كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
«الۋان-الۋان جۇيرىك بار, الىنە قاراي شابادى» دەمەكشى, ءوزىمىز وقىعان جوعارىدا اتالعان شىعارمالار جايلى پىكىرىمىزدى تاراتىپ ايتىپ وتكىمىز كەلەدى. رومان جانرى – الەۋمەتتىك سالماعىمەن, ءداۋىردىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن كوتەرۋىمەن ايرىقشا باعالانادى دەسەك, راحمەتوللا رايىمقۇلوۆتىڭ شىعامالارى بۇل ۇدەدەن تولىق شىعا بىلگەن تۋىندىلار دەگەن ويدامىز.
ءسوزىمىزدىڭ القيساسىن «تۇيەلى ادام» پوۆەسىنەن باستالىق. پوۆەستەگى نەگىزگى تارتىس ەكى اۋلەتتىڭ اراسىندا وتەدى. ءبىرى – باي شونجار ءتىسپاي جانە ونىڭ ۇلدارى قۇربان مەن كەنجەعۇل. ەكىنشىسى – ءتىسپايدىڭ مالشى-جالشىسى توقاتاي مەن ونىڭ جاس تالاپ بالاسى سەيىتتىڭ باسىنان كەشكەن حيكمەتتەرى وزەك بولعان.
وقيعا قازاق دالاسىنا كەلگەن جاڭا قوعامنىڭ ورناۋى كەزىندەگى تاپ تارتىسى سەكىلدى جاڭا مەن ەسكىنىڭ كۇرەسى ارقىلى ورىلەدى. جان الىسىپ, جان بەرىسكەن الۋان ءتۇرلى جاعدايلار ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندەگى تاشكەنت قالاسىمەن ىرگەلەس قازاق اۋىلدارىندا ءوتىپ جاتادى. اۆتور ءوزى سۋرەتتەپ وتىرعان ولكەنى, ونداعى ورىن العان تارتىستار مەن كۇرەس حيكايالارىن جەتىك بىلەتىنى اڭعارىلادى.
شىعارماعا نەگىز بولعان تاريحي ءداۋىر ەرەكشەلىگىن ەسكەرسەك, قازاق
دالاسىنا كەلگەن جاڭالىق – ۇستەم تاپ بيلىگىن جويىپ, جاڭا قوعام ورناتۋ جولىنداعى كۇرەستىڭ تايتالاس ۋاقىتى ەدى.
قولىنداعى جالشىلارىنا جۇرگىزىپ وتىرعان بيلىگى مەن بايلىعىنان ايرىلماۋ ءۇشىن بايلاردىڭ ءۇرىم-بۇتاعى كۇشتى قارسىلىق كورسەتكەنى بەلگىلى. مۇنداي قارسىلىق, اسىرەسە, بايلاردىڭ مال-مۇلكىن كامپەسكەلەۋ كەزىندە شەگىنە جەتكەن. تارتىستىڭ ناعىز بەتپە-بەت كەلگەن «كىمدى-كىم جەڭەدى؟» – دەگەندەي تەكەتىرەس جاعدايىنداعى وقيعالار وقۋشىسىن تارتىپ, ەلىكتىرىپ وتىرادى. عۇمىر بويى بايدىڭ مالىن باعىپ, ءبىر ەشكىسىن قاسقىرعا جەگىزىپ العانى ءۇشىن ءتىسپايدان ءولىمشى تاياق جەپ, قامشى تيگەن ءبىر كوزى اعىپ تۇسكەن سوقىر توقاتايعا باي بوساعاسىنداعى تالاي جىلعى ەڭبەگى ءۇشىن كامپەسكە كەزىندە ءبىر تۇيە ۇلەس تيگەن ەدى. باي بالالارىنا قىزىل قوسپاق تۇيەنىڭ كەشەگى قارا تابان قۇلعا بۇيىرعانى ەرەكشە ىزا تۋعىزىپ, وشتىك پەن كەكتىڭ نەگىزگى سەبەبىنە اينالادى.
