اتىڭىزعا نەسيە راسىمدەلسە, نە ىستەۋ كەرەك؟

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, الاياق­تار ازاماتتاردىڭ جەكە دەرەكتەرىن الەۋ­مەتتىك ينجەنەريانىڭ كومەگىمەن دە قولدى ەتە الادى. اتىڭىزعا كرەديتتىڭ زاڭسىز راسىمدەلۋ فاكتىسىن ۋاقتىلى انىق­تاۋعا كرەديت تاريحى مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان نەسيە تاريحىڭىزدى باقى­لاپ وتىرۋدىڭ ارتىعى بولمايدى. ونى ءبىرىنشى نەسيە بيۋروسى نەمەسە Egov پورتالى ارقىلى ونلاين الۋ مۇمكىندىگى بار.

ارينە, ويدا-جوقتا الاياقتاردىڭ تۇزا­عىنا ىلىنۋدەن ساقتاسىن. دەسەك تە ساقتىقتا قورلىق جوق, سونداي جاعداي تۋا قالسا نە ىستەۋ كەرەگىن بىلە جۇرگەن ابزال. الدىمەن قارىز راسىمدەلگەن كرەديت ۇيىمىنىڭ اتاۋىن ءبىلىپ الۋ قاجەت. ەگەر بۇل ۇيىم قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ رەتتەۋىنە كىرەتىن بولسا جاقسى. سونداي-اق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا وتىنىشپەن جۇگىنۋ قاجەت. قولتاڭبا ساراپتاماسى تاعايىندالىپ, ول قارىز شارتىنداعى الۋشىنىڭ قول­تاڭباسى ەمەستىگىن انىقتايدى.

«الاياقتار ءسىزدىڭ اتىڭىزعا قانداي كرەديت ۇيىمىنان قارىز العانىن انىق­تاي وتىرىپ, ءسىز وسى ۇيىمعا بارلىق قولدا بار اقپاراتتى تولىق كورسەتە وتىرىپ ءوتىنىش جازۋىڭىز قاجەت. تولەم كارتاسى نەمەسە جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇجات جوعالعان جاعدايدا راستايتىن انىقتامانى قوسا بەرگەن دۇرىس. مىندەتتى تۇردە ىشكى قىزمەتتىك تەكسەرۋ جۇرگىزۋدى تالاپ ەتىڭىز. ءسىزدىڭ ءوتىنىشىڭىزدى تىركەۋى قاجەت. ءوتىنىشتى قابىلداۋ كۇنى جازىلعان تىركەۋ ءنومىرىن وزىڭىزگە قالدىراتىن ءوتىنىشتىڭ كوشىرمەسىنە دە قويۋ قاجەت بولادى. بۇدان باسقا كرەديت ۇيىمى شارتتىڭ, ونىڭ قوسىمشالارىنىڭ جانە جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇجات­تاردىڭ كوشىرمەلەرىن, سونداي-اق اقشا اۋدارىلعان شوتتىڭ دەرەكتەمەلەرىن ۇسىنۋعا ءتيىس. ءسىز كرەديت بەرگەن جانە شارت­تى رەسىمدەگەن قىزمەتكەردىڭ دەرەك­تەرىن ناقتىلاڭىز», دەپ كەڭەس ەتەدى ماماندار.

ەگەر كرەديت ۇيىمى قۇجاتتاردى ۇسىنۋ­دان باس تارتسا, وندا قارجى نارى­عىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنە شاعىم­دانۋعا بولادى.

ەگەر كرەديت كرەديتوماتتاردا راسىم­دەلگەن بولسا, وندا ولاردا بەينەكامەرالار ورناتىلعان. ول جەردەگى جازبالار الۋشىنى يدەنتيفيكاتتاۋعا كومەكتەسە الادى.

ەگەر بۇل ونلاين-قارىز بولسا, وندا پوليتسيا IP ارقىلى قاسكۇنەمدەردى انىق­تاي الادى. مۇنداي ءتاسىلدى بەيتا­نىس ادامدار عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە جاقىن تۋىستار, قۇربىلار, دوستار, ءسىز قۇجاتتارىڭىز بەن بانكتىك دەرەكتەرىڭىزدى سەنگەن تانىس ادامدار دا قولدانۋى مۇمكىن ەكەنىن اتاپ وتكەنىمىز دۇرىس.

