزدىڭ تاريحي جادىگەرى, 1500 جىلدىعىن يۋنەسكو كولەمىندە اتاپ وتكەن “قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ” مازارىنا باراتىن 13 شاقى­رىم جولدى, اياگوز وزەنىنىڭ ۇستىنەن وتەتىن 50 مەترلىك اسپالى كوپىردى, شىراقشى وتىراتىن ءۇيدى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستا­ما­سىمەن ورىندالىپ جاتقان “جول كارتاسى” باعدارلاماسى اياسىندا ىسكە اسىرۋ ەدى. مۇنى ول ءتيىستى ورىندارعا جەتكىزىپ, ۇكىمەت الدىنا قو­يىپ, اۋقىمدى جۇمىسقا جۇم­سالاتىن 500 ميلليوننان اسا قارجى قاجەتتىگىن دايەكتەسە, بۇل قازىر وڭ شەشىمىن تاپتى دەۋگە بولاتىن سەكىلدى. قازىردىڭ وزىندە جوبالاۋ جۇمىستارى باستالعان كورىنەدى. – دانىشپان ابايدان قالعان: ء“وزىڭ قۇرمەتتەمەگەن نارسەگە ءبو­تەننەن قايتىپ قۇرمەت كۇتەسىڭ” دەگەن ءبىر اتالى ءسوز بار ەدى. اتا-انام ءومىر بويى ەڭبەك ەتىپ, تەر توك­كەن, ومىردەن وزعان سوڭ ماڭگىلىك ءجاي تاپقان, كىندىك قانىم تامىپ, قاناتىمدى قاتايتقان تاڭسىق اۋىلىنان تارتىناتىن مەن ەمەسپىن. قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسايمىن. بار ماقساتىم, ەلىمنىڭ بەرەكە بىرلىگىن, ىنتىماقتى تىرلىگىن ساقتاي وتىرىپ, ۇلكەن-كىشىگە قۇرمەت كورسەتۋ. ءبىزدىڭ اكە­لە­رىمىز بولاتتاي مىقتى, شەگەدەي شىمىر بولدى. اكەم اركەز اباي­دىڭ ولەڭدەرى مەن قارا ءسوز­دە­رىنەن مى­سال كەلتىرىپ اكەڭنىڭ ەمەس, ادام­نىڭ بالاسى بول دەيتىن. ول از دەسەڭ, ۇلى اقىن سياق­تى ارتىڭا جاقسى ءسوز, ونەگەلى ءىس قال­دىر, سوندا عانا ءومىرىڭ ۇزارادى. ەلىڭ قادىرلەپ, ۇرپاعىڭ ماقتان ەتەدى دەپ وتىراتىن. داۋلەت بىتسە, اينا­لاڭ­دى ۇمىتىپ اسپانعا قاراما, ادام­دارعا قارايلاس دەيتىن. مەن اۋى­لىما ينەنىڭ جا­سۋىن­داي جاق­سىلىق جاساسام, اكەم­نىڭ اما­ناتىن ورىندادىم دەپ ويلايمىن. ۇل-قى­زىما اكە ءسوزىن جاڭ­عىرتىپ ايتىپ, سانالارىنا قۇيۋمەن كە­لەمىن. ءار اكە ءوز ۇلگىسىن سولاي جال­عاستىرسا, ۇلتىمىز دا, ۇرپاعىمىز دا ازىپ-توزبايدى, – دەگەن توق­تارحان قو­جا­عاپانوۆ ەلباسى نۇر­سۇلتان نا­زار­­باەۆتىڭ اۋىلعا قام­قورلىق جاساۋ جونىندەگى يدەياسىنا قۋات كۇشى باردا ۇلەسىن قوسا بەرەتىنىن جەتكىزدى. وسى ارادا ءبىز توقتارحان جۇ­مان­ ۇلى تۋرالى وقىرماندارعا ايتا كەتسەك, ارتىق بولا قويماس دەيمىز. ول مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن اۋى­لىن­داعى ماشينە-تراكتور ستان­سا­سىندا تەمىر جونۋشى, “پري­بال­حاش” تىرەسىندە تاس قالاۋشى, اعاش شەبەرى بولىپ جۇمىس ىستەپتى. ەڭبەكتە شىڭدالعان جاس ءبىلىمسىز العا ۇمتىلا المايتىنىنا كوزى جەتكەن سوڭ, قازىرگى قانىش ساتباەۆ اتىنداعى ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتكە وقۋعا ءتۇسىپ, ينجەنەر, بۇرىنعى كسرو مينيسترلەر كەڭەسى جانىن­داعى حالىق شارۋاشىلىعى اكادە­ميا­سىندا ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ ەكو­نوميست ماماندىعىن الادى. وسىدان كەيىن ۇزاق جىلدار بانك سالاسىندا, سونداي-اق الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت اتقار­عان. “قازاقالتىن” تاۋ-كەن مەتال­لۋر­گيا” ااق ديرەكتورلار كە­ڭە­سى ءتورا­عاسى بولسا, قازىر “كرەديت التىن بانك” اق ديرەكتورلار كەڭە­سى­نىڭ تاۋەلسىز مۇشەسى. توقتارحان قوجاعاپانوۆ ەكونوميكا عىلىم­دا­رىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ەكونوميسى, تاۋەلسىز وتانىمىزدىڭ “قۇرمەت”, “پاراسات”, سونىمەن قاتار, حالىقارالىق دارەجەدەگى “سوكرات” وردەندەرىنىڭ يەگەرى, اياگوز اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. بۇل ونىڭ ەل الدىنداعى ەڭبەگىنىڭ باعالانۋى دەسەك, ورىندى بولار. ءيا, ەلىنە, ودان كەيىن تۋعان اۋى­لىنا ەڭبەك سىڭىرگەن ورەسى بيىك اكە­مەن, زامان قانشا قۇبىلىپ جاتسا دا ادامدىق قاسيەتىنەن جاڭىلماي, ەل-جۇرتىن ۇمىتپاي, وعان قام­قور­لىق جاساپ كەلە جاتقان كەشەگى بالا, بۇگىنگى ەل اعاسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت­قاندا ءتىل ۇشىنا ابايدىڭ: “سۇيەر ۇلىڭ بولسا, سەن ءسۇي, ءسۇيى­نەرگە جارار ول”, دەگەن ەكى جول ولەڭى ورالادى. سۇلەيمەن مامەت.