بۇل شاعىن پوۆەسىن اۆتور شيراتىپ, كولەمىن كەڭەيتىپ, كەلەسى باسىلىمىندا «بولاتتىڭ سىنىعى» دەگەن اتپەن رومان ۇسىنادى. شىعارما رومان دەپ ايتۋعا ابدەن لايىق دەگەن ويدامىز. بۇل روماندا توقاتاي بالاسى سەيىت جاڭا زاماننىڭ بەلسەندىسى رەتىندە كورىنەدى. تالاپتى جاس وقىرمان كوڭىلىندە جىلى دا جاعىمدى سەزىم ۇيالاتادى. قالادا بىرگە وقىپ, كوڭىلدەرى جاراسقان اۋىلداس قىز جامال ەكەۋىنىڭ بۇرشىك جارعان ماحابباتتارى دا نانىمدى سۋرەتتەلەدى.
ىشتەي توقاتاي اۋلەتىنە كىجىنىپ جۇرگەن ءتىسپاي بالالارى جاڭا زامان ورىنە ۇمتىلعان, وقىپ ساۋاتىن اشىپ, ءوزىنىڭ مۇددەسىن قورعاعان قوعامنىڭ وكىلى رەتىندە تۋعان اۋدانىندا كومسومول ياچەيكاسىن ۇيىمداستىرۋشى سەيىتتىڭ دە, ونىڭ اكەسىنىڭ دە كوزىن قۇرتپاق... توقاتاي سەيىت پەن جامالدىڭ ۇيلەنۋ تويىنا قاجەت جابدىقتاردى ىزدەپ قالاعا بازارلاي بارىپ, قالاعان زاتتارىن الىپ, كوڭىلى بىرلەنىپ قىزىل قوسپاعىنا ءمىنىپ, ارتىنىپ-تارتىنىپ كەلە جاتادى. كوڭىل حوشى كەرەمەت! اڭعال قارت ءوزىن الدا قانداي حيكمەت كۇتىپ تۇرعانىنان بەيحابار. «اڭدىعان جاۋ الماي قويمايدى» دەمەكشى توقاتايدىڭ بازاردان قايتار جولىن قۇربان, قارانار, كەنجەعۇل توسىپ جۇرگەن. جولدىڭ ەڭ ءبىر قيىن وتكەلدى تۇسىندا ولار توقاتايدىڭ الدىنان شىعادى. بۇلاردى كورگەندە دە قارت ويىنا ەشبىر كۇدىك المايدى: «ە-ە-ە, ءوزىمىزدىڭ اۋىلدىڭ بالالارى ەكەن عوي»-دەپ, قايتا كوڭىلدەنىپ قالادى. نيەتتەرى قاراۋ باي بالالارى قارتتى جولدان بۇرىپ تەرەڭ ساي ىشىنە الىپ كەتەدى. ولاردىڭ قايدا اپارا جاتقاندارىن قارت ادام اڭعارا الماعان. ايتەۋىر ءبىر جەرگە كەلگەن سوڭ توقتاعان.
توقاتاي ءتىسپاي بايدىڭ ۇلكەن بالاسى باسماشىلارعا قوسىلىپ, ەل توناپ ءجۇر ەكەن دەگەندى ەستىگەن. سول ەسىنە ءتۇسىپ قۇرباندى «سەن قانىشەر باسماشى, سەنىڭ جازاڭدى اللا بەرسىن», دەپ ايتىپ سالدى. «بۇل ءسوزدى ەستىگەن قارانار: ء«اي مىنا قاۋدىر شال نە دەيدى؟» – دەپ قالدى دا اشۋى قوزىپ, توقاتايعا تۋرا ۇمتىلدى.
– شوگەر تۇيەنى. ولەر الدىندا ايتارىڭ بولسا, ايتىپ قال! – دەدى اقىرىپ.
