كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا ەكونوميكا سالاسىنداعى تاۋەلسىز ساراپشىلار, سونداي-اق ۇلتتىق بانكىنىڭ, اكادەميالىق قاۋىمداستىقتىڭ, زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ, قارجىلىق جانە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اقىلجان بايماعامبەتوۆ اڭگىمە بيۋدجەتتىك قاعيداعا تىرەلىپ تۇرعانىن, پروتسيكلدىك فيسكالدىق ساياسات, ەكونوميكانىڭ تەڭگەرىمسىز قۇرىلىمى كەزىندە ەميسسيالىق قارجىلاندىرۋ تۇرىندەگى ىشكى پروينفلياتسيالىق فاكتورلار ينفلياتسيانىڭ رەكوردتى جەدەلدەۋىنە قولايلى نەگىز بولعانىن ايتتى. العاشقىسى – سۇرانىس ۇسىنىسقا ىلەسە الماي قالادى, ەكىنشىسى ءوندىرىس شىعىندارىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى باعا كوتەرىلەدى. بۇعان ديناميكاسى كەز كەلگەن بولۋى مۇمكىن تۇراقتى ەكونوميكالىق اۋىتقۋلار دا, ۋكرايناداعى سوعىس نەمەسە پاندەميا سياقتى «قارا اققۋلار» دا اسەر ەتەدى. «سوڭعى جىلدارى ءبىز اسا جوعارى بەلگىسىزدىك پەن قۇبىلمالىلىق جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ, شەشىم قابىلداۋعا ءماجبۇرمىز. ونداعان جىلدار بويى قالىپتاسقان ەكونوميكالىق بايلانىس پەن ساۋدا قۇرىلىمى تۇبەگەيلى وزگەردى. بۇل جاڭا ەكونوميكالىق شىنايىلىق وڭتايلى اقشا-كرەديت ساياساتىن جۇرگىزۋدە بىرلەسە جۇمىس جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەدى. وسىعان بايلانىستى ءبىز جاڭا سىن-تەگەۋرىندەرگە ينفلياتسيانىڭ ماقساتتى باعدارلارىنىڭ سايكەستىگىن تالقىلاساق دەيمىز», دەدى ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ا.بايماعامبەتوۆ.
اقشا-كرەديت ساياساتىنا شولۋ جۇرگىزۋ قاجەتتىلىگى بۇكىل الەمدە تاپ بولعان وقيعالارعا بايلانىستى تۋىنداعان. Covid-19 پاندەمياسىنىڭ تەرىس سالدارى, لوگيستيكالىق تىزبەكتەگى ۇزىلىستەر مەن شەكتەۋلى ۇسىنىس اياسىندا كەيىننەن ورىن العان فيسكالدىق جانە مونەتارلىق ىنتالاندىرۋ ينفلياتسيانىڭ كەڭىنەن جەدەلدەۋىنە اكەلدى.
«سوڭعى جىلدارى ءبىز جوعارى قۇبىلمالىلىق پەن بەلگىسىزدىك جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ, شەشىم قابىلداپ كەلەمىز. ونداعان جىل بويى قالىپتاسقان ەكونوميكالىق بايلانىستار وزگەرىپ وتىر. ساۋدا قۇرىلىمى وزگەردى. سول سەبەپتى ۇلتتىق بانك مامىر-ماۋسىم ايىندا ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ ساياساتىن قايتا قاراستىرۋى مۇمكىن», دەپ اتاپ ءوتتى ا.بايماعامبەتوۆ.
