عىلىمي ەڭبەكتە قازبا جۇمىستارىنىڭ دەرەكتەرىمەن قوسا, مۇراعاتتىق قۇجاتتار مەن ەل ىشىنەن جينالعان ەتنوگرافيالىق ماتەريالدار دا پايدالانىلدى. مونوگرافيادا ىرعىز, قوبدا, تورعاي القابى, مۇعالجار قىراتى, ەمبى, تەمىر, ور, قارابۇتاق وزەندەرى جاعالاۋى, ءۇستىرت بويى, قۇلاندى, بورسىققۇم قۇمدارى, ارالعا شەكتەس قاراقۇم اتىرابى, قوستاناي جانە ورىنبور وبلىسىنىڭ شەكارالاس اۋداندارى, نۇراتاۋ بويىنداعى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى ارقاۋ بولدى. بۇل يگى ءىستىڭ باسى-قاسىندا بەلگىلى ارحەولوگ عالىم سەرىك اجىعالي ءجۇردى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇرگىزىلگەن تاريحي ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىن زەرتتەۋگە ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتى تاريح فاكۋلتەتىنىڭ وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرى دە قاتىستى. اقتوبەلىك ارحەولوگتەر ەڭ العاش رەت 1987 جىلى سەرگەي گۋتسالوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قولا ءداۋىرىنىڭ وباسىنا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدى. سودان باستاپ جەرگىلىكتى ارحەولوگتەر جىل سايىن جاز بويى دالالىق ەكسپەديتسياعا شىعۋدى داستۇرگە اينالدىردى.
سولتۇستىك ارال بويى ەسكەرتكىشتەرىنە اتالعان تەڭىزدىڭ سولتۇستىك جاعالاۋىنان باستاپ مۇعالجار تاۋىنىڭ شىعىس جاق بولىگى, ورىنبور شەكاراسىنا دەيىنگى ايماقتاعى ەسكى قونىستار, مەشىت-مەدرەسەلەر ورنى, ساعانا تامدار, قۇلپىتاستار, ءدىني عۇرىپتىق نىساندار كىرەدى. سولتۇستىك ارال بويىنىڭ باتىسىندا ءۇستىرت, شىعىسىندا تۇران القابى, وڭتۇستىگىندە مۇعالجاردىڭ باتىس باعىتى –ورال بەتكەيى ورنالاسقان.
«سولتۇستىك ارال بويى قازاقتارى ءحىح عاسىردا رەسەي يمپەرياسى ىقپالىنا كىرگەننەن كەيىن ۇلكەن داعدارىسقا ۇشىرادى. ءداستۇرلى مال باعۋ جۇيەسى بۇزىلعان سوڭ ۇلتىمىزدىڭ كوشپەلى تۇرمىس-سالتىنا اۋىر سوققى جاسالىندى. سول كەزەڭنەن باستاپ قازاق رۋلارى سولتۇستىككە جىلجىعان سايىن بىرتە-بىرتە جارتىلاي وتىرىقشىلىققا كوشىپ, اقىرى تولىق وتىرىقشىلىققا اۋىستى. قازاقتىڭ ءداستۇرلى شارۋاشىلىعىنىڭ كۇيرەۋىنىڭ اقىرعى نۇكتەسى – 1931-32 جىلدارداعى اشارشىلىق. اشارشىلىقتان كەيىن كوشپەلى شارۋاشىلىق توقتادى, بىراق كوپتەگەن قازاق وتباسىندا كوشۋ ءداستۇرى ساقتالدى. ماسەلەن, بالا كەزىمىزدە اجەمىز كوكتەمدە سارايدان كيىز ءۇيدى شىعارىپ, كەپتىرىپ, ۋىق-كەرەگەلەرىن مايلاپ, باسقۇرلارىن جايىپ قۇراتىن. جاز بويى سوندا تۇراتىنبىز. اجەم سيىر مالىن «پۇشىق, ساسىق» دەپ مەنسىنبەيتىن. بۇرىن بيە مەن ىنگەن ساۋىپ, شايعا تۇيەنىڭ ءسۇتىن عانا قاتاتىنىن ايتىپ وتىراتىن. وتىرىقشىلىققا اۋىسقان قازاق وتباسىنىڭ قوراسىنا سيىر مالى كىردى, داستارقانىنا نان, شاي قويىلدى. بۇل تۇرمىستاعى ۇساق-تۇيەك بولىپ كورىنسە دە, مۇنىڭ ار جاعىندا جاز جايلاۋى مەن قىس قىستاۋىنان ايىرىلىپ, ءورىسى تارىلعان, بۇرىنعى ءسان-سالتاناتىنان اجىراپ, كۇيى كەتكەن قانداستارىمىزدىڭ تاعدىرى جاتىر. ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىنان ايىرىلعان سولتۇستىك ارال قازاقتارى بۇحارا, حيۋاعا باراتىن كەرۋەندەرگە جالدانا ءجۇرىپ ساۋدانى ۇيرەندى», دەدى ر.بەكنازاروۆ.