توقاتاي تۇيەدەن تۇسپەي, اينالاسىنا نازار اۋداردى. ءوزىن قاسقابۇلاقتىڭ تەرىستىك جاعىنداعى جىندىساي اتانعان تەرەڭ شۇڭقىرعا اكەلگەن ەكەن. قاراڭعى تۇنمەن ۇندەسكەن بۇل سايدىڭ سىرى بۇعان ەجەلدەن ءمالىم. جىرالارىنا سان قيلى تىكەندى بۇتالار تۇتاسىپ وسكەن ساي ءىشى تاپا-تال ءتۇستىڭ وزىندە ب ۇلىڭعىر, ءارى قورقىنىشتى-اق ەدى, نەبىر جىرتقىش اڭدارعا مەكەن بولعان جەر. سول ساي قازىر توقاتايدىڭ جالعىز كوزىنە بۇرىنعىدان دا سۋىق, قاراڭعى – ناعىز جىن-پەرىنىڭ ۇياسىنداي بولىپ كورىندى. توقاتاي ىشىنەن ءتاڭىرىنىڭ اتىن اتاپ, الدەنە دەپ جالبارىنىپ كۇبىرلەي بەرەدى.
– كەنجەعۇل, سەن نەعىپ سىلەيىپ تۇرسىڭ؟ شوگەر انا تۇيەنى! – دەپ بۇيىردى قۇربان ىنىسىنە. – سەنىڭ-اق كەگەجەڭ نەگە كەيىن تارتا بەرەدى وسى؟ – دەدى زەكىپ. داۋسىندا ءزىل بار. كەنجەعۇل قارتتىڭ ماڭىنا جۋىماي, اناداي جەردە ات ۇستىندە ءبۇرىسىپ وتىر ەدى. قازىر اعاسى وعان اتىن اتاپ ۇرىسقاندا جامان ساسىپ, ساسقالاقتاپ قالدى. ال, كەنجەعۇل دەگەن ەسىم قۇلاعىنا جىلى ەستىلگەن توقاتاي ەلەڭ ەتتى.
– اۋ, كەنجەعۇل! كەنجەعۇل دەيسىڭ بە؟ كەنجەجان, – دەپ قارت ەكى-ءۇش رەت داۋىستادى. جۇرەگى جىلىپ, ءوشىپ بارا جاتقان شىراعى قايتا جانعانداي ەلجىرەپ كەتتى. – شىراعىم, كەنجەعۇل, سەن دە وسىندا ما ەدىڭ؟ كەلە عوي, كەلشى بەرى. سەن سەيىتىمنىڭ ۇيالاسى ەدىڭ عوي. مەنىڭ سەنى سەيىتتەن ءبولىپ كورگەن جەرىم بار ما ەدى؟ – دەدى قارت, وزىنە كەنجەعۇل ارا تۇسەر دەگەن ۇمىتپەن.
– وۋ, اينالايىن كەنجەجان, ۇلكەن جىگىت بولدىڭ با؟ سەنى تاشكەندە وقۋ وقىپ ءجۇر دەۋشى ەدى, كەلىپ جاقىنداشى ماعان, ءوزىڭ ايتشى تۋراسىن, بۇل نە سىر؟ جانىم بالام-اي, مەن سەنى وسىلاي كورەم دەپ ويلاپپىن با؟ سەيىت ەكەۋىڭدى... – كەنجەعۇل تۇرعان ورنىنان ارى دا, بەرى دە جىلجي المادى. ات جالىنا باسىن سۇيەدى. ەسىنە بالا جاستان بىرگە وسكەن سەيىت ءتۇستى.
– اينالىپ كەتەيىن, كەنجەجان, شىنىمەن-اق اناۋ قاراڭداپ تۇرعان سەنبىسىڭ؟ جات بولىپ كەتكەنسىڭ بە, دەمدە؟ جاقىنداشى قاسىما, سەيىتىم دەپ ءبىر سۇيەيىن بەتىڭنەن... – سەيىتتىڭ اتىن اۋزىنا العاندا توقاتايدىڭ داۋسى ءتىپتى دىرىلدەپ كەتتى. كەمسەڭدەپ سويلەي الماي تۇتىعا بوگەلدى.