ۇلتتىق بانك ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ ساياساتىنداعى ينفلياتسيا دەڭگەيى قانداي بولاتىنىن اشىپ ايتپاسا دا, كەيبىر عالىمدار ونىڭ دەڭگەيىنىڭ جاي-كۇيىن زەرتتەپ, تاس-ءتۇيىن ەتىپ دايىنداپ قويىپتى. مىسالى, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جوعارى بيزنەس مەكتەبىنىڭ پروفەسسورى دجوزەف كەننينگس ەلىمىزدەگى ينفلياتسيانىڭ وڭتايلى دەڭگەيى 5-7 پايىز بولادى دەگەن بولجامدى ايتىپ ۇلگىردى. ء«ارتۇرلى دەرەكتەر جيىنتىعى نەگىزىندە ءبىز قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن ينفلياتسيانىڭ وڭتايلى دەڭگەيى 5-7 پايىز بولاتىنىن انىقتادىق», دەگەن ساراپشى ينفلياتسيا دەڭگەيىن بىردەن 13 پايىزعا قالاي تۇسىرۋگە بولاتىنىن اشىپ ايتىپ بەرە المادى.
ءىس-شارا بارىسىندا ۇلتتىق بانك پەن اكادەميالىق قاۋىمداستىقتىڭ وكىلدەرى كونفەرەنتسيا قاتىسۋشىلارىنا ورتامەرزىمدى كەزەڭدەگى تۇتىنۋشىلىق باعانىڭ ديناميكاسى بويىنشا مالىمەتتەردى, ينفلياتسيا بويىنشا ماقساتتى باعدارلاردى بەلگىلەۋ جانە وعان قول جەتكىزۋ بويىنشا زەرتتەۋلەر قورىتىندىسىن تانىستىردى. تاۋەلسىز ساراپشىلار ينفلياتسيانىڭ وڭتايلى تارگەتىن انىقتاۋ جانە ونى تۇراقتاندىرۋ بويىنشا مونەتارلىق ساياسات جۇرگىزۋگە قاتىستى ءوز پايىمدارىن ورتاعا سالدى.
«جالپىلاي ايتقاندا, ەكونوميستەر مەن بولجاۋشىلاردىڭ پىكىرى ينفلياتسيا تۇسە باستايدى دەگەن ورتاق تۇجىرىمعا كەلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ شارالارى دۇرىس تاڭدالعانىن كورسەتەدى. بازالىق مولشەرلەمەنى تومەندەتۋگە قاتىستى قاجەتتىلىك ينفلياتسيا 13-12 پايىزعا دەيىن تومەندەگەندە عانا وزەكتى بولا الادى», دەيدى حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ كاۆكاز, ورتالىق ازيا جانە موڭعوليا ەلدەرى ءۇشىن الەۋەتتى دامىتۋدىڭ وڭىرلىك ورتالىعىنىڭ ەكونوميسى نۇرداۋلەت ءابىلوۆ.
ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا-كرەديت ساياساتى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى رۇستەم ءورازاليننىڭ ايتۋىنشا, جىل سوڭىنا دەيىن ينفلياتسيا 9-12 پايىز دالىزىنە دەيىن تومەندەۋى مۇمكىن. ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق جوسپارىنداعى بولجامىنا سايكەس بۇعان مۇمكىندىك بار. اقپان-ناۋرىز ايىنداعى ينفلياتسيانىڭ ديناميكاسىندا ينفلياتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ باياۋلاي باستاعانى بايقالعان. «وتكەن جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ەڭ جوعارى ينفلياتسيا دەڭگەيى بولعانىن بىلەسىزدەر. ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان, الداعى ۋاقىتتا قابىلداپ جاتقان شارالار ناتيجەسىندە ينفلياتسيانى 9-12 پايىزدىق دالىزگە دەيىن تومەندەۋ مۇمكىندىگى وتە جوعارى دەپ باعالانادى», دەدى ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا-كرەديت ساياساتى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى.