ولكەتانۋشى بەكارىستان مىرزاباي تاريحشىلار قازاقتىڭ ەرتەدەگى كوش, كەرۋەن جولدارىن زەرتتەۋ كەرەك دەيدى. «سولتۇستىك ارال بويى تەرمينى پاتشا وكىمەتىنىڭ جەرىمىزدى اكىمشىلىك بولىنىستەرگە ءبولىپ, «كولدەنەڭ كەسۋى» ناتيجەسىندە قالىپتاستى. وتارلاۋدىڭ ماقساتى – قازاقتىڭ كوشپەلى مادەنيەتىن تەجەۋ بولاتىن. بۇل جونىندە تەلجان شونان ۇلىنىڭ 1926 جىلى تاشكەنتتە جارىق كورگەن «قازاق جەر ماسەلەسىنىڭ تاريحى» ەڭبەگىندە 1822 جىلدان باستاپ قازاق دالاسىن «كولدەنەڭ كەسۋ» سالدارىنان قازاق رۋلارىنىڭ كوش جولى قالاي تەجەلگەنىن اشىق كورسەتكەن. ماسەلەن, ءحىح عاسىردا التىن, جاپپاس رۋلارىنىڭ كوش جولى جازدا تۇمەنگە دەيىن سوزىلىپ, كەرى قايتقاندا سولتۇستىك ارالدى باسىپ ءوتىپ, قىستاۋعا قاراتاۋعا كەلگەن. ءالىم, شومەكەي رۋلارى جاز بويى جامانقالانى (قازىرگى ورسك) جايلاپ, مالىن قىستاتۋعا ءامۋداريا بويىنا دەيىن بارعان. ر.بەكنازاروۆتىڭ مونوگرافياسىندا بولاشاق ەتنوگراف عالىمدار ءۇشىن تىڭ ۇسىنىستار ايتىلعان جانە وبلىستىق تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ ينسپەكتسياسى ماماندارىنىڭ 1994 جىلدان باستاپ ەسكى مەشىت-مەدرەسەلەر, قورىمداردى زەرتتەۋ جۇمىستارى دا كىرگەن. سول جىلدارى جەتى اۋدان اۋماعىنداعى تاريحي ورىندار وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق ماڭىزعا يە, قورعالۋعا ءتيىس ەسكەرتكىشتەر ساناتىنا ەنگىزىلدى», دەدى ب.مىرزاباي.
ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتى تاريح فاكۋلتەتىنىڭ وقىتۋشىسى داۋلەت ابەنوۆ ەلىمىزدەگى دالالىق ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىن بۇرىن جانشا سەيدالين, مۇحامەدسالىق باباجانوۆ, ىبىراي التىنسارين, جوزەف-انتۋان كاستانە, الكەي مارعۇلان, مالباعار مەڭدىقۇلوۆ, الان مەدوەۆ بارىنشا زەرتتەگەنىن ايتا كەلىپ, بۇگىنگى قازاقستاندا ەسكەرتكىشتانۋشى عالىمدار سانىنىڭ ونشا كوپ ەمەستىگىنە نازار اۋداردى. وتارلاۋ ساياساتى تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇر, ۇلتتىق مىنەزىن تولىق زەرتتەگەننەن كەيىن عانا ىسكە اسىرىلاتىنىن ايتا وتىرىپ, وسى ەڭبەكتىڭ تاريحشىلار عانا ەمەس, فيلوسوفتار مەن الەۋمەتتانۋشىلار ءۇشىن دە ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. «مۇندا بولاشاق سىن-قاتەرلەرگە ءتوزىمدى ۇلت تۇجىرىمداماسىن جاساۋ ءۇشىن دە پايدالانۋعا ءتيىس تىڭ ويلار بار», دەيدى د.ابەنوۆ.
ايتا كەتۋ كەرەك, بيىل جازدا اقتوبە جانە ورىنبور وبلىستارىنىڭ شەكارالىق اۋماعىنداعى قازاقتاردىڭ مەموريالدى, حالىقتىق ساۋلەت ونەر ەسكەرتكىشتەرىن زەرتتەۋگە ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلادى.
اقتوبە وبلىسى