– جارايدى, كەلمەيسىڭ بە, ەندەشە ءوزىم-اق, – دەپ توقاتاي قولىنداعى شىبىعىمەن جەردە شۇباتىلىپ بوس جاتقان بۇيدا ءجىپتى ءىلىپ الىپ, قىزىل قوسپاقتى شوگەردى دە, جەڭىل دەنەسىن شيراق ۇستاپ جەرگە ءتۇستى.
– ال, مىنە, نە ىستەمەكسىڭدەر؟ تالاي بەرىڭدەر, الدارىڭدامىن. كەنجەجان اگاراكي الا الماي جۇرگەن ءوشىڭ بولسا, ەندى, مىنە, سەن دە ال كەلىپ! – قۇربان مەن قارانار اتتارىنان سەكىرىپ-سەكىرىپ ءتۇسىپ, توقاتايعا جەتىپ باردى.
ودان ارعى ءىس ءتىپتى شاپشاڭ ءوربىدى.
«...جويقىن كۇشپەن سىلتەگەن قاراناردىڭ قايراۋلى قارا قىلىشى قارتتىڭ ءالسىز, ەتسىز, قىلداي قۋ سۇيەك موينىن باۋداي قيدى. ونىڭ باسى جەرگە ساباعىنان ۇزىلگەن الماداي ۇشىپ ءتۇستى دە, قالعان دەنەسى ءبىر ساتكە تەڭسەلىپ تىك تۇردى. سونان سوڭ لاپ ەتىپ سونگەن جالىنداي قاتتى شىرەنىپ قاپ, الىستان شارشاپ كەپ اياعى جەتكەن جەرگە جانتايا كەتكەن ادامداي اقىرىن قىلجيا بارىپ قۇلادى...»
ادامدار ساناسىنداعى كەرتارتپالىقتىڭ كەسىرىنەن بولعان وشتىك قىلمىس مۇنىمەن دە توقتامادى...
ارعى جاعىن اۆتور بىلاي وربىتەدى.
«...قازىر قۇربان مەن قارانار قىزىل قوسپاقتىڭ ۇستىنە تاڭىلعان توقاتايدىڭ دەنەسىن دە, تۇيەنى دە اق ماتامەن وراي باستادى. ول قارتتىڭ بۇگىن بازاردان العان ماتالارى بولاتىن. اپپاق سيساسى دا مول ەكەن. ءبىر ورامى شىمقاي اق جىبەك بولىپ شىقتى. ودان باسقا قىمبات كەزدەمەلەرى دە تولىپ جاتىر. قۇربان ونداي باعالى دۇنيەلەردى ارقيلى جەمىستەرمەن قوسا ءوز قورجىنىنا تىقتى... وسىلاي توقاتاي قارتتىڭ كەلىنگە دەگەنى كەبىنى بولدى. بالاما دەگەنى باسقاعا بۇيىردى. توقاتايدىڭ باسى سالىنعان دوربا قانجىعاسىنا بايلانعان تۇيەنى تۇرعىزىپ, جان-جاعىنان ءبارى قارادى.
– قاراڭدار, تۇيەنىڭ ەشبىر جەرى اشىق قالماسىن. تۇيەنىڭ باۋىرىن دا, اياقتارىن دا اق ماتامەن شاندىپ تاستايىق, – دەدى قارانار ماساتتانىپ.
– قارەكە, اعاجان تەز قيمىلدايىق. ايتپەسە, وسىندا تاڭ اتىرىپ الامىز. – بۇل قۇرباننىڭ ءسوزى. ولار ويلاعاندارىن تەز ىسكە اسىردى.