كرەديت ۇيىمى ءسىزدىڭ جەكە كۋالىگىڭىز بويىنشا اقشانى الاياقتاردىڭ العانىنا دالەل تاپپاسا, وندا تۇرعىلىقتى جەرىڭىز بويىنشا مامىلەنى جارامسىز دەپ تانۋ تۋرالى سوتقا ارىز بەرەسىز. سوت ءسىزدىڭ پايداڭىزعا شەشىم شىعارعان جاعدايدا, كرەديت ۇيىمى: سىزدەن بورىشتى تولەۋدى تالاپ ەتۋدى توقتاتۋى; بەرەشەكتى ەسەپتەن شىعارۋى; كرەديتتىك بيۋروعا بوگدە ادامنىڭ قارىزى تۋرالى اقپاراتتى ءسىزدىڭ كرەديت تاريحىڭىزدان الىپ تاستاۋ تۋرالى حات جىبەرۋگە ءتيىس.

قارجى الاياقتارىنان ءوزىڭىزدى قا­لاي قورعاۋعا بولادى؟ ونىڭ جولى قاراپايىم. ەشقاشان, قانداي جاعدايدا بولماسىن, بەيتانىس ادامعا جەكە دەرەكتەرىڭىزدى جايىپ سالۋعا بولمايدى. ارينە, جەكە قۇجاتتارىڭىزدىڭ كوشىرمەسىن جىبەرمەۋ تالابى دا وسىنىڭ ىشىنە كىرەدى. تولەم كارتالارىنىڭ دەرەكتەرىن دە تاراتپاعان ءجون. قانداي دا ءبىر جەكە دەرەكتەردى الەۋمەتتىك جەلىدە جاريالاۋدان ساق بولىڭىز.

قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى جۇرگىزگەن الەۋمەتتانۋشىلىق زەرتتەۋگە سايكەس الاياقتاردىڭ ءجيى قولدا­نا­تىن سحەمالارى – بۇل فيشينگتىك سايتتار مەن موبيلدىك قوسىمشالاردا جالعان حابارلامالار جىبەرۋ ارقىلى دەربەس دەرەكتەردى ۇرلاۋ; موبيلدىك قۇرىلعىداعى جەكە كابينەتكە كىرۋ ماقسا­تىندا ازاماتتاردى الداۋمەن وزدە­رىن قارجى ۇيىمدارىنىڭ قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ قىزمەتكەرى رەتىندە كورسەتۋ.

زەرتتەۋ قورىتىندىسى بويىنشا رەسپوندەنتتەردىڭ 55,8%-ى قارجىلىق الاياقتىققا, ونىڭ ىشىندە 34,2%-ى تەلەفون الاياقتىعىنا (ۆيشينگ), 32,7%-ى ين­تەرنەت-الاياقتىققا (فيشينگ) تاپ بول­عانى انىقتالدى. ساۋالناماعا قاتىس­قان­داردىڭ 21,6%-ى قارجى پيراميدالارى تاراپىنان, ال 11,5%-ى تولەم كارتالارىمەن الاياقتىق ارەكەتتەردىڭ قاتىسۋشىلارى بولعان.