ساراپشىلار وتكەن جىلعى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ 3,2 پايىزعا كوتەرىلىپ, ەڭبەككە جارامدى حالىق سانىنىڭ ارتۋىن ەسكەرىپ, ينفلياتسيا دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتقان بولاتىن. ۇلتتىق بانك وكىلى ايتىپ وتكەندەي, بۇگىنگى جيىندا ورتامەرزىمدى جانە ۇزاقمەرزىمدى تارگەتتەلەتىن ينفلياتسيانىڭ جاڭا مولشەرى تۋرالى ءسوز بولدى. ءىجو-دەگى قازىرگى باعىت ساقتالسا, 2025 جىلدان باستاپ تارگەتتەلەتىن ينفلياتسيا 3-4 پايىز دەڭگەيىندە تۇراقتالادى. ۇلتتىق بانك وكىلى ايتىپ وتكەندەي, پاندەميا, گەوساياسي جاعدايلار ينفلياتسيانىڭ تارگەتتەن الىستاتىپ جىبەردى. بۇل ساياساتتىڭ ەكىنشى بولىگى – نەگىزگى مولشەرلەمەنى كوتەرۋ ارقىلى ينفلياتسيانى تومەندەتۋ ارەكەتى. بىراق بۇل جاعدايدا پايىزدىق مولشەرلەمەنى كوتەرۋ ارقىلى ينفلياتسيامەن كۇرەسۋگە تىرىسقاندا, ولار ەكونوميكانى ستاگفلياتسيالىق تۇزاققا تۇسىرەدى (ستاگفلياتسيا – ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋىمەن, باعانىڭ وسۋىمەن جانە حالىق اراسىنداعى ساتىپ الۋ قابىلەتىنىڭ تومەندەۋىمەن سيپاتتالاتىن ەكونوميكانىڭ جاعدايى). بۇل نەسيە قۇنىنىڭ وسۋىنە اكەپ سوعادى, سونىڭ ناتيجەسىندە ينۆەستيتسيانى نەسيەلەۋ قىسقارادى, تەحنولوگيالىق دەگراداتسيا ورىن الادى, باسەكەگە قابىلەتتىلىك تومەندەيدى, ناتيجەسىندە, جاڭا دەۆالۆاتسيا بولادى. ءبىز ستاگفلياتسيا تۇزاقتارىنىڭ بۇل تۇيىق شەڭبەرىنەن الدەنەشە رەت وتتىك, بۇل جولدا ءتىپتى تەوريالىق تۇرعىدان دا ماكروەكونوميكالىق تۇراقتاندىرۋعا قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. ء«بىزدىڭ تۇتىنۋ تاۋارلارىن ىشىندەگى ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا قاتىستى ايتاتىن بولساق, 20 پايىز دەڭگەيىندە. ال ەگەر ازىق-ت ۇلىككە جاتپايتىن تاۋارلاردى الاتىن بولساق, ونداعى يمپورت كولەمى كوبىرەك. شامامەن 60 پايىز تاۋاردى شەتەلدەن الىپ كەلۋگە ءماجبۇرمىز», دەيدى ر.ورازالين.
ءبىر كەزدەرى ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى بولعان ايدارحان قۇسايىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق بانك بىرەر جىلدان بەرى ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ ساياساتىن جۇرگىزبەگەنىن ايتتى. ينفلياتسيانى تىزگىندەپ, ەكونوميكا ءوسىمىن دە قاتار ۇستاپ وتىرۋ ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەتكە سالماق سالىپ تۇر. ونىڭ ايتۋىنشا, ينفلياتسيانىڭ بيىلعى شەكتى مەجەسىن ۇلتتىق بانك قالاعان دەڭگەيدە ۇستاۋ قيىن بولىپ تۇر. سەبەبى ينفلياتسيانى قولدان تەجەۋ مۇمكىن ەمەس, نارىقتىق تەتىكتەر ءالسىز. ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەتتىڭ مينيسترلىكتەر مەن اكىمدەر ارقىلى قارجىنى جۇمساۋدىڭ جولىن ىزدەسە, ۇلتتىق بانك باعا مەن تەڭگەنىڭ تۇراقتىلىعىنا عانا جاۋاپ بەرەمىن دەگەن سىڭاي تانىتىپ وتىر. ۇلتتىق بانك اقپان-ناۋرىز ايىندا ۆاليۋتا نارىعىندا ينتەرۆەنتسيا جۇرگىزبەسە دە التىن-ۆاليۋتا قورىمىزدىڭ كەمىپ قالعانى بايقالىپ قالدى. ينفلياتسيانى تارگەتتەتۋدىڭ جاڭا جۇيەسى التىن ساتۋدى دا ينتەرۆەنتسيانىڭ ءبىر ءتۇرى دەپ قابىلداعان كەزدە عانا جەمىسىن بەرەدى.