– ال, اتقا وتىرىڭدار, ەل تەگىس ۇيقىعا كەتكەن كەزدە ءبىز دە اۋىلعا كىرەمىز, – دەپ اسىقتىردى قۇربان.
تۇنەرگەن ۇرەيلى ساي ىشىندە يرەلەڭدەي جەڭىل قالقىعان قىزىل قوسپاق قازىر اپپاق بولىپ ماڭىپ بارادى. ونىڭ وسى ءتۇرى بەينە الدەنەنىڭ قۇبجىق ەلەسى سياقتى. بۇيداسى تۇرىلگەن ۇزىن موينىن كوككە سوزا ءتۇسىپ, قاق بەلىنە تاپ وزىندەي شىمقاي اققا ورانىپ الىپ, قيمىلسىز مەلشيىپ وتىرعان توقاتايدىڭ تىنىسىن تىڭداۋمەن كەلەدى...
ونىڭ توستاعانداي كوزىنەن اندا-ساندا دومالاپ تۇسكەن جاسى ەستى حايۋاننىڭ الدەنەنى سەزىنىپ كەلە جاتقانىن اڭعارتقانداي... قابىرعاسى قايىسىپ, بەلى مايىسىپ كەلە جاتقانداي. كەيدە ءتىپتى مىڭ باتپان جۇكتى كوتەرە الماي اياقتارى دا بۇگىلە تۇسكەندەي بوپ كەتەدى...
«...اق ەلەس بەل اسىپ جۇرگەن سايىن اۋىلعا جاقىنداي بەردى...»
رومانداعى توقاتاي قارتتىڭ جاۋىزدىقپەن ولتىرىلگەن تۇسىن وقىعاندا كىم-كىمنىڭ دە جانى تۇرشىگەرلىكتەي. سول ارادا ءبىزدىڭ قايران قالدىرعان تاعى ءبىر دەتال بولدى. اۆتور وسى ارقىلى قۇرباننىڭ ەشنارسەدەن تايىنبايتىن, ادال-ارام دەمەي نەنى بولسىن تالعاماي جۇتا بەرەتىن اشكوزدىگى مەن پايداكۇنەمدىگىن كورسەتپەك بولعان سياقتى.
«...قۇربان قىمبات كەزدەمەلەردى, باعالى ورمالا-شارشىلاردى ارقيلى جەمىستەرمەن قوسا ءوز قورجىنىنا تىقتى», – دەپ سۋرەتتەيدى. وقىپ وتىرعان كىسى ەر جىگىتتىڭ دۇنيەقوڭىز ۇساقتىعىنا ءوزى ۇيالعانداي بولادى.
...ءۇش سالت اتتى اققا ورانعان قىزىل قوسپاقتى قامشىمەن تارتىپ-تارتىپ, اۋىلعا جاقىن قالعان كەزەڭنەن اسىرىپ جىبەرەدى.
– ال, قارا دا تۇرىڭدار, بۇل اقىلدى جانۋار, مىنا شالدى ۇيىنە تۇرا اپارماسا ماعان ايتىڭدار, – دەپ ماساتتانا سىبىرلادى قۇربان.
ءتۇن قاراڭعىلىعىمەن اۋىلعا ۇرلانىپ كىرگەن توپ ەكىگە ءبولىندى. قۇربان قاسىنداعىلارعا اسا جاۋاپتى مىندەت جۇكتەدى: قارانار مەن كەنجەعۇل جامال مەن اكەسىن قولعا تۇسىرۋلەرى كەرەك. قۇربان:
– سەيىتتى جالعىز ءوزىم-اق جايراتام دا سەندەرگە تەز جەتەمىن, – دەگەن.