«قارجىلىق الاياقتىققا ۇشىراۋعا بەيىم نەگىزگى تاۋەكەل توبى – زەينەت جاسىنداعى ادامدار. 63 جاستان اسقان ساۋالناماعا قاتىسقانداردىڭ 50,7%-ى الاياقتىقتى بىردەن اجىراتا الماعان, ونىڭ ىشىندە 6,3%-ى قىلمىس­كەرلەرگە جارتىلاي اقپارات بەرگەن جانە ەشقاشان قىلمىسكەر تەلەفون سوققان ۇيىمنىڭ دەرەكتەرىن ناقتىلاماعان. ازاماتتاردى الداۋ ءۇشىن الاياقتاردىڭ قولداناتىن قۇرالدار جيىنى جەتكىلىكتى. ولار الەۋەتتى قۇرباندارعا تەلەفون سوعىپ شىعۋ ءۇشىن وتاندىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ابونەنت­تىك نومىرلەرىن قايتالاۋعا مۇمكىن­دىك بەرەتىن باعدارلامالىق قامتى­لىمدى (SIP-تەلەفونيانى) پايدالانا­دى. اقشا قاراجاتىن قولما-قول اقشاعا اينالدىرۋ ءۇشىن الاياقتار الدىنا الا كەلىسىلگەن ادامداردى تارتادى, ولار وزدەرىنىڭ اڭعالدىعىنىڭ سالدارىنان جانە وڭاي جولمەن اقشا تابۋ ماقساتىندا الاياقتاردىڭ ايلا-شارعىلارىنا كو­نەدى. بۇل رەتتە تەرگەۋ ءىس-شارالارىن جۇر­گىزۋ كەزىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ءبىرىنشى كەزەكتە وسىنداي ادامدارعا شىعاتىندارىن ەسكە سالامىز», دەپ تۇسىندىرەدى اگەنتتىك.

الاياقتاردىڭ قۇربانى بولماۋ ءۇشىن ازاماتتار ساقتاۋعا ءتيىس نەگىزگى قاۋىپ­سىزدىك ەرەجەلەرى:

بىرىنشىدەن, سىزگە بانك قىزمەت­كەر­لەرىنەن قوڭىراۋ تۇسسە, اڭگىمەنى بىردەن توقتاتىڭىز. ەسىڭىزدە بولسىن, ناعىز بانك قىزمەتكەرى, بانكتەردىڭ بايلانىس ورتالىقتارىنىڭ وپەراتورلارى ەشقاشان تەلەفون ارقىلى جەكە دەرەك­تەردى سۇرامايدى. بۇل كونفيدەن­تسيالدى اقپارات تەك الاياقتارعا قاجەت. ەگەر كۇمان­دانعان بولساڭىز, سىزگە قىزمەت كورسە­تەتىن بانكتىڭ Call-ورتالىعىنا ءوزىڭىز حا­بارلاسىپ ءبىلىڭىز.

ەكىنشىدەن, ءوزىن قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارىنىڭ قىزمەتكەرى رەتىندە تانىس­تىراتىن ادام حابارلاسسا, قانداي جاع­دايدا دا ۇرەيگە بوي الدىرماڭىز. ىقتيمال كۇدىكتىنىڭ پوليتسيانىڭ ناقتى قاي بولىمشەسىندە ەكەنىن, وعان قاتىستى قانداي باپتىڭ قولدانىلىپ جاتقانى, ءىس-ارەكەتتىڭ قاشان جاسالعانى, ادۆوكات كومەگىنىڭ كورسەتىلگەن-كورسەتىلمەگەنى جانە ونىمەن قالاي بايلانىسۋعا بولاتىنى تۋرالى سۇراڭىز. سونداي-اق سىزگە ونىڭ اتىنان حابارلاسقان ۇيىمنىڭ: ءىىم جانە اۋداندىق پوليتسيا بولىمشەسىنىڭ شۇعىل جەلىسىنە ءوزىڭىز قوڭىراۋ سوعىڭىز.

ۇشىنشىدەن, جەلىدە قور نارىعىندا تابىسقا كەنەلۋ ىقتيمالدىلىعى 99%, بۇرىن-سوڭدى بولماعان اقشا تابۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تاڭعاجايىپ پلات­فورماعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ساۋالنامادان ءوتۋدى ۇسىنسا, سەنبەڭىز. ءوزىڭىزدىڭ دەربەس دەرەكتەرىڭىزدى ەش جەردە, ينتەرنەت كەڭىستىگىندە, اسىرەسە, فيشينگتىك سايتتاردا قالدىرماڭىز. ەگەر ءسىز مۇنى جاي قىزىعۋشىلىقپەن جاساپ, جالعان نومىرلەردى تىركەسەڭىز دە مۇنىڭ سالدارى بولۋى مۇمكىن.