حالىقارالىق تاجىريبەدە ورتالىق بانكتەر ينتەرۆەنتسيا جاساپ, باعامدى ورنىنا قايتارسا, ينفلياتسيالىق كۇتۋ دەڭگەيى ازايادى. ال بىزدە ۇلتتىق بانكتىڭ ينتەرۆەنتسيالارىنىڭ ىشكى نارىققا اسەرى از. باسقاشا ايتقاندا, ينفلياتسياعا اسەرى تومەن. قازىر ۇكىمەتتىڭ باعانى تۇراقتاۋعا باعىتتاعان شارالارىنىڭ نارىققا دەگەن اسەرى 1-4 پايىز ەكەنىن ساراپشىلار تالاي جىلدان بەرى ايتىپ كەلەدى.
ا.قۇسايىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلدىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمى ۇلتتىق بانكتىڭ ەكىنشى كەزەكتەگى مىندەتى بولىپ تابىلادى, ويتكەنى رەتتەۋشىنىڭ قۇرالدارى شەكتەۋلى. باس بانك ءۇشىن تەڭگە باعامىنىڭ تۇراقتىلىعى بيزنەستىڭ سەنىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ ەڭ قۋاتتى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قالىپتاسقان. ال قۋاتتى تەڭگە ىشكى نارىقتاعى باعانىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتە الماي وتىرعانى – ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەتتىڭ جابىق ەسىك جاعدايىندا جەكە-دارا تالقىلايتىن تاقىرىبى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بازالىق مولشەرلەمەنىڭ تومەندەۋى نەمەسە بىرنەشە اي بويى تۇراقتى بولۋى ءبىزدىڭ نارىق ءۇشىن ۇلكەن ءرول اتقارمايدى.ازىرگە ينفلياتسيانىڭ اشۋى باسىلعان جوق. ەگەر قازىرگى دەڭگەي 10 پايىز بولسا, اكىمشىلىك رەسۋرستار ارقىلى تومەندەتۋگە بولادى. ال 20 پايىزدىق كورسەتكىش اكىمشىلىك رەسۋرستارعا باعىنبايدى.
سونداي-اق ا.قۇسايىنوۆ بۇل سالاداعى نەگىزگى پروبلەمالاردىڭ سوزىلمالى سيپاتقا يە ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. بانك سەكتورىنىڭ جالپى ەكونوميكالىق وسۋگە, اتاپ ايتقاندا, ەكونوميكانىڭ باسىم سەكتورلارىن دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى جەتكىلىكسىز. بانكتەردىڭ ەكونوميكانى ۇزاقمەرزىمدى نەسيەلەۋىنىڭ ءىس جۇزىندە جوقتىعى, بۇل مەملەكەتتى پايىزدىق مولشەرلەمەلەردى سۋبسيديالاۋ ارقىلى نەسيەلەۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ادەتتەن تىس فۋنكتسيالاردى قابىلداۋعا ءماجبۇر ەتەدى.
«جاڭا ەكونوميكالىق باعىتتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى باعىتى اقشا-نەسيە ساياساتى بولۋى كەرەك, ونىڭ نەگىزگى ماقساتى بانك جۇيەسىنىڭ قارجىلىق اعىندارىن نەسيەلەندىرۋگە قايتا باعدارلاۋعا باسىمدىق بەرۋى ءتيىس», دەيدى ا.قۇسايىنوۆ.
الماتى