قۇرباننىڭ ويىنشا, قارانار مەن كەنجەعۇل سەيىتتىڭ قالىڭدىعىن دەدەكتەتىپ الىپ كەلۋگە ءتيىس. قۇربان ونى قارا ەسەككە تەرىس مىنگىزىپ, باسماشىلاردىڭ قولىنا تاپسىرىپ, قورلاتپاقشى ەدى. الايدا, ارقاشان ادامنىڭ دەگەنى ەمەس, اللانىڭ بۇيرىعى ورىندالاتىنىن قاپەرىنە الماعان قۇربان بۇل جولى قاتتى قاتەلەسكەن ەدى... ...اكەسىن كۇتىپ وياۋ جاتقان سەيىت سىرتتا جۇرگەن الدەكىمنىڭ تىقىرىن ەستىپ, نازارىن تىكتەي قادادى. سونىڭ اراسىنشا, كەلگەن جان اشىق تەرەزەدەن ىشكە دىك ەتە تۇسەدى. سەيىت:
– بۇل كىم, – دەدى وكتەم ءۇن قاتىپ.
قۇربان دەرەۋ اياعىن ءۇن شىققان جاققا قاراي باستى دا تاپانشا ۇستاعان وڭ قولىن جوعارى كوتەرىپ تۇرىپ, مىسقىلداي سويلەدى:
– ەندى قالايسىڭ, وكىمەت جولداس. حا-حا-حا!
سەيىت وزىنەن ەكى قادامداي جەردە قولىنا قارۋ ۇستاپ, كەزەنىپ, مۇنى مازاقتاي سايراپ تۇرعان ادامنىڭ كىم ەكەنىن بىردەن-اق بىلگەن. ول ۋاقىتتا جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرگە قورعانۋ ءۇشىن قارۋ بەرەتىن ەدى. سەيىت اق جۇرەك: ء«وز اۋىلىما نەسىنە قارۋ اسىنىپ بارامىن؟» – دەپ, قارۋىن ءوز قولىمەن وتكىزىپ تاستاپ كەلگەن بەتى ەدى. ول قازىر وسى ىسىنە عانا وكىندى.
قاراڭعى بولمەدە ءبىرى قارۋلى, ءبىرى قارۋسىز ەكى جىگىتتىڭ ايقاسى باستالدى. قۇرباننىڭ قولىنداعى تاپانشا اتىلدى. وق قابىرعاعا قادالدى. سەيىت قاپاسىن تاۋىپ, قۇرباننىڭ مىلتىق ۇستانعان قولىن قايىرىپ قاتتى بۇراپ قالعاندا تاپانشا الدەقايدا ۇشىپ كەتتى. ەكەۋى ۇمار-جۇمار الىسىپ جىعىلدى. قۇرباننىڭ ءبىر عانا قارۋمەن جۇرەتىن جاۋ ەمەس ەكەنىن سەيىت بىلگەندەي. قولىن قايتا-قايتا بەلدىگىنە قاراي اپارۋعا تىرىسقان ارەكەتىنەن بەلىندە تاعى قارۋى بارىن ۇققان سەيىت ونىڭ قولىن بەلدىككە جەتكىزبەدى. عاجاپ شاپشاڭدىقپەن قۇرباننىڭ بەلدىگىنەن ۇستاپ, قاتتى تارتىپ, كوتەرىپ لاقتىرماق بولعاندا بەلدىك اعىتىلدى ما, الدە ءۇزىلدى مە, ايتەۋىر بوساي بەردى. سەيىت بەلدىكتى وعان تاعىلعان سالدىرلاعان قارۋ-جاراقتارىمەن قوسا, اشىق تۇرعان, الگىندە قۇربان كىرگەن تەرەزەدەن سىرتقا اتىپ جىبەردى.
الىسۋ-جۇلقىسۋ, تارتىس, جانتالاس شەگىنە جەتكەندەي. ۇيدە قيراماعان زات, سىنباعان ىدىس-اياق قالماعانداي ەدى. ءۇي ىشىنەن ەنتىككەن, دەمىككەن, ىرسىلداعان, قارلىعا شىققان ءۇن عانا ەستىلدى. ءبىرىن-ءبىرى ىعىستىرا ەزگىلەي يتەرمەلەپ بىرەسە قابىرعاعا, بىرەسە ۇستەلگە سوقتىعىسادى. اياق استىندا قالىپ قيراپ جاتقان زاتتا ەسەپ جوق.
اۋىلدا اتىلعان مىلتىق داۋسى شىقتى. اۋىل ءىشى ۋ-شۋعا تولىپ كەتكەن ەدى. مۇنى قۇربان دا, سەيىت تە ەستىمەدى. ەكەۋى قاراڭعى ۇيدە جۇلقىسىپ جاتتى...
مىلتىق اتقان جامالدىڭ اكەسى ەدى. وقىس اتىلعان داۋىسقا اۋىل ازاماتتارى جينالدى. جامالدى الا الماعان قارانار مەن كەنجەعۇل كوپتىڭ كوزىنە تۇسپەي جىلىستاپ تايىپ وتىردى.
جامال شىرقىراي:
– بۇلار سەيىتتى جازىم ەتپەدى مە ەكەن؟ – دەپ اۋىل ادامدارىن ەرتىپ كەلگەن ەدى.
سول زاماتتا دالادان دابىرلاعان داۋىس ەستىلە باستادى:
– سەيىت, ا سەيىت, بارسىڭ با؟ – دەگەن داۋىستار انىق جەتتى سەيىتتىڭ قۇلاعىنا. كەلۋشىلەر سەيىتتى قۇرباننىڭ ۇستىنەن كوتەرىپ الدى. بىراق قارىسىپ قالعان قولىن ودان ارەڭ اجىراتتى.
شام جاعىلدى, اپىر-توپىر, ۋ-دۋ!...
كەلگەن توپ قۇرباندى تىپىر ەتكىزبەي بايلاپ, اۋدانعا زاڭ ادامدارىنا تاپسىرۋعا الىپ ءجۇردى. اق ەلەستەي بولىپ توقاتايدىڭ سۇيەگىن الىپ جەتكەن تۇيەنىڭ الدىنان شىققان سەيىتكە بۇكىل اۋىل جۇرتى قايعىرا ءارى ۇرەيلەنە قاراعانداي ەدى...
رومان اياقتالدى, ءبىز توقاتاي قارتتىڭ قازاسىنا جانىمىز اشىسا دا سەيىت پەن جامالدىڭ امان-ەسەن قالعاندارىنا قۋانىپ, سونى داتكە قۋات ەتكەندەي كىتاپ بەتىن ەكى ۇداي سەزىممەن جاپتىق!
وسى جازبامىز الدا-جالدا جارىق كورىپ, كوزىڭىزگە ءتۇسىپ جاتسا, كىتاپتىڭ مازمۇنىنا نەگە سونشالىقتى كوپ ورىن بەرىلگەن دەپ سوكپەسسىزدەر. روماندى بۇگىنگى جاستار وقىدى ما, وقىمادى ما, انىق بىلمەيمىز عوي. سوندىقتان شىعارما تۋرالى پىكىر ايتۋ ءۇشىن ونىڭ مازمۇنىن جاستار ءبىلۋى كەرەك دەگەن پىكىردەمىز, مازمۇنىن قۋالاپ جازىپ كەتكەنىمىز دە وسى ماقساتتان تۋىنداعان ەدى.
راحمەتوللا رايىمقۇلوۆتىڭ شىعارمالارىنداعى كەيىپكەرلەر تاعدىرى كەلەسى كىتاپتارىندا دا جالعاسىپ جاتادى.
جازۋشىنىڭ ءوزى سۋرەتتەپ وتىرعان ولكەنى دە, ونىڭ تاريحىن دا, ونداعى ورىن العان تارتىستار قۇپياسىن دا, كۇرەس تۇرلەرىن دە جەتىك بىلەتىنىن اڭعارعاندايمىز. ايتپەسە, سونشالىقتى تارتىستى, قىم-قيعاش وقيعالاردى, ولاردىڭ وتكەن جەرلەرىن قۇر قيالعا سۇيەنىپ جازىپ شىعۋ سەنىمسىزدەۋ بولار ەدى. سونداي-اق اۆتور كەيىپكەرلەرىنە تۇپتۇلعا (پروتوتيپ) ادامداردىڭ دا عۇمىر جولدارىن جاقسى بىلەتىندىگى بايقالادى. سول ولكەدە تۋىپ-وسكەن قالامگەردىڭ كوزىمەن كورگەندەرى, قازىنا كەۋدە قارتتاردان ەستىگەندەرى مەن سەزىنگەندەرى, ۇمتىلماس اسەرلەرى مەن ودان ويعا تۇيگەندەرى ينتۋيتسيا ارقىلى بايىتىلىپ, شىعارماعا وزەك بولعانداي وقۋشىسىن قاپىسىز سەندىرەدى.
جازۋشى شىعارمالارىنىڭ ءبىز بايقاعان ءبىر ەرەكشەلىگى – كەيىپكەرلەرىن جايباراقات, مامىراجاي مەزەتتە ەمەس, ءتۇرلى كۇشتەردىڭ, مىنەزدەر مەن كوزقاراستاردىڭ شارپىسىپ, بەتپە-بەت كەلىپ, سىنعا تۇسەر كەزدە باستان كەشكەندەرىن سيپاتتاۋ ارقىلى كورسەتۋى دەر ەدىك. «بولاتتىڭ سىنىعى», «بالا جىگىت», «قارا جورعا», «بالداقتى ادام» كىتاپتارى تاقىرىبى جاعىنان ساباقتاس. ورتاق كەيىپكەر سەيىتتىڭ باستان كەشكەندەرى اتالعان شىعارمالارعا ارقاۋ بولعان. ونىڭ ۇنەمى جەڭىلىسكە ۇشىراپ ءجۇرۋى زىعىردانىڭىزدى قايناتقانداي بولادى. دەگەنمەن اقىر سوڭىندا ز ۇلىمدىق جەڭىلىپ, جاقسىلىق جەڭەدى, ادىلەت ۇستەمدىك قۇرادى!
ەلىمىزدە جاڭا قوعام وڭاي ورناماعانىن, بۇل سالادا ءبىر-بىرىمەن بىتىمگە كەلمەيتىن الەۋمەتتىك كۇرەستەر بولعانىن, ادامنىڭ جاقسىلىققا سانسىز قيىندىقتاردى جەڭۋ, ساتسىزدىككە ءتوزۋ ارقاسىندا قول جەتكىزگەنىن جان-جاقتى بىلگىسى كەلەتىن جاڭا تولقىن, جاس وقىرمان, ەگەر وقىسا, راحمەتوللا رايىمقۇلوۆ شىعارمالارىنان مول ماعۇلمات, ۇنامدى اسەر الاتىنىنا سەنىمىز زور.
جازۋشىنىڭ ءبىز وقىعان روماندارىنىڭ باسقا دا شىعارمالارى, اڭىز-اڭگىمەلەرى, ساتيرالارى دا بار. ولار دا ۋاقىتىندا وقىرماندارىن تاپقان. ارتىندا وسىنداي مول مۇراسى بار قالامگەردىڭ جانە ءبىر باستى بايلىعى – اقتوتىداي تالانتتى ۇرپاعى.
شىعارماشىلىق باعى, ۇرپاق جالعاستىعىنىڭ باقىتى راحمەتوللا رايىمقۇلوۆتىڭ باستى مەرەيى ەكەنىن وقۋشى قاۋىم ونىڭ ىشىندە جاس وقىرمان وزدەرى دە بىلەدى دەپ ويلايمىز. ءاربىر قالامگەرگە وسىنداي ابىرويلى شىعارماشىلىق باق, تالانتتى ۇرپاق جالعاستىعىن بەرگەي.
ءشاربانۋ بەيسەنوۆا,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ
ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
